فوتو: جوعارعى سوت
سوت وتىرىسىندا القا توراعالارى نۇرسەرىك ءشارىپوۆ, نازگۇل راحمەتۋللينا, اسلان تۇكيەۆ جانە سوت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى نايل احمەتزاكيروۆ شولۋ باياندامالار جاسادى. كەيىن ا.مەرعاليەۆ جاڭادان قۇرىلعان كاسساتسيالىق سوتتاردىڭ بۇرىنعى كەزەڭدەردە جىبەرىلۋى مۇمكىن سوت قاتەلەرىنىڭ ءتيىمدى سۇزگىسىنە اينالۋ مىندەتىن بەلگىلەدى.
ازاماتتىق سوت وندىرىسىندە ىستەر سانى ارتا تۇسكەنىمەن, سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى ساقتالعان. بيىلعى بەس ايدا تاتۋلاستىرۋ راسىمدەرىنىڭ ۇلەسى 46,9%-عا جەتىپ, وتكەن جىلعى 41,6%-بەن سالىستىرعاندا ەلەۋلى ءوسىم كورسەتكەن. مەدياتسيا مەن بالامالى تاسىلدەر ارقىلى 220 مىڭعا جۋىق تالاپ-ارىزدىڭ جارتىسى شەشىلگەن.
ء«بىرىنشى ساتىداعى سوتتاردىڭ جۇمىسى وڭ ناتيجە كورسەتتى: اپەللياتسيالىق تارتىپتە قارالعان شەشىمدەردىڭ سانى 2,5%-عا (14 791-دەن 14 421-گە دەيىن) ازايدى. كاسساتسيالىق تارتىپتە كۇشى جويىلعان جانە وزگەرتىلگەن سوت اكتىلەرىنىڭ سانى شامامەن ۇشتەن بىرىنە, ياعني 263-تەن 185-كە قىسقاردى. جالپى العاندا, ازاماتتىق ىستەر بويىنشا تۇزەتىلگەن سوت اكتىلەرىنىڭ ۇلەسى 1,7%-دان 1,4%-عا تومەندەدى. بۇل رەسپۋبليكا بويىنشا بىركەلكى پراكتيكانى ساقتاۋدىڭ جاقسى بەلگىسى.قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە اقتالعانداردىڭ سانى 49%-عا (90-نان 134-كە), ال جەكە ايىپتاۋ ىستەرىن ەسەپكە الماعاندا – 128%-عا, ياعني ەكى ەسەدەن استامعا (26-دان 58-گە) ءوستى. اقتاۋ ۇكىمدەرىنىڭ بۇلايشا كوبەيۋى سوتتار جۇمىسىنداعى ايىپتاۋ جاعىنىڭ ازايعانىن كورسەتەدى. تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ قاماۋدا ۇستاۋعا سانكتسيا بەرۋ تۋرالى ءوتىنىشحاتتارىن قاناعاتتاندىرۋ كورسەتكىشى ايتارلىقتاي تومەندەدى. ەگەر 2024 جىلى سوتتار ءوتىنىشحاتتاردىڭ 76,6%-ىن قولداسا, بيىل – 63,5%-ى عانا», دەلىنگەن حابارلامادا.
توراعانىڭ ايتۋىنشا, بۇل 2018 جىلدان بەرى سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزۋدەگى ەڭ جوعارى كورسەتكىش.
سوتتار سوتقا دەيىنگى ساتىدا ەلەكتروندى بىلەزىكتەردى بەلسەندى قولدانادى: 2025 جىلى – 1740 كۇدىكتىگە قولدانىلعان. بۇل بۇكىل 2024 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە دەرلىك كوپ (954).
«ول قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ ارەكەتتەرىنە شاعىمداردى قاراۋداعى سوتتاردىڭ وڭ پراكتيكاسى تۋرالى بايانداپ, سوتتار قاناعاتتاندىرعان شاعىمداردىڭ ۇلەسى 31,8 پايىزدان 36 پايىزعا دەيىن وسكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل سوت باقىلاۋىنىڭ جاقسارعانىنىڭ كورسەتكىشى بولىپ سانالادى. سونىمەن قاتار, سوتتار قاماۋعا الۋدىڭ بالامالى شارالارىن تاڭداۋدا وڭ ناتيجە كورسەتۋدە. ماسەلەن, ەسەپتى كەزەڭدە سوتتار تەرگەۋ ورگاندارىنا قاراعاندا 6 ەسە كوپ (سوتتار – 1842, ورگاندار – 304) ۇيقاماققا الۋدى تاڭدادى», دەلىنگەن جوعارعى سوتتىڭ حابارلاماسىندا.
جوعارعى سوت توراعاسى سوتتالعاندار ءۇشىن جازانى الماستىرۋ ينستيتۋتتارىن قولدانۋ پراكتيكاسى بولىگىندەگى وڭ ديناميكاعا توقتالدى: ەسەپتى كەزەڭدە شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋ (شمب) تۋرالى ءوتىنىشحاتتاردىڭ قاناعاتتاندىرىلۋى 32,4%-دان 37%-عا دەيىن ۇلعايعان, جالپى العاندا جازانى اۋىستىرۋ (جا) جانە شمب قولدانىلۋ كورسەتكىشتەرى تۇراقتىلىعى سوتتار جۇمىسىنىڭ تۇراقتى مونتورينگىسىنە ىقپالىن تيگىزەدى.
ء«بىز سوتتالعاننىڭ تسيفرلىق فايلىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن تسيفرلىق پلاتفورمانىڭ جۇمىس ىستەۋ الگوريتمىن ۇسىندىق, ول شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋ جانە جا تۋرالى ءوتىنىشحاتتى ەلەكتروندى تۇردە بەرۋدى, روبوتتىڭ كومەگىمەن سوت پراكتيكاسىن تالداۋدى, ونى سوتتا ونلاين قاراۋدى قامتاماسىز ەتەدى. باستاما قولداۋ تاپتى, ويتكەنى ونى ىسكە اسىرۋ قاراۋ مەرزىمىن قىسقارتادى جانە ەڭ باستىسى, سوت شەشىمدەرىنىڭ اشىقتىعى مەن وبەكتيۆتىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى», دەپ ا.مەرعاليەۆ جوعارعى سوتتىڭ شمب جانە جا تۋرالى ءوتىنىشحاتتاردى قاراۋعا ارنالعان تسيفرلىق ونىمدەردى ەنگىزۋ تۋرالى باستاماسىن جاريالادى.
سونىمەن قاتار اكىمشىلىك ادىلەت سالاسىندا تالاپ قويۋلاردىڭ 7,3%-عا وسكەنى بايقالادى. مم ۇلىكتىك داۋلار, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار, ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى بويىنشا داۋلار كوبىرەك. تالاپ قويۋ قايتارۋلارىنىڭ 3%-عا ارتۋى تاتۋلاسۋ جانە تالاپ قويۋدى قايتارىپ الۋمەن بايلانىستى, سوڭعىسى كوپ جاعدايدا داۋدىڭ ءىس جۇزىندە اياقتالۋىن بىلدىرەدى.
«تالاپ قويۋلار بويىنشا (جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ تالاپ قويۋلارىن قوسپاعاندا), ازاماتتار مەن بيزنەستىڭ پايداسىنا قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ 57,8%-ى, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندارعا قويىلعان تالاپ قويۋلاردىڭ 49%-ى قاناعاتتاندىرىلدى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا قاتىستى بۇل كورسەتكىش 66%-دى قۇرادى. ەڭ كوپ قاناعاتتاندىرىلعان تالاپ قويۋلار جەر (73%), تۇرعىن ءۇي (72%), سالىق (57%) داۋلارى جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ (57%) بويىنشا بولدى. جازباشا ءىس جۇرگىزۋدەگى ىستەر بويىنشا 16%-عا, بيىلعى جىلدىڭ 1-توقسانىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اۋماقتان تىس سوتتىلىقتى قولدانۋ بويىنشا 64%-عا (202 ىسكە دەيىن) جانە شىعارىلعان اقشالاي ايىپپۇلدار 1%-عا ءوستى», دەلىنگەن حابارلامادا.
اپەللياتسيادا سوت اكتىلەرىنە تۇزەتۋلەر 3%-عا, كاسساتسيادا - 2%-عا ازايدى. كاسىپكەرلەردەن تۇسكەن 4 مىڭ تالاپ قويۋدىڭ جارتىسى سوت ارقىلى بيزنەستىڭ پايداسىنا شەشىلدى. كاسساتسيالىق ساتى جەرگىلىكتى سوتتار قابىلداماعان شەشىمدەردىڭ 33%-ىن (185-ءتىڭ 61-ءى) تۇزەتتى.
جوعارى سوت ورگانىنىڭ باسشىسى اتاپ وتكەندەي, جوعارعى سوت بيىلعى جىلى كوپتەگەن جۇيەلى جۇمىستار اتقاردى, سونىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نازارى ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى سوتتان تىس رەتتەۋگە اۋىستى.
ناتيجەسىندە, استانانىڭ ءمااس-نا تۇسكەن ينۆەستورلىق تالاپ قويۋلاردىڭ سانى ەكى ەسەگە جۋىق قىسقاردى (92-دەن 54-كە دەيىن); كاسساتسيالىق ساتىدا سوت 4 ءىس بويىنشا تاراپتاردى تاتۋلاستىردى.
جوعارعى سوت توراعاسى 2025 جىلدىڭ باسىنان بەرى جاڭادان قۇرىلعان كاسساتسيالىق سوتتاردىڭ ماتەريالدىق-ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ, رەسپۋبليكا بويىنشا سوت عيماراتتارىن سالۋ جانە جوندەۋ, تسيفرلاندىرۋدى دامىتۋ بويىنشا قابىلدانعان شارالاردى اتاپ ءوتتى.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا ا.مەرعاليەۆ سوت جۇيەسىندەگى جۇيەلى رەفورمالاردىڭ وڭ ۇردىسىنە, قۇقىقتاردى قورعاۋداعى سوت بيلىگىنىڭ شەشۋشى رولىنە توقتالدى. الداعى مىندەتتەر رەتىندە پرەزيدەنتتىڭ سوتتارعا دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋ, ىستەردى اشىق, وبەكتيۆتى جانە ءادىل قاراۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىن ورىنداۋ اتاپ ءوتىلدى. ادامنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ داۋلاردى شەشۋ ساپاسىنا قاناعاتتانۋ دەڭگەيىن ۇنەمى زەردەلەۋ باسىم باعىتتار بولىپ تابىلادى.
