بۇل ءۇش تۇلعا – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا «قازاق ەكيپاجى» اتانعان ۇشقىشتار. وتان سوعىسى تاريحىندا ءۇش قازاق ءبىر ۇشاققا وتىرىپ, قاتاردان قالىسپاي ەرلىك كورسەتىپ, كۇللى مايدانعا ۇلگى بولعان وقيعا بۇدان باسقا جوق. ونىمەن قويماي وسى ءۇش قازاقتىڭ ەكەۋى بايتۇرسىن ەسىركەپوۆ پەن قادەس يماشەۆ سوعىستان امان ورالىپتى. راديست-اتقىش سەرجانت تولەباي تاجىباەۆ مايدان دالاسىندا قازا تاپقان.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان قازاق ەكيپاجى 1942 جىلى 17 تامىز كۇنى العاش رەت جاۋىنگەرلىك ساپارعا اتتانىپتى. بۇل وقيعا تۋرالى 2005 جىلى وسكەمەن قالاسىندا جارىق كورگەن ەلتاي ەلعوننىڭ «جەڭىس جولىندا وت كەشكەندەر» اتتى كىتابىندا: «پە-2 شۇيىلگىش بومبالاۋشى – وتە ايبارلى ۇشاق. ىشىندە ءۇش قازاق رۋحتانىپ وتىر. كەنەت ۇشاقتى الدەبىر جويقىن كۇش سولق ەتكىزىپ, كوتەرىپ تاستادى. راديست ۇشاققا وق ءتيدى دەپ ويلادى. سويتسە, شتۋرمان بارلىق بومبانى ءبىر-اق تاستاپ جىبەرگەن ەكەن. تومەنگى ورمان قارا ءتۇتىن مەن شاڭعا وراندى. كەي تۇستا ورتەگەن وت جالىنى كورىنەدى. ۇشاق زەنيت سناريادتارىنىڭ قۇرساۋىندا كەلە جاتىر. ءبىر عاجابى ۇشاققا بىردە-ءبىر وق تيگەن جوق... اتقىش كوز سالىپ ەدى, نەمىستىڭ «مەسسەرلەرى» شابۋىلداپ كەلە جاتىر ەكەن. ولاردىڭ جولىن «ياك»-تار كەسۋگە ۇمتىلدى. ءسويتىپ, اسپاندا ايقاس باستالدى. زەڭبىرەك پەن پۋلەمەت وقتارى اسپاندى تىلگىلەۋدە. تولەباي پۋلەمەتىن ولاي-بۇلاي بۇرىپ, جاي وتىر. اتايىن دەسە, قاپتالداسىپ كەلىپ قالعان ءوز پولكىنىڭ ۇشاقتارى بوگەت بولۋدا. تولەباي جەردەن باقىلاپ وتىرعان كومانديردىڭ راديوستانساداعى سوزىنەن جاۋدىڭ 25 جويعىش ۇشاعى شابۋىلعا شىققانىن ءبىلدى.
– اتقىشتار تومەندە جاۋ جويعىشتارى, ولاردى اتىپ, شەپكە جاقىنداتپاڭدار, – دەگەن پولك كومانديرىنىڭ بۇيرىعى ەستىلدى. ۇشاق تىزگىنى ەكيپاج كومانديرى ەسىركەپوۆتىڭ قولىندا. ول بار كۇشىن سارقىپ ۇشىپ كەلەدى. كەنەت قاپتالداسىپ كەلە جاتقان پولك ۇشاقتارىنىڭ ءبىرى وتقا وراندى. – تولەباي ات, – دەگەن قادەستىڭ ىشقىنعان داۋسى ەستىلدى. پۋلەمەت دۇرىلدەپ قويا بەردى. كەنەت جاۋدىڭ ۇشاعىن قۋعان ياك شىعا كەلەدى. تولەباي وعان وق دارىتىپ الارمىن دەگەن كۇدىكپەن اتۋدى دوعاردى. تومەنگى جاقتان «ابايلاڭدار, تومەندە جاۋ ۇشاقتارى» دەگەن داۋىس ەستىلدى. زاماتتا ەكى «فوككەر» بۇلارعا ءشۇيىلىپ جەتتى. تولەباي پۋلەمەتكە جابىسىپ جاۋ ۇشاعىن اتقىلاپ جاتىر. جالپى, اۋە شايقاسى كوپكە سوزىلمايدى. جاۋ ۇشاقتارى جايىنا كەتتى. ءۇش قازاق امان-ەسەن جەرگە ورالدى» دەپ جازادى.
قازاق ەكيپاجى سوعىس ناعىز قىزىپ تۇرعان 1943 جىلدىڭ جازىندا ستالينگراد مايدانىنا قاتىسىپ, ساعاتىنا 600 كم ۇشاتىن نەمىستىڭ «فوككە-ۆۋلف – 190ا» جويىپ, ەرلىك كورسەتىپ, ودان كەيىن پريبالتيكانى جاۋدان ازات ەتەدى.
ءسويتىپ, 1944 جىلدىڭ تامىز ايىندا «قازاق ەكيپاجى» قۇرىلعانىنا ەكى جىل تولادى. بۇل وقيعانى پولك ۇشقىشتارى اتاپ وتەدى. پولك كومانديرىنىڭ ساياسي جۇمىس جونىندەگى ورىنباسارى ك.پ.فينوگەنوۆ وسى وتىرىستا جامبىلدىڭ: «ەرلەر كوكتە شىرقاعان, بولات قۇسىڭ سامعاعان, سەرىك بولىپ بۇلتپەن, جاۋ ۇرەيىن ۇشىرعان, كوكتەن جاسىن ءتۇسىرىپ, جاۋ تىنىسىن بىتەگەن», دەگەن جىر جولدارىن ورىسشا جاتقا وقىپ, قازاق جىگىتتەرىن قۇتتىقتايدى. قازاق ەكيپاجى سول كۇنى پولكتىڭ جاۋىنگەرلىك تۋى الدىنا فوتوعا تۇسەدى. «ستالينسكي سوكول» گازەتىنە جاريالانعان فوتو وسى.
سودان 1945 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قازاق ەكيپاجى ەسكادريليامەن بىرگە جاۋدىڭ شەبىن تالقانداۋعا اتتانادى. ۇشقىشتار بەلگىلەنگەن اراقاشىقتىقتى ساقتاپ, ۇشىپ كەلە جاتادى. ەكيپاج كومانديرى ەسىركەپوۆ تەجەگىش توردى بوساتىپ, ۇشاعىن شانشىلتا تومەن زىمىراتادى. كومانديردىڭ قيمىلىن باسقالار قايتالايدى. جاۋعا شۇيىلگەن ۇشقىشتار پۋلەمەتتەن وق جاۋدىردى.
كەنەت جارق ەتىپ شاعىلىسقان جارىق بايتۇرسىننىڭ بەتىنە ۇردى. شتۋرۆال قولىنان شىعىپ كەتتى. بار كۇشىمەن قۇلدىراپ بارا جاتقان ماشينانى ەڭسەرۋگە تىرىستى. ۇشاق ەپتەپ كوندىكتى. بۇلارعا وق اتقان «فوككەرگە» ارتتاعى ۇشاقتار تاپ بەرەدى.
– كوماندير, مەن جارالاندىم, – دەدى تولەباي تاجىباەۆ.
– شىدا, – دەدى كوماندير ەسىركەپوۆ.
اۋىر جاراقات العان تولەبايدىڭ «مەنىڭ ولگەنىمدى اناما ەستىرتپەڭدەرشى» دەگەن سوڭعى ءسوزى ىشقىنىپ شىعىپتى. قادەس جىلاپ جىبەرەدى. ۇشاق جەرگە قونادى. تولەبايدىڭ ءمايىتىن ارنايى توپ جەرلەۋگە الىپ كەتەدى.
وسىلاي ءۇش جىلعا تارتا ءبىر ۇشاقتا وتىرىپ, جاۋمەن شايقاسقان «قازاق ەكيپاجى» ءبىر جولداسىنان ايىرىلىپ, امان قالعان ەكەۋى سوعىستى اياقتايدى.
قادەستىڭ ەستەلىگىندە: «سوعىس بىتە سالىسىمەن پولكتە ءبىرىنشى بولىپ بايتۇرسىن ەسىركەپوۆ ورىس قىزى تاتيانا دەميديناعا ۇيلەندى. ول ۇيلەگەن سوڭ ۇزاقمەرزىمدى ىسساپارعا كەتتى. كەتەرىندە ماعان «جەڭگەڭنىڭ اياعى اۋىر, كوز-قىرىڭدى سالا ءجۇر» دەپ تاپسىردى. تانيا ۇل تۋدى. ونىڭ اتىن مەن اسقار دەپ قويدىم. بايتۇرسىن ءىسساپاردان ءبىر جىلدان سوڭ ورالدى» دەپ جازىپتى (ە.ەلعان. «جەڭىس جولىندا وت كەشكەندەر». وسكەمەن: 2005 ج. 145-ب.).
سوعىستان كەيىن بايتۇرسىن ەسىركەپوۆ پەن قادەس يماشەۆ الماتى قالاسىندا تۇرىپتى. قادەس مايدانداس دوسى تولەبايدىڭ اناسى مەن قارىنداسىن ۇزاق جىل ىزدەپتى. گازەتكە جازىپ, سۇراۋ سالىپتى. بىراق تابا الماپتى.
ءبىر قىزىعى, مايداندا اسقان ەرلىك كورسەتىپ, باتىر اتاعىنا ۇسىنىلىپ, بىراق ول اتاق بۇيىرماعان مايدانگەرلەر تىزىمىندە «بايتۇرسىن ەسىركەپوۆ» ەسىمى ءجۇر. وسىنداعى انىقتامالىقتا: «اتى اڭىزعا اينالعان ۇشقىش, گۆارديا كاپيتانى بايتۇرسىن ەسىركەپوۆ 1941 جىلدىڭ شىلدەسىنەن, 1945 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن سوعىسقا قاتىسا وتىرىپ, 174 ءساتتى جاۋىنگەرلىك ۇشۋ جاساعان» دەپ جازىلىپتى.
