كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىسى مالىك وتارباەۆ قاتىسىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ كونفەرەنتسياعا ارناعان قۇتتىقتاۋىن جەتكىزدى. وندا جازۋشىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتكە, حالىقتىڭ رۋحاني الەمىن, ەستەتيكالىق تالعامىن ارتتىرۋعا, قازاق رەسپۋبليكاسى ىرگەسىنىڭ العاشقى جىلدارداعى نىعايۋىنا سىڭىرگەن جازۋشىلىق, قوعامدىق ەڭبەگىنە زور باعا بەرىلگەن. مالىك وتارباەۆ وسى كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ وتىرعان جازۋشىنىڭ پەرزەنتى جاننا سابيتقىزىنا پرەزيدەنتتىڭ اتىنان شاپان جاۋىپ, گۇل شوقتارىن سىيلادى. كەلەسى كەزەكتە ءسوز العان وبلىس اكىمى عاۋەز نۇرمۇحامبەتوۆ تە كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا ىستىق لەبىزىن ارنادى. ء«سابيت مۇقانوۆتىڭ ءبىزدىڭ جەرلەسىمىز بولعانىن ارقاشان ماقتان ەتەمىز», دەدى ول سوزىندە. جازۋشىنىڭ قىزىنا اكىم دە ىقىلاس ءبىلدىرىپ, گۇل ۇسىنىپ, اكەسىنىڭ پورترەتىن سىيلادى. ال قازاق ادەبيەتىنىڭ كوزى ءتىرى كلاسسيگى, اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ قۇتتىقتاۋ ءسوزىن جيىن مودەراتورى, بەلگىلى اقىن داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى وقىپ بەردى.
وسىدان ءارى س.مۇقانوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان بەينەروليك كورسەتىلدى. وندا جازۋشىنىڭ ومىرىنە شولۋ جاسالىپ, شىعارماشىلىعىن تەرەڭ بىلەتىن عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ وي-پىكىرلەرى جازىلعان ەكەن.
كونفەرەنتسيا جۇمىسى ودان ءارى جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆتىڭ سوزىمەن جالعاستى. ول جازۋشىنىڭ ومىرىنە قىسقاشا شولۋ جاساپ, ەرەكشە ەڭبەكتەرىنە توقتالدى. سونىڭ ىشىندە جازۋشىلار وداعىن ەڭ قاتەرلى 1937–1938 جانە 1943–1951 جىلدارى باسقارىپ, سول كەزەڭنىڭ وزىندە ونىڭ دامۋى مەن ىقپالىنىڭ ارتۋىنا زور ەڭبەك سىڭىرگەنىن اتادى. ء«سابيت مۇقانوۆ قازاق حالقىنىڭ تاريحىن, فولكلورىن زەرتتەۋگە, ايتىس, جىرشىلىق سياقتى ۇلتتىق ونەرلەرىن جاڭعىرتۋعا كۇش سالدى. باسىنا قاۋىپ تونەتىنىنە قاراماستان, قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىن دا ۇنەمى ەسكە سالىپ وتىرعان. ونداعان قالامگەردىڭ قاناتىنىڭ قاتايۋىنا جاردەم ەتتى. جازۋشىلار ەسماعانبەت ىسمايىلوۆ, سافۋان شايمەردەنوۆ, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, گەرولد بەلگەر, ت.ب. سابەڭنىڭ قامقورلىعىن كورىپ, ادەبيەتكە قانات قاقتى. ال قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتى ۇيىنە تۇرعىزىپ, شىعارماشىلىعىن قولداعان. بالالارى ونى ء«ابي-ءجامي» دەپ اتاعان. ونىڭ قاراپايىمدىلىعى, حالىققا جاقىندىعى بارلىق جازۋشىدان ارتىق. سابەڭ – سول مىنەزىمەن دە اتى اڭىزعا اينالعان ادام, حالىق ونىڭ جازعاندارىن ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن. مۇحتار اۋەزوۆپەن شىعارماشىلىقتا ادەبي باسەكەگە ءتۇسىپ, ۇنەمى ۇزەڭگى قاعىستىرىپ ءجۇردى. ال باسەكەلەستىك ورتا بولعان سوڭ, قازاق ادەبيەتىنىڭ شىعارماشىلىعى دا سول جىلداردا قاتتى دامىدى. كورشىلەس تۋىسقان حالىقتار ادەبيەتىمەن سالىستىرعاندا قازاق ادەبيەتى سول جىلداردا كوش-قۇلاش العا كەتىپ, ولارعا ۇلگى بولا ءبىلدى», دەدى قۇلكەنوۆ سوزىندە.
وسىدان كەيىن جازۋشىنىڭ قىزى جاننا سابيتقىزى پرەزيدەنتكە, ۇكىمەتكە, وبلىس باسشىلىعىنا, عالىمدار مەن اقىن-جازۋشىلارعا جانە جينالعان قاۋىمعا العىس ايتتى. سونىمەن بىرگە س.مۇقانوۆ اتىنداعى وبلىستىق امبەباپ عىلىمي كىتاپحانانىڭ, قازاق دراما تەاترىنىڭ تاماشا جۇمىس ىستەپ تۇرعانىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى عىلىمي باياندامانىڭ ءبىرىن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى راحىمجان تۇرىسبەك جاسادى. عالىم جازۋشىنىڭ جەتىمدىك تالقىسىن كورىپ وسكەن بالالىق شاعىنان باستاپ قوعامدىق ادىلەتسىزدىككە قارسى بولعانىن ايتتى. «بىرەۋ شات, بىرەۋ نەگە قايعى زاردا, نەگە بايلىق ءبىر ەمەس, بارلىق جانعا؟» دەپ تاعدىرىنا سۇراق قويادى جاس اقىن. وسىنداي ادىلەتسىزدىككە جاۋاپ ىزدەي ءجۇرىپ, ول ءوزىنىڭ اقىل-ويىن, ومىرلىك كوزقاراسىن جەتىلدىرىپ, اقىندىق قابىلەتىن ۇشتادى. اباي مەن توقايدى وقىپ كوپ ءنار الادى. كەڭەستىك داۋىرگە اياق باسقاندا بولشەۆيكتەردىڭ ناسيحاتىنا قۇلاي سەنگەن ول ەلدەگى ءىرى وقيعالاردى پاتريوتتىق رۋحپەن جىرلاپ, «سۇلۋشاش» (1920), «جۇماشتىڭ ءولىمى» (1923), «البوم» (1924), «بالبوپە» (1926), «اق ايۋ» (1935) پوەمالارىن جازعان. پروزادا س.مۇقانوۆ قالام تارتپاعان تاقىرىپ جوققا ءتان. 20-جىلداردىڭ وزىندە ول سان الۋان ستيلدىك-كوركەمدىك ىزدەنىستەرگە باردى. «اقبوپەنىڭ سىرى» (1927), «جارقىن جولمەن» (1931), «ەكپىندى» (1932), «بالۋان شولاق» ( 1940–1941) حيكاياتتارى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك, بيلەۋشىلەردىڭ ادىلەتسىزدىكتەرى, قوعامداعى قايشىلىق ماسەلەسىن اياۋسىز اشكەرەلەگەنىن» ايتتى. ودان ءارى جازۋشىنىڭ ءپىسىپ-جەتىلۋىنىڭ ايعاعى بولعان شىم-شىتىرىقتى كۇردەلى وقيعالاردى قامتىعان «اداسقاندار» (1931) رومانىنا توقتالىپ, ونىڭ العاش رەت ورىس تىلىندە «سىن بايا» (1935) دەپ باسىلعانىن, ء«مولدىر ماحاببات» اتانعان سوڭ, قازاق-ورىس تىلدەرىندە بەس رەت قايتا جارىق كورگەنىن اتاپ ءوتتى. جازۋشىنىڭ جۇرتقا بەلگىلى «سىرداريا», «اققان جۇلدىز», «بوتاگوز», 3 تومدىق ء«ومىر مەكتەبى», ت.ب. كەسەك تۋىندىلارىن وقىرمان جىلى قابىلدادى. س.مۇقانوۆتىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى قازاقتىڭ اتاقتى ادەبيەتتانۋشى عالىمدارى مەن جازۋشىلارىنىڭ ءبارى, سونىڭ ىشىندە م.اۋەزوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ءا.تاجىباەۆ, م.قاراتاەۆ, ب.كەنجەباەۆ, ر.بەردىباەۆ, ە.ليزۋنوۆا, ت.كاكىشەۆ, ز.قابدولوۆ, س.قيراباەۆ, س.قاسقاباسوۆ, ش.ەلەۋكەنوۆ, ر.نۇرعاليەۆ, ق.ەرگوبەك, ك.احمەتوۆا, ت.ب. جازدى دەپ ول ءسوزىن اياقتادى.
بەلگىلى ايتىس اقىنى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءماجىلىس دەپۋتاتى امانجول ءالتاي پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ەرلان قوشانوۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن جەتكىزدى. ءارى قاراي س.مۇقانوۆتىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ بارلىق جانرىندا قالام تەربەگەنىن ەسكە سالدى. ء«سابيت مۇقانوۆ – ەسىمدەرى الاشقا ايان قوجابەرگەن جىراۋ, سەگىز سەرى, نياز سەرى, ءبىرجان سال, اقان سەرى, شال اقىن, ۇكىلى ىبىراي ءومىر سۇرگەن ورتادا دۇنيەگە كەلىپ, قاتارلاستارى ماعجان جۇماباەۆ, عابيت مۇسىرەپوۆپەن تىزە قوسا ەڭبەك ەتىپ, ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدە ايرىقشا ءىز قالدىرعان دارا تۇلعالارىمىزدىڭ ءبىرى. ساكەننىڭ «كوكشەتاۋ», ماعجاننىڭ «باتىر بايان» پوەمالارىمەن قاتار ونىڭ «سۇلۋشاش» پوەماسى دا ادەبيەتىمىزدىڭ ءىنجۋ-مارجاندارى قاتارىنان ورىن الدى. قازاق قىزىنىڭ جاڭا تۇرپاتتاعى كوركەم بەينەسى كورىنىس بەرگەن «بوتاگوز», ۇلى عالىم شوقان وبرازى دا سابەڭنىڭ قالام قۋاتىمەن حالىققا تانىلدى. قازاق دراماتۋرگياسىندا دا ءسابيت مۇقانوۆ كوشباسشىلاردىڭ بىرىنە اينالدى. ال ونىڭ بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى عالىم ەكەندىگى – ءوز الدىنا ءبىر توبە. سوناۋ بۇقار جىراۋدان باستاپ ونىڭ ءحىح–حح عاسىر باسىنداعى ادەبيەتىمىزگە بايلانىستى زەرتتەۋلەرى بارلىق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ كوشباسشىسى بولدى», دەي كەلىپ, شەشەن بۇگىنگى كۇنى كەيبىر اسىرەالاشتانۋشىلاردىڭ ءسابيت مۇقانوۆتى سىناپ, ماعجانعا جانە ت.ب. الاششىلارعا قارسى قويۋىن شەنەپ ءوتتى. ء«سابيت مۇقانوۆ الاش اقىن-جازۋشىلارىنا دا كەزىندە ءوزىنىڭ جوعارى باعاسىن بەرگەن. ولاردى مۇمكىندىگىنشە قولداعان. «اباي – اقىلدىڭ اقىنى, ماعجان – اقىننىڭ اقىنى» دەگەن دە ءسابيت مۇقانوۆ», دەدى ول.
ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن ۇزاق جىلدار زەرتتەگەن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كۇلاش احمەتوۆا جازۋشىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنە كەڭىنەن توقتالدى. «حح عاسىردىڭ باسىندا ادەبيەتتانۋ وقۋلىقتارى مەن ادەبيەتتىڭ تاريحىن نەگىزىنەن س.مۇقانوۆ جازدى. الدىمەن ول 8 جانە 9-سىنىپتاردىڭ وقۋلىعىن جازىپ, حرەستوماتياسىن قۇراستىردى. كەيىن جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ادەبيەت وقۋلىعىن دا قۇراستىرعان. وقۋلىق قۇراستىرۋ جازۋدان دا قيىن. ول كەزدە ارحيۆتەر قولجەتىمسىز بولاتىن, سوعان قاراماي جاس عالىم تىنىمسىز زەرتتەۋىمەن «حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» اتتى كولەمدى وقۋلىق قۇراستىرعان. سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ, عۇمار قاراش, ت.ب. ەڭبەكتەرىن العاش س.مۇقانوۆ ءتىرىلتىپ, وقىرماننىڭ كوزايىمىنا اينالدىرعان. سابەڭ ءوزىنىڭ قاسىنا تەڭ اۆتور رەتىندە قازپي-ءدىڭ ءۇشىنشى كۋرسىندا وقيتىن قاليجان بەكقوجيندى الىپ, جوو-عا دا ارنالعان وسى ادەبيەت وقۋلىعىن جارىققا شىعاردى. كەيىن كوپتەگەن اكادەميك, سونىڭ ىشىندە رىمعالي نۇرعاليەۆ تە بار, سابەڭنىڭ وقۋلىعىنان كوپتەگەن دەرەك العان. سابەڭە سىلتەمە جاساماعاندارى ءۇشىن عانا تۇرسىنبەك كاكىشەۆ ولارعا قاتتى رەنجىگەن ەدى», دەدى كۇلاش احمەتوۆا. سونىمەن بىرگە سابەڭنىڭ جازعان وقۋلىقتارى ۇلتتىق رۋحتى, مادەنيەتتى ەسكەرىپ وتىرعانىن ايتتى. عالىم ءسابيت مۇقانوۆتىڭ 1974 جىلى, ءوزى ومىردەن وتكەن سوڭ جارىق كورگەن «قازاق قاۋىمى» (وزگەرتىلىپ باسىلعان نۇسقاسى «حالىق مۇراسى») ەڭبەگىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا دا كەڭىنەن توقتالدى. ال قازىر سابەڭدى سول زاماننىڭ احۋالىن تۇسىنبەي ءجون-جوسىقسىز سىناپ جۇرگەندەر تۋرالى سويلەگەندە قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ تۋرالى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ مۇشەلەرى قۇپيا ارحيۆتەردەن جازۋشىنىڭ بىرەۋدى ساتىپ, كورسەتكەنى تۋرالى قۇجاتتار تاپپاعانىن جەتكىزدى.
عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا پرەزيدەنت جانىنداعى باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى اناتولي باشماكوۆ, س.مۇقانوۆ پەن ع.مۇسىرەپوۆ مەملەكەتتىك ادەبي-مەموريالدىق كەشەنىن 25 جىل باسقارعان ادىلعازى قايىربەكوۆتەر دە سويلەپ, زاڭعار جازۋشىنىڭ حالقىمىزدىڭ ادەبيەتى مەن ونەرىندەگى ورنى تۋرالى ايتتى.
وسى كۇنى كەشكە الماتىدان, استانادان جانە ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنەن كەلگەن قوناقتار س.مۇقانوۆتىڭ ء«مولدىر ماحاببات» رومانىنىڭ جەلىسىمەن قويىلعان درامانى تاماشالادى. ول جازۋشى اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق دراما تەاترىندا قويىلدى. ال ەرتەسىنە الىستان كەلگەن قوناقتار جانە جەرگىلىكتى اقىن-جازۋشىلار مەن ونەر قايراتكەرلەرى جازۋشى تۋىپ-وسكەن جامبىل اۋدانىنىڭ ورتالىعى پرەسنوۆ اۋىلىنا بارىپ, مەرەيتوي ءىس-شارالارىن جالعاستىردى. مۇندا ء«سوز زەرگەرى – ءسابيت» اتتى رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى ءوتىپ, 12 اقىن باق سىناعان دودادا جازۋشىنىڭ جەرلەسى جارقىن جۇپارحان 2 ملن تەڭگەلىك باس جۇلدەنى ەنشىلەدى.
پەتروپاۆل
