ينۆەستيتسيا يگىلىگىن كورۋدىڭ جولى

ورتا دالىزدە ورنىعا الامىز با؟

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل باعىت ەندى جاي عانا بالاما مارشرۋت ەمەس, بۇكىل ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ەكونوميكالىق كەلەشەگىن انىقتايتىن فاكتورلاردىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى. ورتا ءدالىز – قىتايدان باستالىپ, قازاقستان, كاسپي تەڭىزى, ازەربايجان, گرۋزيا ارقىلى ءوتىپ, ءارى قاراي تۇركيا مەن ەۋروپاعا باعىت الاتىن ترانسكونتينەنتالدى ساۋدا جولى. باعىت «ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى» دەپ تە اتالادى. ول رەسەي مەن يران ارقى­لى وتەتىن ءداستۇرلى مارشرۋتتارعا بال­اما رەتىندە دامىپ جاتىر. گەوساياسي تۇ­راق­سىزدىق پەن سانكتسيالىق كەدەرگىلەر جاع­دايىندا ورتا ءدالىزدىڭ ءرولى ەسەلەپ ارتتى.

دالىزدەگى اعىنى 3 جىل بۇرىنعى 800 مىڭ توننادان قازىر 4,5 ملن تونناعا دەيىن وسكەن. سونىمەن قاتار قازاقستان ورتا ءدالىز ارقىلى مۇناي تاسىمالداۋ مۇم­­كىندىگىن دە زەرتتەپ جاتىر. الداعى ءۇش جىلدا بۇل باعىت بويىنشا جالپى جۇك اعىنىن 10 ملن تونناعا دەيىن جەت­كىزۋ كوزدەلىپ وتىر.

– ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ءوزارا باي­لا­نىسىن نىعايتۋ ەۋروپانىڭ سترا­تە­گيالىق مۇددەسىنە ساي كەلەدى. ءبىز تەك ساۋدا ەمەس, ەنەرگەتيكا, تسيفر­لان­دى­رۋ جانە كولىك سالاسىندا دا ارىپ­­تەس­تىك­تى تەرەڭدەتۋگە مۇددەلىمىز. كاس­پي ماڭىن­داعى سەرىكتەستىك بىزگە وسى ينفرا­قۇ­رى­­­لىمداردى قولداۋ ارقىلى ناقتى ناتي­جە­گە جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى ەۋرو­پالىق ينۆەستيتسيالىق بانكتىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى كيرياكوس كاكۋريس استانا حالىقارالىق فورۋمىندا سوي­لە­گەن سوزىندە.

ينۆەستورلاردىڭ ەمەس, جۇيەنىڭ كىناسى

سەسسيادا وسى ەلدەردەگى كومىرتەگى نا­رى­عىن قالىپتاستىرۋدىڭ الەۋەتى مەن كەلەشەگى كەڭىنەن ءسوز بولدى. ورتا­­لىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دەرەك­تە­­­­­رىنە سايكەس, بۇگىندە ايماق­تاعى ەنەر­گەتيكاعا سالىناتىن ينۆەس­تي­تسيانىڭ 56-93%-ى قازبا وتىن سەكتورىنا باعىت­تالىپ وتىر. دەمەك ءوڭىردىڭ ەنەر­گە­تيكالىق بولاشاعى ءالى دە كومىر, مۇناي, گاز سياقتى رەسۋرسقا تاۋەلدى. بۇل ءۇردىس وزگەرمەسە, تازا ەنەرگەتيكاعا كوشۋ جوس­پارى قاعاز جۇزىندە قالۋى مۇمكىن.

ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (ەىدۇ) جاھان­دىق بايلانىستار جانە ىنتىماق­تاس­­تىق ديرەكتسياسىنىڭ باسشىسى ۋ­يليام تومپسون سەسسيا بارىسىندا ءۇردىستىڭ تەرەڭ سەبەپتەرىن تار­­قاتا كەلە, قازىرگى جۇيە ينۆەستورلار ءۇشىن جاسىل ەكونوميكاعا ءوتۋدىڭ ناق­­تى ەكونوميكالىق ءمانىن كور­سە­تە الماي وتىرعانىن ايتتى. ء«بىز ۇنەمى «ينۆەس­تورلار جاسىل ەنەرگەتيكاعا قى­زىق­­پايدى» دەپ ايتامىز. بىراق شىن ما­نىن­­دە, بۇل ينۆەستورلاردىڭ ەمەس, جۇيە­نىڭ كىناسى. ەكونوميكالىق جۇيە تازا ەنەر­گيانى تارتىمدى ەتە الماي وتىر. ويت­كەنى كومىرتەك باعاسى تىم تومەن. نارىق­تا كومىرتەكتىڭ ناقتى قۇنى جوق. ال بۇل – ينۆەستور ءۇشىن باستى سيگنال» دەيدى.

تومپسون كومىرتەگى نارىعىن دامى­تۋدىڭ تەك كليماتتىق سەبەپتەرىمەن شەك­­­تەلمەيتىنىن ايتتى. تەحنولوگيالىق پروگ­رەسكە باستايتىن, جاڭا وندىرىستەردى جانە يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى ومىرگە اكەلەتىن پلاتفورما كەرەك. بىراق مۇنداي پلاتفورما وزدىگىنەن قالىپتاسپايدى. ول ءۇشىن ەلدەر ناقتى ينستيتۋتسيونالدىق قادامدارعا بارۋعا ءتيىس. «كومىرتەگى نارى­عى – يننوۆاتسيانى ىنتالاندىراتىن ورتا. ەگەر مەملەكەت كومىرتەككە لايىقتى باعا قويسا, بيزنەس اۆتوماتتى تۇردە ءتيىمدى شەشىم ىزدەي باستايدى. جاڭا تەحنولوگيالار پايدا بولادى, عىلىمي-زەرتتەۋ قارقىندايدى, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى سۇرانىسقا بەيىمدەلەدى», دەدى ساراپشى.

بيۋروكراتيانى قىسقارتۋ – نەگىزگى فاكتور

قازاقستان بۇگىنگى كۇنى ەنەرگەتيكالىق سەكتوردى جاڭعىرتۋعا ءارى پارنيكتىك گازدار شىعارىندىسىن ازايتۋعا باعىتتالعان بىر­نەشە ستراتەگيالىق باعدارلاما قا­بىل­دادى. بۇل باعىتتا ەلىمىزدىڭ باستى ماق­ساتى – 2060 جىلعا قاراي پارنيكتىك شى­عا­­رىن­دىلار بويىنشا «تازا نولگە» جەتۋ. قازىر ەلدەگى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كو­ز­دەرىنىڭ ۇلەسى 6%-دان ءسال اسادى. 2030 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 15%-عا, ال 2050 جىلعا قاراي 50%-عا جەتكىزىلۋگە ءتيىس.

– ءبىز جىل سايىنعى تاريفتەردى يندەكستەۋ, 20 جىلعا كەپىلدەندىرىلگەن ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتىپ الۋ, اۋكتسيون ارقىلى باعا بەلگىلەۋ سەكىلدى تۇراقتى تەتىك­تەر ارقىلى ينۆەستورلار ءۇشىن سەنىمدى ورتا قالىپتاستىرىپ جاتىرمىز. «Total», «Mazda», «China Power» جانە «Energy China» سەكىلدى ءىرى سەرىكتەستەرمەن گيگاۆاتتىق جوبالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. COP-29 سامميتىندە 3,7 ملن دوللار­­­دى قۇرايتىن ينۆەستيتسيا تارتىلدى, – دەدى ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى الىبەك جاماۋوۆ.

«Power International Holding» كوم­پا­نيا­­سىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى امەر ماحاسەن شەتەلدىك ينۆەستور كوزىمەن قازاقستانداعى مۇمكىندىكتەر مەن شەكتەۋلەرگە توقتالدى.

– رەتتەۋشى ورگان ينۆەستور ءۇشىن تەك باقىلاۋشى ەمەس, ارىپتەس بولۋى كەرەك. ولار بيزنەسمەننىڭ ورنىنا ءوزىن قويىپ, ونىڭ قانداي تاۋەكەلگە بارىپ جاتقانىن ءتۇسىنۋى قاجەت. وسىعان بايلانىستى شەشىم قابىلداۋدى جەدەلدەتەتىن, ۇدەرىستەردى قىسقارتاتىن كوميتەتتەر نەمەسە پالاتالار قۇرىلۋعا ءتيىس. بيۋروكراتيانى قىسقارتۋ – نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. قازاقستان شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن جۇمىس ىستەيتىن جەرگىلىكتى كومپانيالاردى سالىقتان بوساتسا نەمەسە جەڭىل­دىك­تەر جاساسا, بۇل بۇكىل ەكونوميكا­­نى قوزعار ەدى. جەرگىلىكتى جۇمىس كۇشىن, وندىرۋشىلەردى, زاۋىتتاردى سا­لىق­تان بوساتىپ نەمەسە سۋبسيديالاۋ ارقىلى ءبىز ەكو­نومي­كاعا دەم بەرەمىز. ول قازاق­ستان­دا حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي, ساپالى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى ونىم­­دەردىڭ شىعۋىنا جول اشادى. ينۆەس­تور­لار جەرگىلىكتى سەرىكتەستەرىمەن بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋعا ۇمتىلادى, – دەدى.