دەمالىس قىزىعى – لاگەردە

ماسەلە ۇكىمەت وتىرىسىندا قارالدى

وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى وتكەن اپتادا جازعى ساۋىقتىرۋ, دەمالىس جانە ەڭبەك ەتۋ جاعدايىن ۇيىمداستىرۋ ناۋ­قا­نى اياسىندا 3,2 ميلليوننان اسا بالا ەلى­مىز­دىڭ 10 مىڭنان اسا دەمالىس ورنىندا جازعى كانيكۋلىن وتكىزەتىنىن حابارلادى. ونىڭ 15 مىڭنان كوبى جىل بويعى ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىندا, 186 مىڭ بالا – قالا ماڭىنداعى, 2,8 ملن بالا مەكتەپ جانىنداعى, 160 مىڭ بالا شاتىرلى جانە كيىز ءۇي دەمالىس ورىندارىندا دەمالادى. سونىڭ ىشىندە جازعى دەمالىسپەن الەۋمەتتىك وسال ساناتتاعى 500 مىڭنان اسا بالا قامتىلادى. «قازاقستان حالقىنا» قورى ارقىلى «جازدىق جولداما» جوباسى شەڭبەرىندە اۋىلدىق جەرلەردەن شىققان رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق وليمپيادالار مەن باي­قاۋلاردىڭ جەڭىمپازدارىنا 10 مىڭ جولداما قاراستىرىلعان.

وقۋ جىلى ءتامامدالماي تۇرىپ وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى عاني بەيسەم­باەۆ ۇكىمەت وتىرىسىندا بەرگەن ەسەبىندە: «جالپى, بالالاردىڭ بوس ۋاقىتىن ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا قامتىلاتىن جازعى ەڭبەك, تۋريستىك, شىعارماشىلىق, زياتكەرلىك, ءبىلىم بەرۋ باعىتىنداعى ءىس-شارالارمەن 3,4 ملن بالانى قامتۋ جوسپارلانعان. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بيىل بالالاردىڭ ساۋىقتىرۋ دەما­لىسىن, بوس ۋاقىتىن جانە جۇمىس­پەن قامتىلۋىن جوعارى ءارى ساپالى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋعا ءتيىس. مينيسترلىك جازعى دەمالىستى مازمۇندى ۇيىمداستىرۋ ماق­ساتىندا 120 مىڭ ۇيىمداستىرۋشى-پەداگوگتى ارنايى دايىندىقتان وتكىزدى. وسىعان قوسا 12 مىڭنان اسا ستۋدەنت پەن ەرىكتىلەردى تارتۋ كوزدەلگەن», دەگەن ەدى.

نەگىزى 2025 جىلدىڭ جازعى ساۋىقتىرۋ, دەمالىس جانە جۇ­مىس­­پەن, ءتۇرلى باعدار­لامامەن قامتۋ جۇمىستارى 9 مەملە­كەتتىك ورگاننىڭ بىرلەسكەن جوس­پارى شەڭبەرىندە جۇرگىزىلەدى. رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك شتابتار قۇرىلدى, بالالار دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋ بويىنشا بىرىڭعاي ادىستەمەلىك ۇسىنىمدار ازىرلەندى. وڭىرلەرمەن بىرلەسىپ بار­لىق دەمالىس ورتالىعىنىڭ ءتىزىمى بەكىتىلدى, ولاردىڭ دايىندىعى رەسپۋب­ليكا­لىق شتاب وتىرىستارىندا قارال­دى. سانيتارلىق نورمالاردىڭ, تاماق قاۋىپسىزدىگى تالاپ­تارىنىڭ, سونداي-اق سۋداعى, ورمانداعى جانە سپورت نىساندارىنداعى قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىنىڭ ساقتالۋىنا باقىلاۋ كۇشەي­تىلدى. قازىر جەر-جەردە بالالاردىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن قام­تا­ماسىز ەتۋ ماقساتىندا سانيتارلىق-ەپيد­ە­ميولوگيالىق باقىلاۋ دەپار­تامەنتىمەن بىرلەسكەن جوسپار ازىرلەنىپ, ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. اۋدان جانە قالا دەڭگەيىندە ۆەدومستۆوارالىق توپتار قۇرىلعان. ۆەدومست­ۆوارالىق كوميسسيا جاز بويى بار­لىق لاگەردى ارالاپ, جۇمىس ىستەيدى.

بالالاردى قانداي باعدارلاما كۇتىپ تۇر؟

وڭىرلەردەگى لاگەر جۇمىستارىن شولىپ شىقساق, ەلەڭ ەتكىزەر لاگەر تۇرلەرى بار ەكەن. مىسالى, ءبىر عانا استانا قالاسىندا 55 200 وقۋشىنى قامتيتىن 92 مەكتەپ جانىنداعى, 11 520 وقۋشىنى قامتيتىن 192 بەيىندى, 142 298 وقۋشىنى قامتيتىن 10 جوبا اياسىنداعى تاقىرىپتىق جوبالار, 1 400 بالا بارا الاتىن قالا سىرتىنداعى لاگەر اشىلىپ وتىر. وسىعان قوسا ەلوردانىڭ 13 قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ بازاسىندا تاقىرىپتىق كۇندىزگى لاگەرلەر, سونداي-اق قولدانبالى ونەر, شەت تىلدەرى جانە ءجۇزۋ باعىتتارى بويىنشا قىسقا مەرزىمدى ۇيىرمەلەر ۇيىمداستىرىلعان. باس-اياعى بيىلعى جازعى ماۋسىمدا استانا قالاسى بويىنشا 1–10 سىنىپ ارالىعىنداعى 210 مىڭنان اسا وقۋشىنى جازعى دەمالىس­پەن قامتۋ جوسپارلانعان. ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك وسال ساناتتاعى 11 مىڭنان كوپ بالا دا جاز مەزگىلىندە تەگىن دەمالۋعا مۇمكىندىك الادى.

ال پاۆلودار وبلىسىندا كوللەدج­دەردە بەيىندى لاگەرلەر اشىلعان. بۇل جۇمىسشى ماماندىقتار جىلى اياسىندا وڭىردەگى ءتۇرلى كوللەدجدە قولعا الىنعان مۇنداي لاگەردىڭ نەگىزگى ماقساتى – وقۋشىلارعا كاسىبي باعدار بەرۋ, جۇمىسشى ماماندىقتارىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ناسيحاتتاۋ جانە ءتۇرلى سالاداعى سۇرانىسقا يە قۇزىرەتتەرمەن تانىستىرۋ. ايتالىق, ءبىر مەزەتتە پاۆلودار قالاسىنداعى №6, №22 جانە №35 مەكتەپتەرىنەن 150 وقۋشىسىنا كوللەدج ستۋدەنتتەرى «قازاقستان حالىق­تا­رىنىڭ ۇلتتىق تاعامدارىن ءبىلۋ» تاقى­رى­بىنداعى تانىمدىق ۆيكتورينا, وقۋ ورنىنىڭ جۇمىس باعىتتارىن كورسەتە­تىن فوتوگالەرەيا ۇسىندى. سودان سوڭ قوناق­تاردى قابىلداۋ, ورنالاستىرۋ, قوناقتىڭ قوناقۇيدەن شىعۋى سەكىلدى قاراپايىم داعدىلاردى ۇيرەتەتىن «قوناقۇي سەرۆيسى», كارامەل شامىن پايدالانا وتىرىپ, كونديتەرلىك ونىمدەر دايىنداپ كورسەتەتىن «كونديتەرلىك ءىس», جارما مەن ۇنتاقتالعان تاتتىلەر ارقىلى سۋرەت سالۋ ونەرىنە باۋ­ليتىن «فەشن فۋد», ءسۇتتى كوكتەيلدەر دا­يىنداۋ جانە ءدام تاتۋ, مايلىقتاردى بۇكتەۋ ادىستەرىن تاماشالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «مەيرامحانا سەرۆيسى» شەبەرلىك ساعاتتارى وتكىزىلگەن.

مۇنداي بەيىندى لاگەرلەر اۋىل بالالارىن دا قامتىپ وتىر. ماسەلەن, پاۆلودار وبلىسىنىڭ كەمەڭگەر اۋى­لىندا ورىن تەپكەن «Ertis» جوعارى يننوۆاتسيالىق اگرارلىق كوللەدجى 6–8 سىنىپ وقيتىن 50 وقۋشىعا جازعى لاگەر ۇيىمداستىرىپ وتىر. «لاگەر اياسىندا قاتىسۋشىلار «اگرونوميا», «ۆەتەريناريا», «اۋىل شارۋاشىلى­عىن مەحانيكالاندىرۋ», «اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك جۇيە­لەرى», «باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ» باعىتتارى بويىنشا 72 ساعاتتىق قىسقارتىلعان تاجىريبەلىك كۋرستاردان ءوتىپ جاتىر. پراكتيكالىق ساباقتار بارىسىندا بالالار گۇل كوشەتتەرىن وتىرعىزىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ قۇرىلىمىن زەرتتەپ, وقۋ ترەناجەرلەرىندە ماشىقتانىپ, جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردىڭ اۋرۋ تۇرلەرىن اجىراتۋدى ۇيرەنەدى. سونىمەن قاتار ولار جولدا ءجۇرۋ ەرەجەلەرى مەن تسيفرلىق قاۋىپسىزدىك نەگىزدەرىن مەڭگەرىپ, فاكتچەكينگ داعدىلارىن دا جەتىلدىرىپ جاتىر. باعدارلاما سوڭىندا قاتىسۋشىلارعا العان ءبىلىمى مەن داعدىلارى جونىندە ارنايى سەرتيفيكاتتار تابىستالماق. بۇل ءوز كەزەگىندە وقۋشىلارعا جۇمىسشى ماماندىقتارىنىڭ قىر-سىرىن تانىس­تىرىپ, بولاشاق ماماندىقتى سانالى تۇردە تاڭداۋعا جول اشادى», دەيدى «Ertis» كوللەدجى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ماحامبەت اسكار ۇلى.

بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس, رەسپۋبليكا­مىزدا جازدا عانا ەمەس, جىل بويى جۇ­مىس ىستەيتىن لاگەر دە بار. «جاس داۋ­رەن» دەپ اتالاتىن سونداي لاگەر اقمو­لا وبلىسىنىڭ ساندىقتاۋ اۋىلىندا ورنا­لاس­قان.

ء«بىزدىڭ لاگەر 2023 جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسى اياسىندا اشىلدى. جىل بويى جۇمىس ىستەپ بالالاردى قابىلداۋ مۇمكىنشىلىگى بار, وقۋشىلار دەمالىس كەزەڭدەرىندە لاگەرگە كەلىپ تىنىعۋىنا بولادى, سونىمەن قاتار لاگەردە ءتۇرلى اۋداندىق, وبلىستىق ءىس-شارالار وتەدى, ويتكەنى جاتاتىن, تاماق ىشەتىن, جيىن وتكىزەتىن ورىندار قامتاماسىز ەتىلگەن. 12 تالىمگەر, 40-تان اسا پەداگوگ مامان جۇمىس ىستەيدى. لاگەردە 1 اۋى­سىمدا 99 بالا دەمالا الادى», دەيدى «جاس داۋرەن» لاگەرىنىڭ ديرەكتورى ارمان عالىمتاي ۇلى.

ونىڭ ايتۋىنشا, «جاس داۋ­رەن» لاگەرىندەگى ءبىرىنشى اۋىسىمىندا شەبەرلىك اكادەمياسى بولعان. مۇندا بالالار تەك دەمالىپ قانا قويماي, وزدەرىن دامىتىپ, شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ, تەرەڭىرەك تاني ءتۇستى: اعاش وڭدەۋ ساباقتارىندا جاس شەبەرلەر ءوز قولدارىمەن كەرەمەت بۇيىمدار جاسادى; سپورتتىق سەكتسيالار قاتىسۋ­شىلاردىڭ جىگەرىن شىڭداپ, كوماندامەن جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەتتى; بي ۇيىرمەلەرىندە بالالار مۋزىكا ىرعاعىمەن وزدەرىن ەركىن كورسەتىپ, لاگەرلىك شوۋعا دايىن­­دالدى; اەروديزاين بويىنشا شەبەر­لىك ساعاتتارىندا اۋە شارلارىمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ قىر-سىرىن مەڭگەردى; ال «گار­مونيا» بولمەسىندە ىشكى تەپە-تەڭدىك پەن جان تىنىشتىعىن تابۋعا مۇمكىندىك بولدى. مۇنىڭ بارلىعى – جاي عانا دەمالىس ەمەس, بالالاردىڭ ەسىندە ۇزاققا ساقتالاتىن قۇندى تاجىريبە بولۋىن كوزدەيتىن ءىس.

قاۋىپسىزدىك ءبىرىنشى ورىندا

جاۋاپتى مينيسترلىك دەرەگىنە سۇيەن­سەك, وسى جازدا ەلىمىز بويىنشا 10 مىڭنان كوپ لاگەر جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ ىشىندە 17 جىل بويى جۇمىس ىستە­ي­تىن, 198 ماۋسىمدىق ساۋىقتىرۋ ورتا­لىعى جانە 10 مىڭنان اسا مەكتەپ جانىنداعى لاگەر بار. بالالار دەما­لى­سىنىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ساۋىقتىرۋ نىساندارى­نا قويىلاتىن تالاپتار الگوريتمى ازىرلەنىپ, ەنگى­زىلدى. بۇل الگوريتمدە سانيتارلىق-گيگيە­نالىق نورمالار مەن قىزمەت كورسەتۋدىڭ جوعارى ستاندارتتارىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن قامتاماسىز ەتۋ شارالارى كوزدەلگەن.

ال جالپى جازعى كانيكۋلدى ۇيىم­­داستىرۋ جانە بالالاردىڭ قاۋىپ­سىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ وقۋ-اعارتۋ مينيستر­لىگى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ, ىشكى ىستەر, توتەنشە جاعدايلار, مادەنيەت جانە اقپارات, تۋريزم جانە سپورت مينيستر­لىكتەرى تۇراقتى باقىلاۋعا الىپ وتىر. ۆەدومستۆوارالىق ءوزارا ءىس-قيمىل اياسىندا بالالاردىڭ جازعى دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق شتاب جانە وڭىرلەردە جەرگىلىكتى شتابتار جۇمىس ىستەپ تۇر. سونىمەن قاتار سانيتارلىق نورمالار, تاماق قاۋىپسىزدىگى تالاپتارى, سونداي-اق سۋ ايدىندارىندا, ورمان القاپتارىندا جانە سپورت نىساندارىنداعى ءجۇرىس-تۇرىس ەرەجەلەرىنىڭ ساقتالۋىنا باقىلاۋ كۇشەيتىلدى. ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىنىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى قۇرىلدى.

جازعى كانيكۋل كەزەڭىندە ەلىمىز بو­يىنشا 20 جەدەل جەلى مەن كولل-ورتالىق جۇمىس ىستەيدى. وعان بالالار لاگەرلەرىن ۇيىمداستىرۋ مەن جۇمىسىنداعى بۇزۋشى­لىقتار انىقتالعان جاعدايدا اۋىزشا نەمەسە جازباشا تۇردە وتىنىشتەر مەن شاعىمدار جولداۋعا بولادى.

وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنە قاراستى تاربيە جۇمىسى جانە قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ دەپارتامەنتى قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى اسقار سوۆەت ۇلىنىڭ بىزگە بەرگەن اقپاراتىنا قاراعاندا, جاز بويى جەدەل جەلى مەن كولل-ورتالىقتارىنا جانە تىكەلەي ءبىلىم باسقارمالارىنا ءارتۇرلى ءوتىنىش ءتۇسىپ جاتادى. بۇگىندە كوپبالالى اتا-انالار تاراپىنان جانە از قامتىلعان وتباسىلار­دىڭ بالالارىن, اۋىل بالالارىن لاگەرگە جىبەرۋ جايلى ءوتىنىش ءتۇسىپ جاتادى. وتىنىشتەردى مينيسترلىك جەرگى­لىكتى ءبىلىم باسقارمالارىمەن جەكەلەگەن تۇردە شەشۋگە اتسالىسادى. ەگەر اتا-انا­لار تاراپىنان لاگەرلەردىڭ قىزمەت كور­سەتۋ ساپاسىنا قاتىستى سىن بولعان جاع­دايدا جەكەلەگەن تۇردە سانيتارلىق-ەپي­­دە­ميولوگيالىق دەپارتامەنتى جانە ءبى­لىم سالاسىنىڭ وكىلدەرى اتالعان لاگەر­گە شىعىپ, ارىز نەگىزىندە ءمان-جايدى تەكسەرەدى.

«وڭىرلەردە ۆەدومستۆوارالىق شتاب جانىندا قۇرىلعان كوميسسيا مۇشەلەرى لاگەرلەردىڭ جازعى ماۋسىمعا جالپى دايىندىعىن تەكسەرەدى. وسى جىلدىڭ جازىندا جۇمىس باستاۋدى جوسپارلاپ وتىرعان بالالار ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىنىڭ تىزبەسى جاسالدى. ۆەدومستۆوارالىق شتاب قۇرامىنا ءبىلىم باسقارماسى, دەنساۋلىق ساق­تاۋ باسقارماسى, سانيتارلىق-ەپيدە­ميو­لوگيالىق دەپارتامەنتى, پوليتسيا دەپارتامەنتى, توتەنشە جاعدايلار جونىن­دەگى دەپارتامەنت وكىلدەرى كىرەدى. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ بارلىق لاگەرىنە جىل سايىن سا­ني­تارلىق-ەپيدەميولوگيالىق دە­پار­­تامەنتىمەن ءتيىستى قورى­تىن­دى بەرىلەدى. سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق رۇق­ساتتاما الما­عان لاگەرلەردىڭ جۇمىسىنا رۇقسات بەرىلمەيدى», دەيدى ا.سوۆەت ۇلى.