كيىز ءۇي الدىنداعى قازاق قىزى
قىتايداعى قازاقتار قونىستانعان قۇمىل, باركول وڭىرلەرىنە ات باسىن بۇرعان ولار جول بويىندا قازاق اۋىلىنا كەزدەسەدى. قىستاۋدا وتىرعان قازاق اۋىلىنىڭ جاعدايىن ءوز كوزىمەن كورەدى. ودان ءارى قۇلديلاپ, ۇرىمجىگە قاراي بەت العان تۇستا ءۇش جيھانكەز جىلقىشىلاردى جولىقتىرادى. ولاردىڭ ودان كەيىنگى ساپارى ۇرىمجىدە جالعاسادى.
ء«ۇرىمجىنىڭ وڭتۇستىك قاقپاسىندا مۇسىلمانداردىڭ سانى مول. مۇندا باتىستىق ۇلگىدەگى ساۋدا ۇيلەرى دە بارشىلىق. ولار نەگىزىنەن نوعاي, دۇنگەن, چانتۋ جانە ورىستارعا تيەسىلى. ساۋدا الاڭىندا قازاقتاردىڭ دا ءباسى جوعارى بولىپ تۇر. ءبىر قازاق ازاماتى بىلعارى باۋمەن بەلىنە دەيىن كەلەتىن كەڭ قوي تەرىسىنەن جاسالعان شالبار كيىپ الىپتى. ونىڭ تۇماعى جارقىراعان گۇلدى ماتادان تىگىلگەن, مويىن, قۇلاق جانە بەتتى قورعايدى, قاپسىرا بايلانعان جانە بۇركىت قاۋىرسىندارىمەن قاپتالعان». اۆتورلار كىتاپتا وزدەرى كورگەن قازاق بەينەسىن وسىلاي سۋرەتتەيدى.
ولاردىڭ ەندىگى ساپارى شاۋەشەك ارقىلى ءسىبىر اۋماعىندا جالعاسادى. وسى جولدا ءۇش جيھانكەز كەڭەستىك قازاقستاننان قىتايعا قاراي بوسىپ بارا جاتقان قازاقتاردى كەزدەستىرەدى.
«رەسەي تاراپىنان بولعان اشتىققا تاپ بولعان ولار اۋا كوشىپ بارادى. كەڭەس وكىمەتى كوشپەلى ءومىردى قالامايدى. ال قازاقتار ولارعا باعىنعىسى جوق. شارۋالار ۇجىمدىق اۋىل شارۋاشىلىعى جۇيەسىنە مويىن بۇرعىسى كەلمەيدى. ولاردىڭ قارسىلىعى كۇشەيگەن سايىن, مال سانى ازايىپ, اشتىق جايلادى».
حالقىمىزدىڭ تاعدىرىن, سانىن, ءومىرىن ءبىرجولا وزگەرتكەن الاپات اشتىق تۋرالى جيھانكەزدەر وسىلاي سىر قوزعايدى. اۋا كوشىپ, ەلىنەن بوسىپ بارا جاتقان جۇرتقا كەزدەسكەنىن جازىپ, ءبىر كەزدەگى سولاقاي ساياساتتىڭ قاتەلىگى تۋرالى جازادى.
كىتاپتىڭ كەلەسى بەتىندە اۆتورلار كيىز ءۇيدىڭ الدىندا تۇرعان جانارى مۇڭلى قازاق قىزىنىڭ سۋرەتىن جاريالايدى. ەشقانداي سىلتەمەسىز بەرىلگەنىنە قاراعاندا, وزدەرى تۇسىرگەن سۋرەت بولۋى كەرەك.
ء«بىز بىرنەشە بوسقىننىڭ قاسىنان ءوتىپ, وڭتۇستىكتى بەتكە الدىق. جولدىڭ شەتىندە قاتتى السىرەگەن ءبىر ادام وتىر. پيوتردەن (ارباكەشتىڭ اتى) اشتىقتان السىرەگەن شىعار دەپ سۇرادىم, ول ء«يا» دەپ جاۋاپ بەردى. وعان ءبىر ءۇزىم نان بەردىك. ول ورنىنان تۇرىپ, تاعزىم ەتتى. كەزدەسكەن تاعى ءبىر ادامنىڭ تەكتىنىڭ تۇقىمى ەكەنىن تۇسىندىك. ول ينجەنەر ەكەن. ارحانگەلدىڭ سولتۇستىگىندەگى ءبىر لاگەردە جىلدار بويى تۇتقىندا بولىپتى. ءولىپ-تالىپ ءجۇرىپ, قاشىپ قۇتىلىپ, تۇركىستان ولكەسىنە تابان تىرەپتى. ءتورت كۇننەن بەرى ءنار تاتپاعانى شىندىق. جول بويى ونىڭ كورمەگەن ازابى جوق».
بۇنى اۆتورلار 1932 جىلى 21 قىركۇيەك كۇنگى ەستەلىگىندە جازىپتى. وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىنعى الاپات اشارشىلىقتىڭ ۇلت تاريحىنداعى زاردابى اۋىر. سوناۋ باتىس الەمىنەن ەلىمىزدىڭ تەرريتورياسىنا كەلىپ, اشارشىلىقتان بوسقان ەلدىڭ قيىن ءساتىن كورگەن اۆتورلاردىڭ بۇل جازباسى ءبىز ءۇشىن اسا قۇندى دەرەك.
