– مامبەت قۇلجاباي ۇلى, ءسىزدىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىڭىزبەن جارىق كورگەن ون ەكى تومدىق «الاشوردا ءىسى» قوعامدا ەرەكشە تولعانىس تۋدىردى. اتالعان جيناق قوعامدا تولعانىس تۋدىرارلىقتاي قانداي وزەكتى ماسەلەلەردى قامتىدى؟ اڭگىمەنى وسىدان باستاساق.
– بۇل تاقىرىپقا بايلانىستى مىناداي جاعدايدى ەسكەرگەن ءجون. وتكەن حح عاسىردا بار بولعانى ون جىل ارالىعىندا (1928–1938) قازاق ۇلتى ەكى مارتە ساياسي باسشىلىقسىز قالدى. العاش رەت 1928–1932 جىلدارى قىزىلوردا مەن الماتىدا باستالىپ, ماسكەۋدە اياقتالعان سوت پروتسەستەرى ناتيجەسىندە الاشتىق بۋىن (100-گە جۋىق) ساياسي كۇرەس كەڭىستىگىنەن كۇرەسىنگە ىعىستىرىلىپ, جويىلدى.
1925 جىلى باستالعان ەكىنشى بۋىن ۇلتتىق ساياسي باسشىلىقتى جويۋ ۇدەرىسى 1937–1938 جىلدارى جاپپاي رەپرەسسيالىق شارالارمەن اياقتالدى. بۇل – بىرىنشىدەن.
ەكىنشىدەن, ۇلتتىق ساياسي باسشىلىققا بايلانىستى جۇرگىزىلگەن قۋعىن-سۇرگىن قوعامنىڭ باسقا دا الەۋمەتتىك بولىكتەرىن قامتىدى.
كەڭەستىك كەزەڭدە الاش قوزعالىسى تاريحىن عاسىر باسىنداعى رەسەي يمپەرياسىنداعى ساياسي-الەۋمەتتىك وزگەرىس ارناسىندا قاراستىرۋمەن شەكتەلۋگە تۋرا كەلدى. بۇل ماسەلەنىڭ تابيعي بولمىسىن نەعۇرلىم تەرەڭ جانە تۋرا تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىن ءادىس ەدى. ويتكەنى الاش قوزعالىسى ماقسات-مۇددەسى تۇرعىسىنان مەتروپولياداعى ساياسي-الەۋمەتتىك مازمۇنداعى قوزعالىستاردان مۇلدەم بولەك, ياعني ۇلت-ازاتتىق ۇستانىمداعى قوزعالىس بولاتىن. سوندىقتان دا ونىڭ ماقسات-مۇددەسى ءوزىنىڭ انتيكولونيالدىق مازمۇنىنا سايكەس ازيا, لاتىن امەريكاسى جانە باسقا قۇرلىقتارداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستار كونتەكسىندە قاراستىرىلعانى ءجون. بولشەۆيزم مەن الاش قوزعالىسى اراسىنداعى قارۋلى قاقتىعىسقا ۇلاسقان قايشىلىق, مىنە, وسى ەرەكشەلىكتەردەن باستاۋ العاندىعىن ەلەۋسىز قالدىرۋ ادىلەتسىزدىك بولار ەدى.
– الاش قوزعالىسىنىڭ وكىلدەرى مەن بولشەۆيكتىك بيلىك اراسىنداعى كوزقاراس ايىرماشىلىعىنا توقتالساڭىز.
– حح عاسىر باسىنداعى قازاق قوعامىندا قالىپتاسقان جاعداي ۇلتتىق جاڭعىرۋعا دەگەن ۇمتىلىس سيپاتىن الىپ, كۇن تارتىبىنە ەڭ وزەكتى ماسەلە رەتىندە ەكى نارسەنى شىعاردى. ولار, بىرىنشىدەن, قازاق قوعامى الدىندا رەسەي وكىمەتى تاراپىنان قارقىندى تۇردە جۇرگىزىلگەن قازاق جەرىن وتارلاۋ ىسىنە شەك قويىپ, توقتاتۋ مىندەتى. ەكىنشىدەن, ۇلتتىڭ ىشكى ومىرىنە قاتىستى ماسەلەلەرىن وزىنە شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن مەملەكەتتىلىك ءتۇرىن قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇردى.
بۇل ەكى دومينانتتى ماسەلە جالپىيمپەريالىق ساياسي كۇشكە اينالعان بولشەۆيكتەر پارتياسى مەن قازاق ازاتتىق قوزعالىسى اراسىنداعى بىتىسپەس قايشىلىققا اينالدى. ولاردىڭ مۇنداي كەدەرگىگە جولىعۋى تولىق تابيعي نارسە-ءتىن. ويتكەنى ماركسيزم – تاپارالىق كۇرەس. ول پرولەتاريات ديكتاتۋراسىنىڭ ورناۋىنا سوقتىرماي قويمايدى. پرولەتاريات ديكتاتۋراسى تاپارالىق تەڭسىزدىكتى جويۋعا العىشارت تۇزبەك دەگەن ۇستانىمدى باسشىلىققا الىپ, بيلىككە كەلگەن بەتتە بۇل قاعيدانى يمپەريا قۇرامىنداعى بارلىق حالىقتىڭ ومىرىنە ۋلتيماتۋمدىق تۇرعىدان ەنگىزۋ جولىنا ءتۇستى.
ال ءا.بوكەيحان مەن ا.بايتۇرسىن ۇلى باستاعان قازاق ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ باسشىلىعى ۇلت ىشىندە تاپارالىق كۇرەس وتىن جاعۋ يدەياسىن قازاق قوعامى ءۇشىن زياندى ۇستانىم ەسەبىندە قاراستىردى. ياعني ونى انتيكولونيالدىق كۇرەس ارناسىندا تۇرعان ەلدەردىڭ كۇشىن السىرەتۋگە سوقتىراتىن ارانداتۋشىلىق ارەكەت ەسەبىندە قابىلدادى.
بولشەۆيكتەر كوزدەگەن ماقساتىنا جۇمىسشى تابىن جانە باسقا تاپتىق قاناۋداعى بۇقارانى ازات ەتۋدى پرولەتاريات ديكتاتۋراسى اتالاتىن بيلىك جۇيەسىن ورناتۋ ارقىلى جەتۋدى كوزدەگەن بولسا, الاشتىقتار ءوز ماقساتىنا جالپى قازاق ۇلتىن وتارلىق تاۋەلدىلىكتەن ازات ەتۋ جانە جاڭا سۇرانىسقا جاۋاپ بەرە الاتىن ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك قۇرۋ ارقىلى جەتكىزۋدى كوزدەدى.
جالپىيمپەريالىق سيپات العان بولشەۆيزم قوزعالىسى مەن الاش-قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى اراسىنداعى پرينتسيپتىك ايىرماشىلىق ولاردىڭ وسى كوزدەگەن ماقسات-مۇراتتارىنان, سوعان سايكەس قولدانىسقا تۇسكەن ءادىس-قۇرالدارىنان باستاۋ الدى. ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە بۇل ەكى قوعامدىق اعىم اراسىنداعى ىرگەلى ايىرماشىلىق حح عاسىرداعى قازاق قوعامىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن ازاپتى جولىن تۋرا تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ول كەڭەس وكىمەتى تاراپىنان جۇرگىزىلگەن ەكسپەريمەنتكە جاقىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالاردىڭ سەبەپ-سالدارىن تالداعاندا ەسەپكە الىنۋعا ءتيىستى.
– ەگەر بولشەۆيكتەر پارتياسى بيلىككە كەلمەگەندە قازاق قوعامىنىڭ ءوز بەتىنشە جول تاڭداۋ مۇمكىندىگى قانداي دارەجەدە ەدى؟ وسى ماسەلەنى ۇلت ومىرىنە قاتىستى تاريحي فاكتىلەرگە سۇيەنە وتىرىپ اشا تۇسسەڭىز.
– بولشەۆيكتەر پارتياسى مەن كەڭەس وكىمەتى قازاق ۇلتى ءۇشىن بالاماسىز بيلىك ءتۇرى ەدى دەگەن ويدى ورنىقتىرۋعا كوپ كۇش جۇمسالدى. وسى ورايدا مىناداي جاعدايعا توقتالۋ ماڭىزدى. حح عاسىردىڭ العاشقى 20 جىلىندا پاتشالىق اكىمشىلىكتىڭ جۇرگىزگەن وتارلىق ساياساتىنا ۇلت تاراپىنان كورسەتىلگەن قارسىلىق بارىسىندا زامان سۇرانىسىنا جاۋاپ رەتىندە ونىڭ ساياسي باسشىلىعى قالىپتاستى. بۇل ومىرلىك قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعان تابيعي قۇبىلىس ەدى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى بۇل الەۋمەتتىك-ساياسي توپتى «ۇلتتىق باسشىلىق» دەپ اتادى. ول تۋرالى وگپۋ تەرگەۋشىلەرىنە بەرگەن جاۋابىندا تاراتىپ ايتتى.
بۇل ساياسي باسشىلىقتىڭ ۇلت ومىرىنە باعىت-باعدار بەرۋشى كۇش رەتىندە تانىلۋى كۇردەلى دە ارپالىستى 1916–1920 جىلدارمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. 1917 جىلعى رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەر تۇسىندا قازاق قوعامىندا ومىرگە كەلگەن قازاق كوميتەتتەرى, ولاردى ومىرگە اكەلگەن جەتپىسكە جۋىق قازاق سەزدەرى, الاش پارتياسى, الاشوردا اۆتونومياسىنىڭ ۇكىمەتى رەتىندە قۇرىلعان الاشوردا – حالىق كەڭەسى ۇكىمەتى وسى ساياسي باسشىلىقتىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىسى مەن ماقساتتى قىزمەتىنىڭ ناقتى كورىنىسى بولدى. سونداي-اق بۇل اتالعان قۇرىلىمدار كوممۋنيستىك پارتيا مەن كەڭەس وكىمەتىنە بالاما ۇلتتىق-ساياسي قۇرىلىمدار ەدى. ال ولاردىڭ ومىرگە كەلۋى, بىرىنشىدەن, قازاق جەرىندەگى رەسەيلىك وتارلاۋشى اكىمشىلىك قىزمەتىنىڭ تەرەڭ داعدارىسقا كەلىپ تىرەلگەندىگىنىڭ كورىنىسى بولسا, ەكىنشىدەن, ازاتتىق قوزعالىس باسشىلىعىنىڭ قازاق ەلىنىڭ زامان تالابىنا لايىق ءوسۋى مەن وزگەرۋىن قامتاماسىز ەتە الماعان وتارلاۋشى جۇيەگە بەرگەن جاۋابى ەدى.
قازاق حالقىنىڭ ءوزىنىڭ ساياسي باسشىلىعىمەن بىرلىكتە بۇل جولعى مەملەكەت قۇرۋ ارەكەتى ءساتسىز اياقتالدى. ونىڭ ەكى سەبەبىن ءبولىپ اتاعان ءجون. بىرىنشىدەن, قازاق ەتنوسىنىڭ سوڭعى بىرنەشە عاسىر كولەمىندە مەملەكەتتىلىك دەربەستىگىنەن ايىرىلىپ, باسقا ەلگە كىرىپتارلىققا ۇشىراۋى وعان زامان سۇرانىسىنا لايىق دەربەس ەكونوميكالىق ءومىرىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. ال زامان سۇرانىسىنا لايىق دەربەس ۇلتتىق ەكونوميكاسى جوق حالىق تاۋەلسىزدىگىن قورعاي المايدى. ەكىنشىدەن, الگىندە عانا قالىپتاسقان ۇلتتىق ساياسي باسشىلىق ورىس دەموكراتيالىق كۇشتەرىنە سۇيەنىپ, ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى جاڭعىرتۋ مۇمكىندىگىنەن ۇمىتتەندى, بىراق بۇل ءۇمىت اقتالعان جوق. ويتكەنى ورىس قوعامىنداعى بارلىق ساياسي پارتيا ۇستانىمىندا ۇلىدەرجاۆالىق كوزقاراستىڭ باسىمدىق الۋى قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىك دەربەستىككە قول جەتكىزۋىنە مۇمكىندىك بەرمەدى.
ادامزات تاريحىنداعى سوڭعى جۇزجىلدىقتار ءاربىر ۇلتقا ءوز بىرەگەيلىگىن ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك قۇرۋ ارقىلى عانا ساقتاي الاتىندىعىن كورسەتتى. ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگىنە سۇيەنگەن حالىق ءوزىن ەركىن جانە قاۋىپسىز سەزىنەدى, ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋعا ءازىر تۇرادى. كەرىسىنشە, مەملەكەتتىلىگى جوق حالىق, ءا.بوكەيحان ايتقانداي, جالتاق, وزگەگە ەرگىش, ءوز مۇمكىندىگىنە سەنبەيتىن, ءوز بايلىعىنا ءوزى يە ەمەس توبىرعا اينالماق.
– ءCىز ءبىر سۇحباتىڭىزدا ەڭ ماڭىزدى دەپ ءۇش قۇندىلىقتى اتايسىز. ول – ۇلت, جەر, مەملەكەت. قىسقاشا وسىعان توقتالىپ وتسەڭىز.
– كوپتومدىقتىڭ جەتىنشى تومىندا «جەر ماسەلەسى – قازاق «ۇلتشىلدارى» ءۇشىن باستى ماسەلە» دەگەن تاقىرىپپەن ءبىراز قۇجات بەرىلدى. وتاندىق تاريحنامادا العاش رەت قازاق جەرى ءۇشىن كۇرەس بارىسىندا قالىپتاسقان وپپوزيتسيالىق قىزمەتتى قۇجاتتىق ماتەريالدار نەگىزىندە كورسەتۋ جيناقتىڭ وسى جەتىنشى كىتابىندا ءبىرشاما قاراستىرىلدى.
ماسكەۋلىك ورتالىق وكىمەتتىڭ قازاق جەرىنە بايلانىستى قۇبىلمالى-قيتۇرقى, ال تۇپتەپ كەلگەندە, ۇلىدەرجاۆالىق ساياساتىنا اشىق قارسىلىق تانىتقان ەگىنشىلىك مينيسترلەرىنىڭ ء(ا.الىبەكوۆ, ج.سۇلتانبەكوۆ), قازاق «ۇلتشىلدارىنىڭ» قارسىلىعىن سىندىرۋعا جىبەرىلگەن ف.گولوششەكيندى ساياسي باسشىلىقتان كەتىرۋگە كۇش سالعان قازاق وپپوزيتسيونەرلەرىنىڭ (س.سادۋاقاس ۇلى, ى.مۇستامباەۆ, ت.ب) ريزاشىلىق تۋعىزاتىن جىگەرلى قىزمەتىنە قاتىستى قۇجاتتىق ماتەريالدار كوپتومدىقتىڭ 7 جانە 8-تومدارىندا بەرىلدى.
سوڭعى تاقىرىپقا بايلانىستى ساياسي ساۋاتتى العاشقى بۋىن قازاق وفيتسەرلەرىنىڭ دە مۇددەلىلىك تانىتقانىن ايتقان ءجون. جيناقتىڭ 4-تومىندا, ماسەلەن, ءبىر توپ قازاق اسكەريلەرىنىڭ الماتىعا جەر اۋدارىلا كەلگەن ل.تروتسكيمەن ارنايى كەزدەسىپ, رەۆوليۋتسيا كوسەمدەرىنىڭ بىرىنە وزدەرى ماڭىزدى ساناعان سۇراۋلار قويىپ, بۇل ارەكەتتەرى ولار ءۇشىن تراگەديالى اياقتالعانىن كۋالاندىراتىن ماتەريالدار بەرىلدى.
كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ ىقپالىمەن عىلىمدا «بايلار» اتانعان داۋلەتتى وتباسىلارمەن يشان, يمام سياقتى ءدىن قىزمەتكەرلەرىنە بايلانىستى بىرجاقتى جاعىمسىز كوزقاراس قالىپتاسىپ, بۇل الەۋمەتتىك قۇرىلىمداردىڭ قوعامنىڭ كوپقىرلى كۇردەلى ومىرىندە اتقارعان قىزمەتى مەن ۇلەسىن ايتۋعا تىيىم سالىندى. تۋرا وسى تىيىم سالۋدى, ماسەلەن, بۇل الەۋمەتتىك قۇرىلىمداردىڭ قوعامنىڭ اۋىر كۇندەرىندە, ۇلت-ازاتتىق قوزالىستىڭ ورلەۋ جىلدارىندا وعان جاساعان اسا ماڭىزدى قولداۋلارىنا بايلانىستى دا ايتقان ءجون. پروگرەسسيۆتى ۇستانىمداعى بايلار مەن ءدىنباسىلارىنىڭ حالىق قارسىلىعىنا بايلانىستى ۇستانىمىن بايقاعان وگپۋ ورگاندارى ولاردى ساياسي رەپرەسسياعا الۋىمەن جاۋاپ بەردى. كوپتومدىقتىڭ 9 جانە 10-تومدارىندا وسى تاقىرىپقا قاتىستى قۇجاتتىق ماتەريالدار ورنالاستىرىلدى.
كوپتومدىقتىڭ 11-تومىندا 1929–1931 جىلدارعى حالىق كوتەرىلىستەرى مەن تولقۋلارىنا قاتىستى قۇجاتتىق ماتەريالدار بەرىلدى. حالىق نارازىلىعىنىڭ قارۋلى كوتەرىلىستەر تۇرىندە كورىنۋىنە سەبەپشى بولعان مىناداي جاعداي ەدى. 20-جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي ەلدىڭ اۋىر كۇيىن ءبىلدىرىپ, ونى قورعاي الاتىن الاشتىق بۋىن اباقتىعا جابىلىپ, ال وسى ۇستانىمداعى مەملەكەتتىك باسشىلىقتا جۇرگەندەرى بيلىكتەن كەتىرىلىپ, ءىس جۇزىندە حالىق ءوز مۇددەسىن قورعاي الاتىن ساياسي باسقارۋشى كۇشسىز قالعان ەدى. مىنە, وسى جاعدايدا, وكىمەتتىڭ اپاتتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كۋرسىنا قارسى قولىنا قارۋ الىپ, حالىقتىڭ ءوزى شىعۋعا ءماجبۇر بولدى. 11-تومدا بەرىلگەن قۇجاتتىق ماتەريالدار – كەڭەستىك رەفورمالاردىڭ قاراپايىم حالىق ومىرىنە قارسى مازمۇندا جۇرگىزىلگەندىگىنىڭ قۇجاتتىق كورىنىسى.
ونداعى ماقسات وسى ارپالىستى قارسىلاسۋ بارىسىندا سماعۇل سادۋاقاس ۇلى باستاعان ەكىنشى بۋىن قايراتكەرلەردىڭ ناقتى ارەكەتى مىسالىندا قالىپتاسقان وپپوزيتسيالىق قىزمەت تۋرالى مىناداي مازمۇنداعى مالىمەتتى بەرۋ بولدى. بىرىنشىدەن, وسى بۋىن ۇلتتىق ساياسي قايراتكەرلەرگە ءتان ءور مىنەز, ەرىك-جىگەردىڭ بيىكتىگىن, مۇنداي قاسيەتتەردىڭ ولاردىڭ ۇمتىلىسىنان انىق بايقالعانىن, ەكىنشىدەن, وسى مازمۇنداعى قىزمەتتىڭ ماسكەۋلىك ەميسسار ف.گولوششەكيندى قازاقستانداعى باسشىلىقتان كەتىرۋ ارەكەتىنەن ناقتى بايقالعانىن كورسەتۋ ەدى. ءوز قىزمەتىندە مۇنداي مىنەزدى انىق تانىتقان س.سادۋاقاس ۇلى ماسكەۋدەگى باسشىلىققا جولداعان حاتىندا «كوممۋنيزم قۇرۋ جولىنا تۇسكەن ەلدىڭ پرولەتارياتى ماقساتىنا قاناۋداعى ۇلتتىڭ مۇددەسىن قۇرباندىققا شالا وتىرىپ جەتە الادى دەگەن تۇجىرىم قانداي ماركسيستىك ەڭبەكتە جازىلىپتى؟» دەگەن ماسەلە قويدى.
مۇنداي ارەكەت نەمەن اياقتالدى؟ ورتالىقتىڭ جەرگە بايلانىستى ۇستانىمىنا قارسىلىق كورسەتكەنى ءۇشىن ەكى بىردەي ەگىنشىلىك مينيسترلەرى, ياعني الياسقار مەڭديار ۇلى الىبەكوۆ (1924–1926) جانە جاعىپار سۇلتانبەك ۇلى سۇلتانبەكوۆ (1926–1927) قىزمەتتەرىنەن الىنىپ, رەپرەسسياعا ۇشىرادى. ءا.الىبەكوۆ تاشكەنتكە قىزمەتكە ىعىستىرىلىپ, سوندا ءجۇرىپ قۇسادان قايتىس بولدى. ج.سۇلتانبەكوۆ 1937 جىلى اتىلدى. ماسكەۋدەگى باسشىلىق قازاقستانداعى قىزمەتتەن ف.گولوششەكيندى ەمەس, الدىمەن س.سادۋاقاس ۇلى مەن ونىڭ «ۇلتشىلدىق» ۇستانىمىنداعى سەرىكتەرىن (ى.مۇستامباەۆ, ن.كودالەنكو, ت.ب.) ەلدەگى جوعارعى بيلىكتەن كەتىردى, سونداي-اق ماسكەۋلىك ورتالىق تاراپىنان ء«وز ەلىندە قىزمەتتە قالدىرۋ قاۋىپتى» دەپ تانىلعان ت.رىسقۇلوۆ, ن.نۇرماقوۆ, س.قوجانوۆ سياقتى ت.ب. وسى قاتارداعى قايراتكەر-تۇلعالار ماسكەۋگە قىزمەتكە اۋىستىرىلدى.
– قوعام وسى ۋاقىتقا دەيىن الاش تاقىرىبىنا بايلانىستى قۇپيالىقتىڭ سەبەبىنە ەندى عانا جاۋاپ الا باستاعان دەلىك. سونشالىقتى قۇپيا ۇستايتىنداي الاش قايراتكەرلەرى قانداي قىلمىس جاساپ قويعان ەدى؟
– ەگەر اشىعىن ايتساق, ول «قىلمىس» ءاليحان بوكەيحان باستاعان الاش قوزعالىسى وكىلدەرىنىڭ ساياسي پارتيا قۇرىپ, الاشوردا ۇكىمەتىن سايلاپ, اسكەر جاساقتاپ, ۇلتتى ءتونىپ كەلە جاتقان انارحيادان, توناۋشىلىقتان ازىپ-توزۋدان ساقتاۋى ەدى. سونىمەن قاتار قازاق قوعامىن رەۆوليۋتسيالىق الاساپىراننان, قياناتتان قورعاۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىندە تۇردى. سوعان بايلانىستى كەلەسى تۋىندايتىن سۇراق: الاشتىق ساياسي بۋىن باستاعان قازاق حالقىنىڭ يمپەريالىق بيلىكتىڭ زورلىعىنا قارسى كوتەرىلۋىنە قۇقى بار ما ەدى؟ ءبىز بۇل ساۋالعا قۇقىقتانۋ عىلىمىنان ىزدەپ, مىناداي مازمۇنداعى جاۋاپقا كەزىكتىك: رەسەيلىك قۇقىقتانۋشى عالىم س.الەكسەەۆ «فيلوسوفيا پراۆو» اتتى ەڭبەگىندە ادامزات قوعامىندا قۇقىق مازمۇندىق تۇرعىدان تابيعي قۇقىق جانە جاعىمدى ء(پوزيتيۆتى) قۇقىق بولىپ ەكىگە بولىنەتىنىن جازادى. ياعني ومىرگە كەلگەن جەكە تۇلعانىڭ, قوعامنىڭ اللادان العان تابيعي قۇقى بار. ەركىن ءومىر ءسۇرۋ, ەڭبەك ەتۋ, ءبىلىم الۋ جانە باسقالارى. ول تابيعي قۇقىق اتالادى.
سونىمەن قاتار وركەنيەت جولىنداعى قوعامدا قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەپ وتىرۋ ماقساتىندا قاجەتتىلىكتەن تۋىنداپ, قوعامدا قابىلدانعان ەرەجەلەر بار. ول ءپوزيتيۆتى, ياعني جاعىمدى قۇقىق اتالادى. جەكە ادامنىڭ, حالىقتىڭ ءوز تاعدىرىنا ءوزى يە بولۋى, ال حالىقتىڭ مەملەكەت قۇرىپ ومىرلىك ماسەلەلەرىن ءوزىنىڭ شەشە الۋ قۇقى بۇل تابيعي قۇقىققا جاتادى.
مىنە, وسى اقىلعا قونىمدى, قاراپايىم عىلىمي تۇجىرىمعا سۇيەنسەك, حح عاسىر باسىنداعى الاش-قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتتىلىك ءۇشىن جۇرگىزگەن كۇرەسى ونىڭ تولىق زاڭدى تابيعي ۇلتتىق قۇقى بولاتىن. بۇل اقيقاتتى تۇسىنۋگە كومەكتەسەتىن قۇجاتتىق ماتەريالدار كەڭەستىك تاريحىمىزدا جابىق ۇستالدى. سولاردىڭ بىرىنەن ءۇزىندى كەلتىرەيىن.
مۇستافا شوقاي «سوۆەتسكايا ۆلاست ي كيرگيزى» اتالاتىن ەڭبەگىندە «ۆەرحوۆنىي پراۆيتەل» جاريالاعان الەكساندر كولچاك پەن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى ءاليحان بوكەيحان اراسىنداعى ديالوگتەن ءۇزىندى كەلتىرەدى:
«كولچاكتىڭ سۇراۋى: الاشوردانى كىم سايلادى, قاشان جانە قانداي رەسەيلىك بيلىك ارقىلى ونىڭ وسى قۇقىعى بەكىتىلدى؟
الاشوردا ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ جاۋابى: الاشوردانى وكىلەتتى جالپىقازاق سەزى سايلادى جانە ول سىرتتان ەشقانداي بەكىتىلۋگە مۇقتاج ەمەس!».
قازاق ەلىنىڭ اتىنان بەرىلگەن بۇل جاۋاپ قازاق ۇلتى ءوز جەرىندە امان-ەسەن تۇرعاندا ەش ۋاقىتتا وزەكتىلىگىن جويماق ەمەس.
– ون ەكى تومدىق «الاشوردا ءىسى» جيناعىنا ەنگەن تاعى باسقا قانداي ماڭىزدى تاقىرىپتاردى ءبولىپ اتاعان بولار ەدىڭىز؟
– بۇل تاقىرىپپەن 35 جىلدان اسا ۋاقىت تۇراقتى تۇردە اينالىسىپ كەلەمىن. باسقاشا ايتقاندا, جيناقتى قۇراستىرۋعا دايىندىق از بولعان جوق. بۇل تاقىرىپتىڭ اۋقىمدىلىعى سونداي, ونى تولىق يگەرىپ كەتۋگە ءبىر ادامنىڭ عۇمىرى جەتپەيدى.
ماسەلەن, العاش رەت الاش قوزعالىسى باسشىلارىنىڭ نەگە سەمەي قالاسى مەن ونىڭ ءوڭىرىن, ەرتىس جانە ەسىل بويىنداعى ەلدى مەكەندى ءوزىنىڭ تىرەگى ەسەبى رەتىندە تاڭداعاندىعىنا, قازاق ەلىنىڭ الاشتىق باسشىلىققا سەنىپ, ونىڭ سوڭىنان ەرگەندىگىنە, ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكە قازاق قوعامىنداعى ءداستۇرلى اۋلەت وكىلدەرىنىڭ بەلسەندى اتسالىسقاندىعىنا, قازاق قوعامىندا توتاليتارلىق رەجىمگە وپپوزيتسيالىق كۇشتەردىڭ بولعاندىعىنا (اسكەر ادامدارى, زيالىلار, ماماندار, قاراپايىم قوعام مۇشەلەرى جانە ولاردىڭ, ماسەلەن, ف.گولوششەكيندى بيلىكتەن كەتىرۋگە كۇش سالعاندىعىنا) قۇجاتتىق نەگىزدە جاۋاپ بەرىلدى. بۇل اتالعان ماسەلەلەرگە بايلانىستى جيناقتا وگپۋ-نكۆد مەكەمەلەرى جۇرگىزگەن «وپەراتسيا پارلامەنت-2», «جىگىت» وپەراتسياسى», «سوپى» وپەراتسياسى», «قاراقۇم» وپەراتسياسى» سياقتى ىستەردىڭ قۇجاتتىق ماتەريالدارى اينالىمعا تارتىلدى.
ماسەلەن, ورتا داۋلەتتى ابايدىڭ ۇلى تۇراعۇل قۇنانباەۆ 1928 جىلى 19 قاراشادا تاركىلەۋ ىسىنە بايلانىستى قۇرىلعان وكرۋگتىك كوميسسياعا تاپسىرعان ارىزىندا ەسىمىنىڭ ەل اراسىندا تانىمال بولا باستاۋىن ازاتتىق قوزعالىسقا قىزمەت جاساۋىمەن بايلانىستىرىپ, «الاشورداعا ءبىر مەن ەمەس, نيكولايدىڭ تەمىر بۇعاۋىندا جانشىلعان قازاق ۇلىنىڭ ءبارى قىزمەت ەتىپ, ءبارى دە ەلىكتەگەندىگىن» اقيقاتتى قابىلداي العان ادامعا بۇل تاريحي اقيقات ەكەندىگىنە كۋالىك بەرىپ, ال بولشەۆيكتەر بيلىگىنە قاتىستى «ول كەزدە كەڭەس وكىمەتىنىڭ جولى نە ەكەنىن, حالىققا پايدا-زالالى قانداي ەكەنىن وقىعان ازاماتتار بولماسا, مەن سەكىلدى وقىماعان قارا قازاقتىڭ ءبىرى دە بىلمەي اداسقان», دەپ كورسەتتى.
الاشتانۋشى بەرىك ابدىعالي ۇلى كىتابىندا الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ سەمەي, پاۆلودار, كوكشەتاۋ, اقمولا قالالارىن ورتالىق رەتىندە الىپ, ءتورت پولك جانە ءبىر سالت اتتى ارتيللەريالىق ديۆيزيون جاساقتاپ, ديۆيزيا قۇرۋ جوسپارىندا بولعاندىعىن جازادى. العاشقى 750 سالت اتتى جىگىتتەن, 28 وفيتسەردەن تۇرعان اسكەر پولكى سەمەي قالاسىندا جاساقتالعان. مۇنداي ارەكەتتى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ, وڭىردەگى ىقپالدى اۋلەت جانە وتباسىلارىنىڭ قولداۋىنسىز ىسكە اسىرۋ, ارينە, مۇمكىن ەمەس-ءتىن.
كوپتومدىقتىڭ ءبىرىنشى جانە توعىزىنشى كىتاپتارىندا بۇل ىسكە سەمەي وڭىرىنەن يكە ادىلەۆ, قاراجان ۇكىباەۆ, قۇلمىرزا, ەرمۇرزا جانە ماتى قازانعاپوۆتار, سولتۇستىك قازاقستان وڭىرىنەن قافەز ايباسوۆ, مۇحامەتجان, قايىرجان جانە قايروللا ماكەنوۆتار, ارىستان ەسەنوۆ, بايعازى احمەتوۆ جانە باسقا داۋلەتتى وتاعاسىلارىنىڭ قارجىلاي قولداۋ جاساعانى تۋرالى قۇجاتتىق ماتەريالدار ارقىلى باياندالدى.
شىعىس قازاقستانداعى ازاتتىق قوزعالىس تاريحىندا ۇمىتىلماستاي تەرەڭ ءىز قالدىرعان رايىمجان مارسەكوۆ, احمەتجان قوزىباعاروۆ, ءماننان تۇرعانباەۆ, شاكارىم قۇدايبەرديەۆ جانە باسقا تاريحي تۇلعالاردىڭ قىزمەتى كوپتومدىقتا قۇجاتتىق ماتەريالدار تۇرىندە ءوز ورنىن الدى.
وسى تۇرعىدا كوپتومدىقتا بەرىلگەن فاكتىلەر جيىنتىعى كەم دەگەندە مىناداي ەكى تۇجىرىمعا جەتەلەيدى: بىرىنشىدەن, پاتشالىق, ونىڭ ىزىمەن قازاق جەرىندە كۇشكە سۇيەنىپ ورنىققان كەڭەستىك-مەملەكەتتىك جۇيەلەر قازاق قوعامىنىڭ ۇدەمەلى دامۋىن قامتاماسىز ەتە الماعان بيلىك تۇرلەرى بولدى. ەكىنشىدەن, 1917 جىلى قازاق ەلى اۋماعىندا ۋەزدىك, وبلىستىق (قايسىبىر وڭىرلەردە بولىستىق) دەڭگەيدە قۇرىلعان قازاق كوميتەتتەرى, جىل سوڭىنا قاراي الاشوردا وكىمەتىنىڭ ومىرگە كەلۋى ءا.بوكەيحان باستاعان ازاتتىق قوزعالىس باسشىلىعىنىڭ پاتشالىق بيلىكتىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا, سونداي-اق ۆ.لەنين باستاعان بولشەۆيكتەر پارتياسىنىڭ وكتەم ۇستانىمىنا بەرگەن جاۋابى-تىن.
ال ۇلت تاريحىنىڭ اسا جاۋاپتى ساتىندە ومىرگە كەلگەن الاشوردا وكىمەتى زاڭدىق نەگىزى ايقىن بيلىك ءتۇرى بولاتىن, ال ونىڭ بيلىكتەگى ۇلىدەرجاۆالىق ساياسي كۇشتەر تاراپىنان جويىلۋى انتيگۋماندىق قيانات اكتىسى ەسەبىندە مويىندالۋعا لايىق.
مىنە, وسى تۇرعىدان كوپتومدىقتىڭ العاشقى التى تومىندا بەرىلگەن ازاتتىق قوزعالىس باسشىلىعى مەن وسى ۇستانىمداعى تۇلعالارعا قاتىستى جۇرگىزىلگەن تەرگەۋ ماتەريالدارى مەن وگپۋ جانىنداعى «ۇشتىكتىڭ» شىعارعان سوت ۇكىمدەرىن, بىرىنشىدەن, الاش-قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن ۇلتتىڭ تاريحى جولىنداعى جاعىمسىز, رەاكتسيالىق قۇبىلىس رەتىندە قارالاۋ ارەكەتى, ەكىنشىدەن, قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى يدەياسى ۇستانىمىنداعى تۇلعالاردى ساياسي كۇرەس كەڭىستىگىنەن ءبىرجولا كەتىرىپ جويۋ ءىسى, ۇشىنشىدەن, الاشتىق بۋىن جۇرگىزگەن ازاتتىق كۇرەستى ۇلت جادىنان ءوشىرۋدى كوزدەگەن شارانىڭ كورىنىسى ەسەبىندە باعالانۋعا ءتيىس.
قازىرگى تاڭدا الاشوردالىقتار ىسىنە بايلانىستى قازاقستانداعى وگپۋ وكىلى جانىنداعى «ۇشتىكتەردىڭ» شەشىمدەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتى تاراپىنان قايتا قارالىپ سوتقا تارتىلعان تۇلعالاردىڭ ىسىندە قىلمىس قۇرامى بولماعاندىقتان ولار تۇگەلدەي اقتالعان (12-توم).
دەگەنمەن وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىرىنشى تەرگەۋ ءىسى ناتيجەسىندە اتىلعان ج.ايماۋىتوۆقا, ح.عابباسوۆقا, د.ادىلەۆكە, ا.جۇسىپوۆكە جانە ءا.بايدىلدينگە بايلانىستى شىعارىلعان ۇكىمنىڭ ساياسي استارى بەلگىسىز كۇيدە قالىپ كەلەدى. ەندىگى جاعدايدا بۇل تاقىرىپ شەشىمىن تاپپاعان جۇمباق كۇيىندە قالا بەرگەنى دۇرىس ەمەس. ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە اتالعان تۇلعالارعا بايلانىستى قابىلدانعان شەشىم قازاق ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ بەتىن قايتارۋ, ونى سىندىرۋ, قوزعالىستى باستاۋشى كۇشتەرگە, ونىڭ قولداۋشىلارىنا جاسالعان ەسكەرتۋ رەتىندە قابىلدانعانى ورىندى بولماق. مۇنداي شەشىمگە نەگىز بولارلىق باسقا سەبەپ جوق-تىن. ياعني وگپۋ ورگاندارى قازاق جەرىندە كۇش العان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس وتىن ءسوندىرۋ ىسىمەن تىكەلەي اينالىستى جانە ونى ءوزى دە ىشتەي ءتۇسىندى.
اڭگىمەمىزدىڭ سوڭىندا وسى 12 تومدىقتى دايارلاۋ ىسىندە اتسالىسقان تاريحشى ارىپتەستەرىمنىڭ, پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ ۇجىمىنىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە ايتۋ ماڭىزدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
