تالاس تۋدىراتىنى – سولتۇستىكتەگى كورشىلەرىمىزدى اتادان ميراس ساناپ, التىن قازىناسىنا بالايتىن, بايىرعى ء«سوزدىڭ» عاسىرلار بويى جاپسارلاس جاتىپ, بىردە تاتۋ, بىردە قاتۋ تىرلىك كەشكەن كونە تۇركىلەرگە قانشالىقتى قاتىستى ەكەندىگىندە. قازاقتىڭ قابىرعالى تۇلعاسى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «از ي يا» اتتى اتاقتى كىتابىندا سونىڭ ءبارى دالەل-دايەگىمەن جازىلعان. سوندىقتان بەلگىلى جايدى قايتالاي بەرگەنىمىز ءجون بولماس.
ءحىح عاسىرداعى ورىستىڭ كلاسسيكالىق مۋزىكاسىندا الەكساندر بورودين دەيتىن عاجايىپ كومپوزيتور بولعان. ونىڭ ەسىمى گلينكا, مۋسوگورسكي, ريمسكي-كورساكوۆ, چايكوۆسكي سياقتى ونەر الەمىندە وشپەس ءىز قالدىرعان ءور تۇلعالارمەن قاتار اتالادى. ءبىر قىزىعى, ول مۋزىكامەن تۇبەگەيلى اينالىسقان ادام ەمەس. نەگىزگى ماماندىعى – حيميك. عالىم رەتىندە مويىندالىپ, ىرگەلى عىلىمي ەڭبەكتەر جازعان. رەسەيدە العاشقى دارىگەر ايەلدەر كۋرسىن اشقان. ايگىلى د.مەندەلەەۆ «ەگەر بۇل ءان-كۇيمەن اۋەستەنىپ, التىن ۋاقىتىن جوعالتپاعاندا, عىلىمعا قازىرگىسىنەن الدەقايدا كوپ پايدا كەلتىرەتىن ەدى دەسە, ريمسكي-كورساكوۆ «عىلىم كەسە-كولدەنەڭ كەدەرگى جاساپ, ساڭلاق سازگەردىڭ قۇلاشىن كەڭگە سەرمەۋىنە مۇمكىندىك بەرمەگەنىن» جازعان.
جالپى, الەكساندر پورفيرەۆيچ, تاس جارعان تالانتى ءوز الدىنا, ءومىرىنىڭ قالتارىس-بۇلتارىستارى كوپ وتە تاعدىرلى جان. اكەسى يمەرەتيالىق بەكزادا لۋكا گەدەۆاناشۆيلي – اسسيملياتسياعا ءتۇسىپ, گرۋزيندەنگەن قىپشاق ءناسىلى. جازمىشتى قويساڭشى, نەكەسىز تۋعان ۇلىن گۇرجى مىرزاسى قاراۋىنداعى كرەپوستنوي قۇلىنىڭ اتىنا جاۋىپ جىبەرەدى. كەيىن بالاسى الدىڭعى قاتارلى ازامات اتانىپ, قوعامنان لايىقتى ورنىن الۋى ءۇشىن الگى بايعۇستىڭ باسىنا ازاتتىق بەرۋىنە تۋرا كەلەدى. بىراق اتى-ءجونى سونىڭ سويى بولىپ قالا بەرەدى.
ءبىزدىڭ بۇگىنگى اڭگىمەمىز ءبىرتۋار ءبوروديننىڭ شىعارماشىلىق شىڭى سانالاتىن «كنياز يگور» وپەراسىنا قويىلعان «قىپشاق ءبيى» تۋرالى. اۆتور اتاقتى تۋىندىسىنىڭ ليبرەتتوسىنا «يگور جاساعى تۋرالى جىردى» ارقاۋ ەتىپ الادى. قىسقاشا مازمۇنى مىنانداي. قىپشاقتاردى قىرماققا قاندى جورىققا اتتانعان استام كنياز اسكەرىنىڭ تاس-تالقانى شىعىپ, باس قولباسشى ءوزىنىڭ بالاسىمەن بىرگە تۇتقىنعا تۇسەدى. باتىرلىعىنا مارتتىگى ساي قىپشاق حانى قونجىق اتا جاۋىنىڭ ەندى قايتىپ قارسى كەلمەسكە ۋادەسىن الىپ, بوساتىپ جىبەرۋگە بەل بايلايدى. بىراق اناۋ بۇعان كونبەيدى. سودان قاشاندا قوناقجايلىعى قالمايتىن دالانىڭ دارحان مىنەزدى دارابوزى تۇتقىنداردى تۇقىرتۋ ورنىنا كەڭدىك جاساپ, كوڭىلدەرىن كوتەرۋ ماقساتىندا ويىن-ساۋىق قۇرىپ, بارىنشا قۇرمەتتەپ باعادى.
الدىمەن جاۋگەرشىلىكتە جەڭىلگەن جاقتان ات ارتىنا مىنگەستىرىپ اكەلىنگەن ايەلدەر الىستا قالعان تۋعان جەرىن اڭساپ, مۇڭلى ءان شىرقايدى. ساعىنىشقا تولى ساز جان-دۇنيەڭدى تەربەيدى. سونان سوڭ قىپشاقتىڭ قىران جىگىتتەرى ورتادا ويقاستاپ, وپىر-توپىر بيىمەن ويناق سالادى. قۇداي-اۋ, قۇددى اۋەدە ساداق وقتارى سۋىلداپ, جەردە الاپات داۋىل سوعىپ, ۇرىس دالاسىندا جىلقى كىسىنەپ, قىلىشتار قارجىسقانداي سۇمدىق سۋرەتتەر كوز الدىڭدا كولبەڭدەپ, كورەرمەندى باسقا ءبىر الەمگە جەتەلەي جونەلەدى. ساحنانىڭ ءسانى سانالاتىن اتىشۋلى بۇل ءبيدى قويۋشى – ورىس رومانتيكالىق بالەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى حورەوگراف ميحايل فوكين. ودان كەيىن دە تالاي مىقتى ونىڭ جولىن جالعاپ كورگەن. بىراق فوكيننىڭ دەڭگەيىنە جەتە الماعان.
قىزۋ قاندى قيمىلدارعا تولى «قىپشاق ءبيى» وپەرانى ون وراپ, ورىس بالەتىنىڭ اتاق-داڭقىن ايداي الەمگە جايدى. 1896 جىلدىڭ 4 قاراشاسىندا سانكت-پەتەربۋرگتەگى ايگىلى ماريا تەاترىندا پرەمەراسى انشلاگپەن ءوتىپ, ابىرويعا بولەندى. حح عاسىردىڭ باس جاعىندا رەسەيلىك مەتسەنات ءارى مادەنيەت مايتالمانى سەرگەي دياگيلەۆ ورىستىڭ وزعىن ونەرىن ەۋروپاعا تانىتۋ ماقساتىندا ونەرپازدارىن, قىلقالام شەبەرلەرىن, تاعىسىن تاعىلارىن پاريجگە اپارىپ, «ورىس ماۋسىمى» دەيتىن تاقىرىپپەن تاماشا كەشتەر ۇيىمداستىرعانى بەلگىلى.
ساۋلەلى ساتتەرگە تولى ونەر ساپارىنا «كنياز يگور» وپەراسىنا «ەرىپ», «قىپشاق ءبيى» دە بارعان عوي. نەسىن ايتاسىز, پاريج جۇرتشىلىعى رەسەيلىك ارتىستەردىڭ شەبەرلىگىنە تاڭداي قاعىپ, تامسانۋدان جالىقپاپتى. اسىرەسە «قىپشاق بيىنە» اۋىزدارىن اشىپ, كوزدەرىن جۇمىپتى. سول كەزدە فرانتسۋز گازەتتەرىنىڭ بىرىندە «قىپشاقتار ءپاريجدى قىرىپ كەتتى» دەگەن تاقىرىپپەن تاڭدانىسقا تولى ماقالا جاريالانعان كورىنەدى. سپەكتاكل كەزىندە كوڭىلدەرى كونشىگەن كورەرمەن دۇركىن-دۇركىن قول سوعىپ, شاتلە تەاترىنىڭ شاڭىراعى شاپالاق ۇنىنەن شايقالىپتى. القالاعان الەۋمەت ساحنادا سويقان داۋىل سوقتىرعان. «قىپشاق ءبيىنىڭ» اسەرىنەن ايىعا الماي, قايدا وتىرعاندارىن ۇمىتقانداي ادەمى اسەرگە بولەنىپتى. ءتىپتى شىمىلدىق جابىلىپ, قايتا اشىلعاندا كوپشىلىك الدىنا شىققان ارتىستەردى ۇلىقتاۋ ساتىندە قونجىق حان رولىندەگى تورتكۇل دۇنيەگە تانىمال فەدور ءشالياپيندى ۇمىت قالدىرىپ, گۇل شوقتارىن «قىپشاق ءبيىن» ورىنداۋشىلارعا قاراي جاۋدىرعانىن قايتەرسىڭ. مۇنى ءبىز ويدان شىعارىپ وتىرعانىمىز جوق. ءبىر باسىندا بىرنەشە ونەردىڭ شالىعى بار الەكساندر بەنۋا دەگەن پاريجدىك قالامگەردىڭ جازباسىنان وقىعان سوڭ ايتامىز.
بورودين بۇل وپەراسىن ون نەشە جىل جازىپ, اقىرى اياقتاي الماي ومىردەن وزىپتى. وكىنىشتى-اق. سوڭعى نۇكتەسىن قويعان ونىڭ دوستارى گلازۋنوۆ پەن ريمسكي-كورساكوۆ.
ايتپاقشى, قازاقتىڭ ارقالى اقىنى سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ ء«بوروديننىڭ «كىناز يگور» وپەراسىنداعى «قىپشاق ءبيى» دەيتىن ولەڭى بار. سونداعى مىنا ءبىر جولدار ەرىكسىز ەسىمە تۇسە بەرەدى.
«قىپشاق ءبيى»! كىم بار ونى سۇيمەگەن؟
مىنە, وسىنداي بولۋ كەرەك بي دەگەن;
تسيۆيليزاتسيانىڭ كوزىن ءالى اربايدى!
ء(بىر كەزدە ول دا كۇللى الەمدى بيلەگەن...).
اتتەسى-اي, «قىپشاق ءبيىن» كەلىستىرىپ قايتا قوياتىن قازاق حورەوگرافى تابىلماي تۇر...
