سۋرەت: el.kz
قازاق ۇلتتىق دەرەكتەر ورتالىعى اتىراۋ وبلىسىندا 10 ساۋىردە تۇنگى ساعات 01:40-تا جەر سىلكىسىنى بولعانىن تىركەدى. جەر استىنداعى تەربەلىس جىلىوي اۋدانىنىڭ ورتالىعى قۇلسارى قالاسىنان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي 120 شاقىرىم قاشىقتىقتا بولعان.
ەكىنشى جەر سىلكىنىسى 11 مامىردا ساعات 11:44 شاماسىندا «تەڭىز» كەن ورنىنىڭ اۋماعىندا بولعان. جەراستى ءدۇمپۋىنىڭ تەرەڭدىگى – 10 شاقىرىم, ماگنيتۋداسى – 4,2 بالل. ۇزاقتىعى 5 سەكۋندقا سوزىلعان.
«تەڭىز» – جىلىوي اۋدانىندا ورنالاسقان ءىرى كەن ورنى. مۇندا 1976 جىلعى 24 ماۋسىمدا №1 ۇڭعىمانى بۇرعىلاۋ باستالعان. ءۇش جىلدان سوڭ كەن ورنىنا سىناق جۇرگىزىلگەن. 1979 جىلى 18 جەلتوقساندا كەن ورنىنداعى تۇزاستى قاباتىنان تاۋلىگىنە 475–600 تەكشە مەتر مۇناي الىناتىنى جونىندە قورىتىندى جاسالعان. كەن ورنىنىڭ كوللەكتورىنداعى كۇكىرت مولشەرىنىڭ 25 پايىزعا جەتەتىنى انىقتالعان.
كەن ورنىنان 1993 جىلدان بەرى «تەڭىزشەۆرويل» كومپانياسى مۇناي وندىرەدى. كومپانيانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى جەر سىلكىنىسى بولعانىن راستادى. «كومپانيا 11 مامىردا «تەڭىز» كەن ورنىندا سەيسميكالىق وقيعانىڭ تىركەلگەنىن راستايدى. بۇل وقيعا پەرسونال مەن ءوندىرىس قىزمەتىنە اسەر ەتكەن جوق», دەپ ءمالىم ەتتى كومپانيانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاسۇلان بيسەمبيەۆتىڭ پىكىرىنشە, مۇنايلى ءوڭىر سەيسمولوگيالىق قاۋىپتى ايماققا جاتپايدى. بىراق قاۋىپتى نۇكتەلەردى انىقتايتىن سەيسمولوگيالىق كارتا قاجەت. «سول سەبەپتەن, بىلتىر وبلىس اكىمى سەيسمولوگيالىق كارتانى, ەۆاكۋاتسيالاۋ پۋنكتتەرىن دايىنداۋ جۇمىستارىن قولعا الۋدى تاپسىرعان ەدى. كارتا دايىن بولعان سوڭ, سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە دايىندىق جۇمىسى جۇرگىزىلەدى. تۇرعىندارعا مۇنداي پۋنكتتەردىڭ مەكەنجايى حابارلانادى. ويتكەنى ءوڭىر تۇرعىندارى حابارلاندىرۋلاردى دەر كەزىندە الۋى كەرەك», دەپ ەسەپتەيدى ج.بيسەمبيەۆ.
وبلىس اكىمىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى ۇسىنعان اقپاراتقا قاراعاندا, وڭىردەگى جەر سىلكىنىسىنىڭ ءتۇپ-تامىرى حح عاسىردان باستاۋ الادى. كەيبىر جىلدارى جەراستى ءدۇمپۋى ەكى رەت تىركەلگەن. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا سەيسمولوگيالىق باقىلاۋ جۇرگىزىلگەن كەزەڭدەگى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, حح عاسىردا اتىراۋ وبلىسىندا ماگنيتۋداسى 2,0 بالدان جوعارى جەر سىلكىنىستەرى تىركەلگەنى انىقتالعان. ماسەلەن, 1970 جىلعى جەر سىلكىنىسىنىڭ ماگنيتۋداسى – 3,9 بالل. 1974 جىلى 3,1; 4,1, 1976 جىلى 4,0, 1998 جىلى 3,0 بالدىق جەر سىلكىنىسى بولعان», دەگەن اقپارات ۇسىندى ءباسپاسوز قىزمەتى.
مۇنايلى وڭىردە جەر سىلكىنىسى ءححى عاسىردا دا تىركەلگەن. 2005 جىلى 2,1, 2011 جىلى 2,8 بالل جەراستى ءدۇمپۋى بولعان. مۇنداي ءدۇمپۋ 2013 جىلى 2 رەت قايتالانعان. العاشقىسىنىڭ ماگنيتۋداسى – 2,1, ەكىنشىسى – 2,3 بالل. «مۇنىڭ ءبارى – ءالسىز جەر سىلكىنىسى. اتىراۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىندا كۇشتى جەر سىلكىنىستەرىنىڭ بولعانى تۋرالى مالىمەت جوق», دەپ ناقتىلادى ءباسپاسوز قىزمەتى.
ءححى عاسىرداعى جەر سىلكىنىسىنىڭ العاشقىسى 2000 جىلعى جەلتوقساندا تىركەلگەنىنە كۋا بولعانبىز. ءدال وسى جەراستى ءدۇمپۋىنىڭ اتىراۋ قالاسىندا سەزىلگەنىن بىلەمىز. بۇل تۋرالى اتىراۋ وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىندە كورسەتىلگەن.
«اتىراۋ وبلىسى كاسپي ويپاتىنىڭ وڭتۇستىگىندە ورنالاسقان. سولتۇستىك, شىعىس كاسپي ايماعىنىڭ پلاتفورمالارى ءداستۇرلى تۇردە گەوديناميكالىق تۇرعىدان ءالسىز بەلسەندى بولىپ سانالادى. الايدا, كەيىنگى 20 جىلدا بۇل كوزقاراس ايتارلىقتاي وزگەردى. ويتكەنى جەر سىلكىنىسىنىڭ پايدا بولۋىنا دەيىن جاڭا, زاماناۋي تەكتونيكالىق قوزعالىستىڭ كورىنىس بەرۋى تۋرالى كوپتەگەن فاكت انىقتالدى. ماسەلەن, 2000 جىلى 6 جەلتوقساندا اتىراۋ قالاسىندا, 2011 جىلى 21 اقپاندا جىلىوي اۋدانىنداعى «تەڭىز» مۇناي-گاز كەن ورنىندا جەر سىلكىنىسىنىڭ اسەرى سەزىلدى», دەلىنگەن دەپارتامەنتتىڭ مالىمەتىندە.
وسىنداي سەبەپكە بايلانىستى اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىگى 2001 جىلى سەيسميكالىق ايماقتارعا ءبولۋ كارتاسىن جاساۋعا 10 ملن تەڭگە قارجى بولگەن ەكەن. كارتانى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ سەيسمولوگيا ينستيتۋتى دايىنداعان. اتالعان كارتا 50 جىل ىشىندە 90, 95, 99% سەيسميكالىق قارقىندىلىقتان اسىپ كەتپەس ىقتيمالدىلىعىمەن قۇراستىرىلعان. سول كارتادا ىقتيمال جەر سىلكىنىسىنىڭ ماگنيتۋداسى اتىراۋ قالاسىندا 5, اۋدانداردا 6 بالل كورسەتكىشىمەن انىقتالعان. بۇل كارتا قۇرىلىس كوميتەتىنىڭ 2002 جىلعى 20 ناۋرىزداعى №66 بۇيرىعىنا سايكەس اتىراۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىنا قولدانىلىپ كەلەدى. «سەيسمولوگيا ينستيتۋتى» جشس-نىڭ 2017 جىلعى 6 قاڭتارداعى مالىمەتىنشە, 2016 جىلى اتىراۋ وبلىسىندا 17 جەر سىلكىنىسى تىركەلگەن.
وبلىس اكىمىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى «سەيسمولوگيالىق بايقاۋ جانە زەرتتەۋلەر ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعى» جشس-نىڭ مالىمەتىن قوسا ۇسىندى. سول مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, 2024 جىلعى 8 تامىزدا اتىراۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىندا سەيسميكالىق ستانسالار جەلىسىمەن 48.130, 54.217 كوورديناتتارى بار جەر سىلكىنىسى انىقتالعان. جەر سىلكىنىسىنىڭ ەنەرگەتيكالىق كلاسى – 7.8, ماگنيتۋداسى – 3.9 بالل, تەرەڭدىگى – 5 شاقىرىم. 2025 جىلى 2 اقپاندا 46.333, 54.383 كوورديناتتارى بار جەر سىلكىنىسى تىركەلدى. ونىڭ ەنەرگەتيكالىق كلاسى 9.5, ماگنيتۋداسى 4.7 بالل, تەرەڭدىگى 10 شاقىرىمدى قۇراعان.
سەيسميكالىق زەرتتەۋ ءۇش كەزەڭدە جۇرگىزىلەدى. ءبىرىنشى كەزەڭ – پالەوجەرسىلكىنىسىن زەرتتەۋ. ەكىنشى كەزەڭدە تاريحي جەر سىلكىنىستەرى زەرتتەلەدى. ۇشىنشىسىندە اسپاپ ارقىلى تىركەلگەن جەر سىلكىنىستەرى تالدانادى.
اتىراۋ ايماعىندا ادام ومىرىنە قاۋىپ توندىرەتىن ءىرى جەر سىلكىنىسىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ارنايى پالەوسەيسمولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلمەدى. مۇنداي زەرتتەۋدى جۇرگىزۋ كولەمدى قارجى مەن ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. اسپاپ ارقىلى تىركەلەتىن جەر سىلكىنىسىنە توقتالار بولساق, سەيسمولوگيالىق تاجىريبە-ادىستەمەلىك ەكسپەديتسياسىنىڭ ارنايى سەيسمولوگيالىق باقىلاۋ ستانسالارى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك, وڭتۇستىك-شىعىس بولىگىندە ورنالاسقان. اتىراۋ وبلىسىندا ءبىر ستانسا بار. سوعان بايلانىستى جەر سىلكىنىسىنە كورشىلەس ەلدەردىڭ, قازاق ۇلتتىق دەرەكتەر ورتالىعىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنۋ ارقىلى تالداۋ جاسالادى. بۇل ايماقتىڭ سەيسميكالىق جاعدايىن سيپاتتاۋعا ازدىق ەتەدى.
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ تاپسىرماسىمەن 2024–2026 جىلدارعا ارنالعان ماقساتتى قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل باعدارلاما اياسىندا ءىرى قالالار مەن وبلىستاردىڭ اۋماعىندا سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىكتى جاڭا ادىستەمەمەن باعالاۋ جۇرگىزىلەدى.
قازىر «سەيسمولوگيالىق بايقاۋ جانە زەرتتەۋلەر ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعى» جشس تۇركىستان, ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا دەتالدىق سەيسميكالىق اۋدانداستىرۋ, تاراز قالاسىنىڭ سەيسميكالىق ميكرواۋدانداۋ كارتاسىن ازىرلەۋ جۇمىستارىن قولعا العان. اتىراۋ ايماعىنا قاتىستى جۇمىس وسى جوبادان سوڭ, جاڭا ماقساتتى قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا قاراستىرىلادى.
اتىراۋ وبلىسى
