ءمىناجات

1. مەككەدە بۇل ماقالادا مەن 2004 جىلى ناۋرىزدا ەلباسىمەن ساۋد ارابياسىنا بارعان ساپاردى ءسوز ەتكەلى وتىرمىن. ول تۋرالى “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” بىزبەن بىرگە بولعان ءتىلشىسى جاقسى جازدى دا. بىراق مىنا جازبادا سول ساپاردىڭ مۇمكىندىگىنشە رۋحاني جاعىن كوبىرەك ءسوز ەتكەندى مۇرات ەتتىك. – ءسىزدى پرەزيدەنت شاقىرادى, – دەدى كومەكشى ءبىز ريادتاعى كەلىسسوزدەردەن كەيىن جيدداعا قاراي اۋەگە كوتەرىلگەندە. ماقساتىمىز – مەككەگە بارىپ ۋمرا جاساۋ-تىن. ورنىمنان تۇرىپ, الدىڭعى سالونداعى نۇراعاڭ كابينەتىنىڭ ەسىگىن اشتىم. – كەل, كەل, ابەكە, – دەدى ول كىسى. ەل­باسى مەنى ادەتتە وسىلاي اتايدى. يحرامعا كىرىپ ۇلگەرىپتى. سويتسەك, مەككە ماڭىن­داعى ميقاتقا جاقىنداپ قالىپپىز. نۇراعاڭ ميقاتتا ەكى راكات ناماز وقۋ كەرەكتىگىن ءبىلىپ, مەنى ادەيى شاقىرعان. بۇل ەلباسىنىڭ قاۋىرت قىزمەت ۇستىندە جۇرسە دە, يسلام راسىمدەرىن ەستەن شىعارماي ۋمرا تالاپتارىن ىجداھاتتاپ, ونى ورىنداۋعا دايىن ەكەندىگىن بايقاتتى. وسى رەتتە الەمنىڭ ءبىر جارىم ميلليارد مۇسىلماندارى ناماز وقۋ ءۇشىن كۇنىنە بەس رەت ءجۇزىن بۇراتىن مەككە مەن ونداعى مۇباراك كاعبانىڭ تاريحى جايلى ايتپاي كەتسەك اڭگىمە جۇيەسىز دە, تولىمسىز بولار ەدى. قاسيەتتى قۇران مەن حازرەتى پايعام­بارىمىزدىڭ (س.ا.ع.س.) حاديس شارىپتەرى جانە جالپى يسلام ءدىنى جايلى ريۋايات­تاردا اللاتاعالا پەرىشتەلەرىنە جەر بە­تىنە حاليفاسى (ورىنباسارى) ەتىپ اداما­تانى (ع.س.) جىبەرەتىندىگى جايلى ءمالىم­دەگەندە پەرىشتەلەر: ء“بىز سەنى ماقتاپ, قاستەرلەپ جۇرگەندە, جەر بەتىنە كۇنا­ھارلىق جاساپ, قان توگەتىندى جىبەرەسىڭ بە؟”, – دەيدى. اللاتاعالا اشۋلانعاندا پەرىشتەلەر وعان جاقىنداپ, امىرىنە باعىناتىندىقتارىن بايقاتىپ, تاعىن اينالا باستايدى. ءسويتىپ, ولار وزدەرىن قۇدىرەتى كۇشتى ءتاڭىرى كەشىرگەنشە تاعىن جەتى رەت اينالىپ (تاۋاپ) جاسايدى. اللاتاعالا سوندا ولارعا جاراتۋشى تاعىن اينالعانى سەكىلدى, ادام بالاسى ۇرپاقتارىنىڭ دا كۇنالى بولعاندا قاجىلىق جاساپ, تاۋاپ ەتۋى ءۇشىن جەر بەتىنەن ءۇي سالۋدى بۇيىرادى. – سەندەردى كەشىرگەنىم سەكىلدى, ولاردى دا سوندا كەشىرەم, – دەيدى. بۇل تۋرالى قۇران كارىمدە: “اقيقاتىندا ادامداردىڭ عيبادات ەتۋلەرى ءۇشىن تۇڭعىش سالىنعان ءۇي سول” ء(“ال يمران” سۇرەسى, 96-ايات) دەلىنگەن. سول دەگەنى – قاسيەتتى كاعبا. ول ءسويتىپ جەر بەتىندە سالىنعان تۇڭعىش مۇباراك ءۇي. حاديس شارىپتە: “اداماتا (ع.س.) مەن ھاۋا انا جانناتتان جەرگە ءتۇسىرىلىپ, ۇزاق جىلدىق ايىرىلۋدان سوڭ مەككە ما­ڭىنداعى ارافاتتا كەزدەسكەندە, اللاتا­عالا جابىرەيىل (ع.س.) پەرىشتە ارقىلى ەكەۋىنە عيبادات ءۇيى – كاعبانى سالۋدى ءامىر ەتەدى. قۇرىلىس بىتكەن سوڭ ونى تاۋاپ ەتۋگە بۇيىرىپ: “سەن جەر بەتىندەگى تۇڭعىش ادام بولساڭ, بۇل – جەر بەتىن­دەگى تۇڭعىش ءۇي”, – دەگەن دەيدى. اداماتانىڭ (ع.س.) قاجىلىق جاساپ, تاۋاپ ەتىپ جاتقانىن كورگەن پەرىشتەلەر: “قاجىلىعىڭ قابىل بولسىن, ەي, ادام! ءبىز دە بۇل ءۇيدى سەنەن ەكى مىڭ جىل بۇرىن زيارات ەتكەنبىز”, دەگەن. سوعان قاراعاندا قاسيەتتى كاعبانى العاش رەت پەرىشتەلەر سالىپ, تاۋاپ جاساعان. ءدىني ريۋاياتتاردا مۇباراك كاعبانىڭ سودان بەرى ون رەت بۇزىلىپ, قايتا سالىنعانى جايلى دا ايتىلادى. ۇشاعىمىز جيددا تەرمينالىنداعى كورولدىڭ مەملەكەت باسشىلارىن كۇتىپ الاتىن ادەمى عيماراتى الدىنا تاقاۋ كەلىپ توقتادى. شاھار باسشىلىعى ەلباسىمىزدى ادەتتەگىدەي سالتاناتپەن كۇتىپ الىپ, اۋەجاي ۇيىنە باستادى. قاسيەتتى مەككە مەن مەدينەنىڭ ۇلكەن پانورامالارى ىلىنگەن, قۇران كارىم اياتتارى مەن حاديس شارىپتەر دە جازىلعان قوڭىر سالقىن زالداعى جۇمساق كرەس­لولارعا جايعاستىق. ساۋدتىقتار بىراق قارسى الۋ ءراسىمىن كوپكە سوزعان جوق. ۇزاماي ماشينالارعا بولىنە وتىرىپ جولعا شىقتىق. قىزىل تەڭىز جاعاسىنداعى بۇل قالادا دا كۇن ىستىق ەكەن. مەككەگە باستايتىن داڭعىل تەڭىز جاعالاي وتىرىپ, جيددا­نىڭ يسلام پورتى تۇسىنا جەتكەندە شىعىسقا قاراي بۇرىلىپ, مەككەگە تىكە تارتاتىن. بۇل جولى بىراق ولاي بولمادى. قالانىڭ شىعىس بولىگىنە دە ەكى جاقتى داڭعىل سالىنىپتى. سونىڭ بىرىمەن جۇيتكي وتىرىپ, شاھار شەتىنە جەتكەن سوڭ ەجەلگى مەككە جولىنا تۇستىك. ءارى قاراي قاسيەتتى قالاعا دەيىن شامامەن 70 شاقىرىمداي. پرەزيدەنت قۇرمەتى, ءارى قاۋىپسىزدىككە دە بايلانىستى بولۋ كەرەك, داڭعىلدىڭ مەككەگە جەتەلەيتىن جاعىندا كولىك ءجۇرىسى ءبىرجولا توقتاتىلىپتى. جولاي ءتالبيا ايتىپ كەلەمىز. حازرەتى پايعامبارىمىز قاجىلىققا بارا جاتىپ, ميقاتقا توقتاعاندا ءجابى­رەيىل (ع.س.) پەرىشتە كەلىپ: “ەي, مۇحام­مەد! ۇممەتتەرىڭە جول-جونەكەي ء“لاب­بايكا” (و, جاراتقان! مىنە, مەن الدىڭ­دامىن!) دەپ داۋىستاپ اللاعا ءمىناجات ەتۋگە بۇيىر. قاجىلار مەككەگە “لاببايكامەن” كىرسىن” دەگەن. مەككەگە جاقىنداعان سايىن جول جاعاسىنداعى ۇلكەندى-كىشىلى جارنامالار اراسىندا اللاتاعالاعا ماداق, نەمەسە: “اللانى ەسىڭە ال!” سەكىلدى جازۋلار ۇشىراسادى. كوپ ۇزاماي: “الدىڭىزدا قاسيەتتى مەككە. مۇسىلمان ەمەستەرگە ءارى قاراي جۇرۋگە بولمايدى”, دەپ بىرنەشە تىلدە جا­زىلعان پاننولار كورىندى. الەم مۇسىل­ماندارىنىڭ باس مەشىتىن ارابتار “ماس­جيد ءال-حارام”, ياعني “قاسيەتتى (كيەلى) مەشىت” دەپ اتايدى. سول سەبەپتى مۇسىل­مان ەمەستەر ءۇشىن قالا قاشاندا جابىق. مەككەنىڭ ءرامىزى بولىپ تابىلاتىن – اسپانعا قاراي اشىلعان قاسيەتتى قۇران بەينەلەنگەن “قاقپا” دا ارتتا قالدى. سالدەن سوڭ جاقپار تاستى تاۋ قويناۋلارىنداعى مۇباراك قالانىڭ العاشقى ۇيلەرى كوزگە تۇسە باستادى. قاسيەتتى مەككەنىڭ بەككا, ءال-ءبالاد, ءال-ءامين, ۋمم ءال-قۋرا, ءال-حارام ءال-ءامين ىسپەتتى اتاۋلارى بار. مەككەگە اي سايىن جۇزدەگەن مىڭ, جىل سايىن ميلليون مۇسىلمان ۋمرا جانە قاجىلىق پارىزىن وتەۋگە كەلىپ جاتادى. جىلدان جىلعا يسلام ءدىنى بەدەلىنىڭ ارتا تۇسۋىنە بايلانىستى مەككەگە كەلۋشىلەر سانى دا كۇرت وسە تۇسۋدە. سونداي قاسيەتتى قالاعا كىردىك تە وڭتۇستىك جاعىنداعى اينالمالى جولمەن ءجۇرىپ وتىرىپ, بىرنەشە تۋننەلدەردەن كەيىن سولتۇستىككە بۇرىلىپ, ىلگەرىلەپ ەك, ءال-حارام مەشىتىنىڭ بيىك مۇنارالارى كورىنە كەتتى. قاسيەتتى مەشىتتىڭ ابد ءال-ءازيز قاقپاسى ماڭىنداعى “قاسر ءال-مۇتامارات” اتتى جوعارى مارتەبەلى قوناقتار تۇسەتىن مەيمانحاناعا جەتىپ ءبىر-اق توقتادىق. ەلباسى مەككەدە – شتاب پاتەرى وسىن­داعى “رابيتا ءال-ءالام ءال-يسلامي” – “الەم­دىك يسلام ليگاسىنىڭ” باس حاتشىسى اب­دوللا بين ءابد ءال-مۇحسين ات-تۇركيدى قا­بىل­داۋعا كەلىسىم بەرگەن-ءدى. سالدەن سوڭ ەل­باسى اپارتامەنتىنە كوتەرىلدىم. ءتارتىپ بوي­ىنشا پرەزيدەنت باس حاتشىنى قابىلداعاندا قاسىندا بولۋىم كەرەك بولاتىن. ابدوللا بين ابد ءال-مۇحسين مىرزانى 2003 جىلى استانادا وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى ۇلتتىق دىندەر ليدەرلەرى سەزىندە كورگەنمىن. بۇرىن وسى قىزمەتىنە دەيىن ول كورولدىكتىڭ يسلام ىستەرى جونىندەگى ءمينيسترى ەدى. نۇراعاڭ اپارتامەنتى كورول فاھد بين ءابد ءال-ءازيزدىڭ مەككەگە كەلگەندە تۇراتىن مەكەن-جايى دەسەدى. ۇلكەن تەرەزەدەن باس مەشىت پەن ونىڭ ورتاسىنداعى قاسيەتتى كاعبا الاقانداعىداي كورىنىپ تۇر. مەيمانحانا مەشىت تەرريتورياسىندا تۇرعاندىقتان كورول نامازدى ادەتتە وسى تەرەزە الدىندا تۇرىپ وقيدى ەكەن. سالدەن سوڭ ابدوللا ات-تۇركي مىرزا نۇراعاڭنىڭ قابىلداۋ بولمەسىنە كىرە بەردى. جانىندا ءوزى ورتا ازيا رەسپۋبليكا­لارىنا كەلگەندە ەرتىپ جۇرەتىن كومەكشىسى راحماتۋللا دەگەن ازامات بار. ابدوللا ات-تۇركي قازاقستان پرەزي­دەنتىن ءوز ەلىنە رەسمي ساپارمەن كەلگەنىنە قۋانىشتى ەكەنىن, اسىرەسە, قاسيەتتى مەك­كەگە ۋمرا جاساۋ نيەتىن قۇپتاي وتىرىپ, ىزگى تىلەگىن دە جەتكىزدى. سونداي-اق ول نۇراعاڭدى وتكەن جىلى ءدىني قۇرىلتايدى تاماشا وتكىزگەن جانە “بادر ءال-كۋبرا” وردەنىمەن ماراپاتتالۋىمەن دە قۇتتىق­تادى. ءوزىنىڭ استانادان ورالىسىمەن كورولدىك باسشىلارىنا كىرىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ استانادا الەمدىك دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن وتكىزۋ ارقىلى يسلام ءدىنىنىڭ دە بەدەلىن كوتەرىپ تاستاعانىن, قۇرىلتايدا يسلام ءدىنىنىڭ ەشقانداي دا لاڭكەستىككە جانە وزگە دە “يزمدەرگە” دە قاتىسى جوقتىعى بار داۋىسپەن ايتىل­عاندىعىن, ونى ءوزىنىڭ الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە بولعانىندا دا ايتىپ جۇرە­تىندىگىن مالىمدەدى. – حانزادا ابدوللامەن كەزدەسكەنىمدە, كورولدىكتىڭ دە حالىقارالىق ءدىني كونفەرەنتسيا وتكىزگەلى جاتقانىن ايتتى, – دەي وتىرىپ ەلباسىمىز وسى ماسەلە جايلى بىلگىسى كەلەتىنىن اڭعارتتى. – بيىل, ەگەر ۇلگەرمەسەك كەلەسى جىلى, شىنىندا دا سونداي جيىن وتكىزگەلى جاتىرمىز. ول جايلى ناقتى مالىمەتتى قوسىمشا حابارلايمىز, – دەدى باس حاتشى مىرزا. ءسويتتى دە وسىدان ون جىلداي بۇرىن مەدينەدە حاليفا التاي اۋدارماسىمەن شىققان قۇران كارىمنىڭ ءبىراز داناسىنىڭ ساقتاۋلى ەكەنىن, سونى جانە مىڭعا جۋىق قۇران كارىمنىڭ ارابشا نۇسقاسىن دا قازاقستان مۇسىل­ماندارى ءدىني باسقارماسىنا سىي رەتىندە تەگىن ۇسىنباقشى ەكەندىكتەرىن, ولاردى جيدداداعى پرەزيدەنت ۇشاعىنا جەتكىزىپ بەرەتىندىكتەرىن مالىمدەدى. كورولدىكتىڭ حاتتاما قىزمەتى ۋمرانى باستاۋ ۋاقىتىن ايتامىز دەگەن سوڭ كۇتتىك. اسر نامازىنىڭ ازانى شاقىرىلدى. نامازعا تۇردىق. ءجۇزىمىز قاسيەتتى كاعبادا. اپپاق يحرامعا ورانىپ مۇباراك ءۇيدى تاۋاپ ەتىپ ءبىر باعىتپەن اينالىپ جاتقان اعىل-تەگىل حالىق لەگىندە تولاس جوق. جاراتۋشى يەمىزدىڭ پەندەلەرى الدامشى كۇيكى تىرلىكتى ۇمىتىپ, وتكەنىن ەسكە الىپ, ءبىلىپ, بىلمەي جاساعان كۇنالارى ءۇشىن يستيعفار ايتىپ, يگىلىك پەن ىزگىلىك, ەكى دۇنيەنىڭ جاقسىلىعىن, يمان تىلەپ ءتاڭىرى ءۇيىن ۇزدىكسىز اينالۋدا. كەنەت تاۋاپ توقتادى. ويتكەنى ناماز باستالدى. عيبادات بىتكەن سوڭ تاۋاپ قايتا جالعاستى. ۇزاماي ەلباسىمىز باستاپ ءال-حارامعا بارۋ ءۇشىن مەيمانحانادان شىقتىق. اداماتا (ع.س.) دۇنيە سالعان سوڭ دا ۇرپاقتارى ءبىر اللاعا قۇلشىلىقتارىن جالعاستىرا بەردى. ايتسە دە جەر دۇنيەنى قاپتاعان توپان سۋدان كەيىن جۇرت قاسيەتتى كاعبادان كوز جازىپ قالدى. كوپ ۋاقىتتاردان كەيىن مۇندا اللا­تاعالانىڭ قالاۋىمەن يبراھيم (ع.س.) پايعامبارىمىز بەن ايەلى اجار جانە ۇلى ىسمايىل (ع.س.) ءومىر سۇرە باستادى. جاراتۋشى يەمىز يبراھيمگە كاعبانى قايتا تۇرعىزۋعا ءامىر ەتتى. اللانىڭ ءۇيى بوي كوتەرىپ, بيىكتەگەن سوڭ تاس قالاۋ قيىنعا سوعادى. سوندا ىسمايىل اكەسىنىڭ اياعىنىڭ استىنا جالپاق تاس اكەلىپ قويادى. سول تاستا پايعامبارىمىزدىڭ ءىزى قالعان. ول “ماقام يبراھيم” دەپ اتالادى. ول كاعبانىڭ شىعىسىندا بىرنەشە مەتر جەردە. حازرەتى مۇحاممەد (س.ا.ع.س.) پايعامبا­رى­مىز وسى يبراھيم عالايھيس سالامنىڭ ۇر­پاعى. مەككەدە ول 570 جىلى دۇنيەگە كەلدى. وسى جەردە وعان اللاتاعالا قاسيەتتى قۇ­راندى ۋاحي ەتتى. پايعامبارلىق دارىتتى. 610 جىلدار شاماسىندا وسى جەردە اللاتاعالانىڭ امىرىمەن جاڭا ءدىندى ۋاعىزداي باستادى. مۇباراك كاعبانى قورشاعان مەشىت مۇحاممەد (س.ا.ع.س.) پايعامبارىمىزدىڭ ءىزباسارى ومار يبن ءال-حاتتابتان باستاپ ء(Vىى ع.) ابباستىق ءال-مۇقتادير بيللا حاليفا بيلىگىنىڭ سوڭعى جىلدارىنا (ح ع.) دەيىن كەڭەيتىلىپ, جوندەلىپ وتىردى. سودان وعان حح عاسىردىڭ 50-جىلدارىنا دەيىن قول تيگىزىلگەن جوق. ايتسە دە جوعارىدا ايتىلعانداي قاجىلاردىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى 1950 جىلدارى كورول ءابد ءال-ءازيز قاسيەتتى مەشىتتى كەڭەيتۋ, جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى قولعا الدى. ول پاتشا قايتىس بولعان سوڭ اياقتالدى. مەشىتتى 1980 جىلدارى وسى كۇنگى فاھد پاتشا دا كەڭەيتتى. قازىر ءال-حارامعا كىرگەن كىسى مەشىتتىڭ ەجەلگى بولىگى ىشكەرىدە, ال وڭتۇستىك باتىس بولىگى جاڭا ەكەنىن بايقايدى. مەشىت قازىر 309 مىڭ شارشى مەتر جەردى الىپ جاتىر. ونىڭ كوككە بوي سوزعان, بيىكتىگى 95 مەترلىك 9 مۇناراسى, ونداعان قاقپاسى بار. مەشىتكە كىرگەن سوڭ كاعبانى كورىسىمەن سالەم بەردىك تە تاۋاپ جاساپ جاتقان جۇرتقا قوسىلدىق. قاسيەتتى كاعبانىڭ بيىكتىگى 15, كولەمى 12ح10 مەتر. ونىڭ ءبىر بۇرىشى شىعىسقا (ار-رۋكن ءال-اسۋاد – قارا بۇرىش), ال ەكىنشىسى سولتۇستىككە (ار-رۋكن ءال-يراقي – يراق بۇرىشى), ءۇشىنشىسى (ار-رۋكن اش-شام – شام بۇرىشى) شامعا, ال ءتورتىنشىسى وڭتۇستىككە (ار-رۋكن ءال-ياماني) قاراتىلعان. شىعىس جاق بۇرىشىنا (جەردەن 1,5 مەتردەي بيىكتىكتە) ء“ال-حادجار ءاس-اسۋاد”, ياعني قارا تاس بەكىتىلگەن. ول اللاتاعالانىڭ اداماتاعا ارنايى بەرگەن سىيى. اۋەل باستا ول ۇڭىلگەن ادام پەيىشتى كورە الاتىنداي اپپاق جانە نۇر شاشىپ تۇرعان. ودان پەيىشتى كورگەندەر پەيىشكە بارعان. بىراق كەيىنىرەك ادام بالاسى جاساعان كۇنادان بىرتە-بىرتە قارايىپ كەتكەن. مۇباراك كاعبانى اينالۋدى قاسيەتتى قارا تاس, ياعني قارا بۇرىشتان باستاپ شەڭ­بەردىڭ شەتىنە دەيىن جالعاسقان, ەنى 10 سم-دەي جالپاق قوڭىر جولاقتان باستادىق. سو­دان كاعبانى تاۋاپ ەتىپ, قايتادان الگى قو­ڭىر جولاققا جەتكەندە وڭ قولىڭىزدى كوتە­رىپ, قاسيەتتى قارا تاس جاققا قاراپ: “بيسمي اللاھۋ اكبار”, – دەيسىز. بۇل سالەمدەسۋ. ءتيىستى دۇعالاردى ايتىپ, قاسيەتتى كاعبانى جەتى رەت اينالىپ شىققان سوڭ گاۋھار تاستى ءسۇيۋ, ەكى راكات ناماز وقۋ راسىمدەرىن دە اتقاردىق. اللا ءۇيىن تاۋاپ ەتۋدىڭ قاسيەتى جايىندا حازرەتى مۇحاممەد (س.ا.ع.س.) پايعامبارىمىز: ء“ار كۇنى وسى ءۇي ۇستىنە اللانىڭ ءجۇز جيىرما راقىمى جاۋادى. سونىڭ الپىسى ونى ءتاۋ ەتكەندەرگە, قىرقى ىشىندە ناماز وقىعاندارعا, جيىرماسى جاي قاراپ تۇرعاندارعا”, – دەگەن, ياعني بۇل اللاتاعالا ۇيىنە بارعان ادام جاراتۋشى يەمىزدىڭ مەيىرىمىنە ءبولىنىپ تۇرادى دەگەن ءسوز. سونداي-اق ساحابالاردىڭ ءبىرى: “اللاتاعالا ءار كۇنى جەر بەتىندەگى ادامدارعا نازار سالعاندا, الدىمەن “ماسجيدۋ ءال-حارامداعى” يحرام كيگەندەرگە قارايدى. كىمدە-كىم قاسيەتتى كاعبانى ءتاۋ ەتىپ, ناماز وقىپ, نەمەسە جاي عانا كاعباعا قاراپ تۇرسا دا, كۇنالارىن كەشىرەدى”, – دەگەن. سونان سوڭ ءزامزام سۋىن ىشۋگە باردىق. ءزامزام قۇدىعىن جابىرەيىل (ع.س.) پەرىشتە اللاتاعالانىڭ امىرىمەن شولىركەپ جىلاعان كىشكەنە ىسمايىل ءۇشىن اشقان. كەيىنىرەك ول كومىلىپ قالعان. ونىڭ تۇرعان جەرىن مۇحاممەد (س.ا.ع.س.) پايعامبارىمىزدىڭ باباسى ءابد ءال-مۋتتاليب تۇسىندە كورىپ, قازدىرعان كەزدە سۋ قايتا شىققان. سودان بەرى ءزامزام سارقىلعان ەمەس. ەندى ساعي ءراسىمىن جاساۋىمىز كەرەك. ساعي – اراب تىلىندە جۇگىرۋ دەگەندى بىلدىرەدى. ول اجار انامىزدىڭ شولىركەپ جىلاعان ىسمايىلعا سۋ ىزدەپ ەكى قىرات اراسىندا جۇگىرگەن جەر. بۇل ءراسىم سولارعا قۇرمەت رەتىندە قالىپتاسقان. اجار انامىز كاعبانىڭ وڭتۇستىگىندە 100 مەتردەي جەردە تۇرعان اس-سافا قىراتىنا شىققاندا, الدا 500 مەتردەي جەردە تۇرعان تاعى ءبىر ءال-مارۋا دەگەن قىرات ماڭىنان سۋ اعىپ جاتقانىن كورەدى دە سوعان تۇرا جۇگىرەدى. كەلسە – ساعىم ەكەن. ارتىنا قاراسا – ءوزى كەلگەن اس-سافا قىراتى ماڭىنان دا سۋ اعىپ جاتقانىن كوزى شالادى. جۇگىرىپ قايتا ورالادى. سويتسە ول دا ساعىم بوپ شىعادى. مىنە, وسىلاي ول ەكى قىرات اراسىنا 7 رەت جۇگىرگەن. قاجى, ياكي ۋمرا جاساۋشىلار اۋەلى اس-سافا, سونان سوڭ ءال-مارۋا قىراتى ۇستىندە تۇرىپ دۇعا ايتادى. بۇل راسىمدەردىڭ ءبارىن دە تۇگەل ورىن­داعان سوڭ شاش قىسقارتتىق. ەندى ۋمرا قاجىلىقتىڭ ورىندالۋىمەن قۇتتىقتاۋعا بولادى. تۇنگى 11-لەردە قاسيەتتى كاعباعا بارۋعا دايىندالا باستادىق. قازىر كاعبانىڭ جابىق كەزى. بىراق بۇگىن تۇندە ول قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءۇشىن عانا اشىلماق. ءتۇن جارىمى بولدى. نولدەن باستاپ جۇما باستالدى. نۇراعاڭ مۇباراك كاعباعا وزىمەن بىرگە مەنىڭ دە بىرگە ءجۇرۋىمدى ايتتى. سودان تۇنگى 1-دە قاسيەتتى كاعباعا كەلدىك. مۇباراك ءۇيدى اشۋعا دايىندىق ءجۇرىپ جاتقانىن كورگەن جۇرت قاسيەتتى كاعباعا كىرۋ باقىتىنا يە بولعان كىمدەر ەكەن دەگەندەي تاڭدانا قارايدى. اي تولىپتى. جۇلدىزدار جارقىراي جىمىڭدايدى. قاسيەتتى كاعبانىڭ ەسىگى جەردەن 1 مەتر 90 سم. بيىكتىكتە. سول سەبەپتى دە باسپالداق اكەلىپ قويىلىپتى. باسپالداق ماڭىندا ەلباسىن كورولدىكتىڭ ءتۇرلى دەڭگەيدەگى مەملەكەت باسشىلارى مەن مەككەنىڭ يگى جاقسىلارى “مابرۋك... مابرۋك” (“قۇتتى بولسىن”) دەپ قۇتتىقتاسىپ جاتىر. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى باسپالداقپەن جەڭىل كوتەرىلدى. سوڭىنان مەن دە ىلەستىم. جۇرەك ءدۇرسىل قاعادى. جاراتۋشى يەمىزدىڭ ۇيىنە كىرۋ باقىتىنا يە بولعانىمىز ءۇشىن اللاتاعالاعا مىڭ دا ءبىر شۇكىرشىلىك ەتەمىز. مۇباراك كاعبانىڭ ەكى ەسىگى (سىرتقى جانە ىشكى) بار. ىشكىسى ات-ءتاۋبا دەپ اتالادى. ءبىرىنشى ەسىك ماڭىنداعى ساقشىلاردان ءوتىپ, ءتاۋبا تابالدىرىعىن وڭ اياقپەن اتتاپ كاعباعا ەندىك. كاعبا ءىشى قاراكولەڭكە. مۇندا جارىق جوق. ەسىك اشىق بولعاندىقتان ءال-حارام مەشىتىنىڭ جارىعى اللاتاعالا ءۇيىنىڭ ىشىنە سەبەزگىلەي كىرىپ, كىسى تانيتىنداي ەتىپ تۇر. مۇباراك ۇيدە دۇعا جاساپ, ءمىناجات ەتتىك. بوي شىمىرلاپ, عالامات ءبىر كۇي كەشتىك. ەلباسىنىڭ قاسيەتتى كاعبادا جان-دۇنيەسىنىڭ تولقۋ مەن تەبىرەنىسكە ءتۇسىپ ەرەكشە كۇي كەشكەنى بايقالدى. ول تابيعي دا. اللاتاعالا الدىندا ەل تاعدىرىن وزىنە امانات ەتىپ, سونىڭ بار اۋىرتپالىعى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارقالاپ جۇرگەن ۇلكەن پاراسات يەسىنىڭ حالقىنىڭ, وتانىنىڭ اماندىعىن تىلەپ, تەبىرەنىسپەن ءمىناجات ەتۋى وزىنەن ءوزى تۇسىنىكتى. سىناپتاي سىرعىپ ۋاقىت ءوتىپ بارادى. ءبىزدى ەشكىم اسىقتىرماسا دا ورنىمىزدان تۇرىپ ەك, كاعبا ەسىگىنىڭ وڭ جاعىندا تۇرعان اق ساقالدى شەيح: “الاقاندارىڭىزدى جايىڭىزدار, باتا بەرەيىن”, – دەدى. اۋەلى ول الەمگە تىنىشتىق, مۇسىلماندارعا بەيبىت اسپان, بەرەكە, بىرلىك, باقيلىق بولعاندارعا اللانىڭ راحمەتى مەن پايعامبارىمىزدىڭ شاپاعاتىن تىلەگەن سوڭ, قازاق حالقىنا, ەلباسىمىزعا اماندىق, باقىتتى عۇمىر, ىزگىلىك پەن يگىلىك, بۇ دۇنيە مەن و دۇنيەنىڭ جاقسىلىعىن سۇراي وتىرىپ, بارلىق ىسىنە جاراتۋشى يەمىزدىڭ جار بولۋىن, بارلىق ىستەرىن باياندى ەتۋىن تىلەپ باتا بەردى. ارداقتى شەيحقا راحمەت ايتتىق. مەيمانحاناعا قايتىپ ورالدىق. سونىمەن “2004 جىلدىڭ 5 ناۋرىزى, قاسيەتتى جۇما كۇنى ەلباسىمىز مۇباراك كاعباعا كىرگەن كۇن” دەپ داپتەرگە جازىپ قويىپپىن. پايعامبارىمىزدىڭ حاديس شارىپتەرىندە: “ادام (ع.س.) جۇما كۇنى جارالعان, جۇما كۇنى پەيىشكە كىرگەن, جۇما كۇنى جەرگە تۇسكەن. جۇما كۇنى تاۋبەسى قابىل بولعان. اللاتاعالانىڭ الدىندا بۇل كۇن ء“ياۋمۇل ءمازيد” – ەرەكشە كۇن دەپ اتالادى. ءياۋمۇل ءمازيد احيرەتتە اللانىڭ ۇلىق ديدارىن كورەتىن كۇن”, دەلىنگەن. ءيا, جۇما – كۇندەردىڭ ەڭ ۇلىعى. وسى كۇنى ءسويتىپ جاراتۋشى يەمىزدىڭ ءوزى ءناسىپ ەتىپ مۇباراك ۇيىندە بولدىق. “ول ۇيگە كىرگەن ادام ەشنارسەدەن قاتەرسىز بولادى”, – دەيدى قۇران كارىم ء(“ال عيمران” سۇرەسى, 97-ايات). ءلايىم سولاي بولعاي. تاڭەرتەڭ ەرتە تۇردىق. بىرنەشە ساعاتتان سوڭ جولعا شىعۋىمىز كەرەك. جيددا اۋەجايىندا قالعان ۇشاعىمىزبەن مەدينەگە اتتانامىز. ۋاقىت از بولسا دا مەككەدەن 25-30 شاقىرىم جەردەگى ارافات جازىعىن دا كورە كەتەتىن بولدىق. اداماتا (ع.س.) مەن حاۋاانا جۇماقتان قۋىلعاننان كەيىن تۇڭعىش رەت وسى ارافاتتا كەزدەسكەن. سودان باستاپ جەر بەتىندە ادام بالاسىنىڭ ۇرپاعى تاراي باستايدى. وسىنداي ءارى تاريحي, ءارى قاسيەتتى جەرگە جىل سايىن ميلليونداعان قاجىلار كەلىپ, تا­ڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن بولىپ, جازىق­تىق­تىڭ سولتۇستىك شەتىندەگى راحىم توبەسىنە شى­عىپ ءبىر اللادان تىلەك تىلەپ, يگىلىك كۇتەدى. وسى كۇنى جاراتۋشى يەمىز پەرىشتەلەرىمەن جەتى قات اسپاننىڭ تومەنگى قاباتىنا دەيىن ءتۇسىپ حالىقتىڭ مۇڭ-زارىنا قۇلاق قويادى. ارافاتتا تۇرۋ قاجىلىقتىڭ ءبىر پارىزى. سول سەبەپتى حازرەتى مۇحاممەد (س.ا.ع.س.) پايعامبارىمىز: “قاجىلىق دەگەنىمىز – ارافات. ارافاتتاعى ۋاقفقا ۇلگەرگەن – قاجىلىققا ۇلگەرگەن بوپ سانالادى”, دەگەن. نۇراعاڭمەن راحىم توبەسىنىڭ باسىندا تۇرمىز. ەلباسى ارافاتقا بايلانىستى دەرەكتەردى قۇلاق قويا تىڭدادى. راحىم توبەسىنەن جازىقتىققا كوز جۇگىرتە قاراپ ءبىراز تۇردى. ەلباسىمىز جالپى يسلام تاريحى مەن قۇران كارىم, حازرەتى مۇحاممەد (س.ا.ع.س.) پايعامبارىمىزدىڭ حاديس شارىپتەرى تۋرالى دا ءبىر كىسىدەي بىلەدى. ول جايلى كەيدە وي ءبولىسىپ تە وتىردى. سالدەن سوڭ كورتەج ارافاتتى ارتقا تاستاپ قايتادان قاسيەتتى مەككەنى بەتكە الدى. قاجىلار ارافاتتان قايتقاندا جولاي توقتاپ, شايتانعا لاقتىرۋ ءۇشىن تاس تەرىپ الاتىن مۇزداليفادان دا ءوتىپ, مينا شاتقالىن جاناي ءجۇرىپ بارامىز. – انە, قاراڭىزشى! ءال-حايف مەشىتى دەپ جازىپ قويىپتى, – دەيدى قاسى­مىزداعى ءبىر ءىنىمىز بيىك مۇنارالى ۇلكەن مەشىتتى كورسەتىپ. ءال-حايف تا قاسيەتتى جەرلەردەگى ۇلكەن دە ماڭىزدى عيبادات ورىندارىنىڭ ءبىرى. مۇندا ءبىر مەزگىلدە 25 مىڭ ادام ناماز وقي الادى. ەندى بىردە وڭ جاعىمىزدا قاسيەتتى قۇ­راننىڭ ەڭ العاشقى “الاق” سۇرەسى تۇسكەن نۇر تاۋى, سول جاعىمىزدا پايعام­با­رىمىز ساحاباسى ءابۋ باكر سىددىق ەكەۋى, جاۋلارىنان بوي تاسالاپ مەككەدەن قا­شىپ شىققاندا ءىز جاسىرۋ ءۇشىن تى­عىلعان تۋر تاۋى قالىپ بارا جاتتى. اللا ءناسىپ ەتسە ولاردى تاعى بىردە كورەرمىز. جيدداعا تەز-اق جەتتىك. ەندىگى باعىت – حازرەتى مۇحاممەد (س.ا.ع.س.) پايعامبارىمىزدىڭ قالاسى – نۇرساۋلەلى مەدينە! 2. مەدينەدە مەدينە – مەككەنىڭ سولتۇستىگىندە, 420 شاقىرىمداي جەردە. ول سيريا مەن يەمەندى ەجەلدەن جالعاعان ۇلكەن كەرۋەن جولىنىڭ ۇستىندە جاتىر. 622 جىلى مەككەدەن قونىس اۋدارعان حازرەتى مۇحاممەد (س.ا.ع.س.) پايعامبارىمىز وسىندا كەلىپ, يسلام ءدىنى ءۇشىن كۇرەسىن جالعاستىردى. شاھار تۇرعىندارى حازرەتى مۇحاممەد (س.ا.ع.س.) پايعامبارىمىزدى قولداپ, جاڭا ءدىندى تاراتىپ, ۋاعىزداۋدا كوپ كومەك كورسەتتى. مەدينەدە قاسيەتتى قۇراننىڭ 28 سۇرەسى اللا ەلشىسىنە ۋاحي ەتىلدى. وسى قالادا اللاتاعالانىڭ كالامى جيناق­تالىپ, ءبىر ىزگە ءتۇسىرىلىپ, ءارى قاراي الەمگە تارالدى. وسى شاھاردا حازرەتى مۇحاممەد (س.ا.ع.س.) پايعامبارىمىز جاراتۋشى يەمىز تاپسىرعان ءۋازيپانى ابىرويمەن ورىنداپ, دۇنيە سالدى. نۇرساۋلەلى شاھار حازرەتى مۇحاممەد (س.ا.ع.س.) پايعامبارىمىز بەن ونىڭ ءۇش حاليفاسى تۇسىندا يسلام استاناسى ەدى. حاليفات ورتالىعى كۋفاعا (يراق), سونان سوڭ داماسكىگە (سيريا) قونىس اۋدار­عاننان كەيىن دە مۇسىلماندار جۇرەگىندە سامالاداي جارقىراپ قالا بەردى. جىل سايىن قاجىلىق ماۋسىمى ال­دىن­دا, نەمەسە سوڭىندا, ياكي وزگە ۋاقىت­تاردا دا مۇسىلماندار مۇندا دا كەلىپ ال­لا­تاعالا ەلشىسى مەن ونىڭ ەكى ساحاباسىنا سالەم بەرەدى. ويتكەنى پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.ع.س.) قابىرىن زيارات ەتۋ – ساۋابى مول ءىس. ول تۋرالى اللا ەلشىسىنىڭ ءوزى دە حاديس ءشا­رىپتەرىنىڭ بىرىندە: “كىمدە-كىم ساۋاپ ءۇشىن مە­نىڭ مەشىتىمدە زيارات ەتسە, ول كورشىم بو­لادى. قيامەت كۇنى وعان شاپاعات ەتەمىن”, دەگەن. مەدينەگە دەيىن 40-اق مينۋت ۇشادى ەكەن­بىز. جيددادان كوتەرىلگەن سوڭ ەلباسى مە­نى كابينەتىنە شاقىردى. كوڭىلدى ەكەن. ولاي بولاتىن دا ءجونى بار. رياد پەن قا­سيەتتى مەككەدە ساۋد ەلى قولىنان كەلگەنشە سىي-قۇرمەتتىڭ ءبارىن جاسادى. كەلىسسوزدەر مەن سۇحباتتار ءساتتى ءوتتى, ناتيجەلى بولدى. اللاتاعالانىڭ قالاۋىمەن مۇباراك كاعباعا كىردى. – جوسپار بويىنشا مەدينەدە جۇما نامازىن وقىپ, قالانىڭ تاريحي بىرنەشە جەرلەرىن كورگەن سوڭ, ءتۇس قايتا ەلگە اتتا­نامىز, – دەدى. ەلباسىمىز بۇنى وسى تۋرالى ويىڭ قالاي دەپ ادەيى ايتىپ تۇرعانداي كورىندى ماعان. – نۇراعا! پايعامبارىمىزدىڭ قالاسى نۇر ساۋلەلى – مەدينەگە ون جىلدان كەيىن كە­لىپ تۇرسىز. سول سەبەپتى, ەگەر مۇمكىن بول­سا, بۇگىن وسىندا قونىپ, عيبادات, راسىمدەردى اسىقپاي اتقارىپ, ءدىني تاريحي جەرلەردى كورىپ, ەلگە ەرتەڭ-اق ۇشساق قايتەدى, – دەدىم. ونىڭ ۇستىنە ەرتەڭ سەنبى – دەمالىس كۇنى. ەلباسىمىزدىڭ ءوزى دە وسى ويدا وتىرعانداي كورىندى ماعان. ەلباسىمىزدى پايعامبارىمىز قالاسى­نىڭ اۋەجايىندا دا قالا باسشىلارى ەڭ جو­عارى, سىيلى قوناقتارعا كورسەتىلەر قۇر­مەت­پەن قارسى الدى. ءداستۇرلى قوش كەلىپسىزدەر ايتىلعان سوڭ, ماشينالارعا بولىنە وتىرىپ قالاعا بەت الدىق. مۇسىلماندار ءۇشىن مەك­كە­دەن كەيىن اللا ەلشىسىنىڭ قالاسى – مەدي­نەدەن ارتىق جەر جوق. بۇل جەردەگى مۇسىل­ماندىق امالداردىڭ دا دارەجەسى جوعارى. سوندىقتان دا حازرەتى مۇحاممەد (س.ا.ع.س.) پايعامبارىمىز: “مەنىڭ مەشىتىمدە وقىلعان ءبىر ناماز, ماسجيد ءال-حارامنان باسقا جەردە وقىلعان مىڭ نامازدان ارتىق”, دەگەن. مەدينە – جيددا, مەككەدەن شالعايدا. قىزىل تەڭىزدەن دە الشاقتاۋ جاتقاندىقتان با, مەككەدەگى قاپىرىق مۇندا اسا باي­قالمايدى. ايتسە دە قاڭتار مەن اقپانداعى قوڭىر سالقىن كۇندەر مەن تۇندەر ءوز كەزەگىن ناۋرىز ايىنىڭ ورتاسىندا-اق شاھاردىڭ سولتۇستىگى مەن شىعىسىنداعى ءشول مەن شولەيتتى دالانىڭ ىستىعىنا بەرە باستايدى. كۇن جۇما. جۇما نامازدىڭ باستالۋىنا جارتى ساعاتتاي ۋاقىت قالىپتى. اۋەجاي شاھاردان ونشا قاشىق ەمەس. تىكە ءجۇرىپ باس مەشىتتىڭ شىعىسىنا, سول جاقتاعى سىرتى قورشاۋلى جانناتۋ-د باقياعا تاقاۋ بارىپ توقتادىق. ءارى قاراي ءال-حارام اۋماعى باستالادى. جۇرت جۇما نامازعا كەشىگىپ قالماس ءۇشىن لەك-لەگىمەن سوندا اعىلىپ بارادى. باس مەشىتكە تىكە تارتتىق. ونىڭ شىعىس جاعى ۇلكەن الاڭ. حازرەتى مۇحاممەد (س.ا.ع.س.) پايعامبارىمىزدىڭ كە­سەنەسى دە مەشىتتىڭ وسى وڭتۇستىك شى­عىسىندا. وسى جاقتاعى باس قاقپا ارقىلى حازرەتى مۇحاممەد (س.ا.ع.س.) پايعام­با­رىمىزدىڭ مەشىتىنە سالاۋات جانە سالەم ايتىپ كىرگەن سوڭ سولعا بۇرىلىپ, ءۇش كە­مەڭ­گەر زيراتىنىڭ شىعىس جاعىنداعى كى­لەم توسەلگەن 40-50 كىسىلىك بولمەگە كەلىپ تىزە بۇكتىك. الدىڭعى ساپقا نۇراعاڭ جانە مەن ءھام پايعامبارىمىز مەشىتىنىڭ يمامى تۇردى. قالعاندار ارتتا ساپ تۇزەپ جاتىر. نامازعا دەيىن ءالى 5-10 مينۋت بار ەكەن. سول سەبەپتى حازرەتى مۇحاممەد (س.ا.ع.س.) پايعامبارىمىز بەن ونىڭ ەكى ءىز­باسارى ءابۋ باكىر سىددىق پەن ومار يبن ءال-حاتتابقا كەزەكپەن سالەم بەردىك. سو­دان سوڭ ىلە-شالا جۇما نامازى باستالدى. مەيمانحاناعا ورنالاسىپ بىرەر ساعات دەم العان سوڭ, مەدينەنىڭ ءدىني, تاريحي جەرلەرىن ارالادىق. سونىڭ ىشىندە جۇرتتىڭ ادەتتە دەن قوياتىنى ۋحۋد تاۋى ەتەگىندەگى حازرەتى مۇحاممەد (س.ا.ع.س.) پايعامبارىمىزدىڭ مەككەلىك جاۋلا­رى­مەن شايقاسقان جەرى. بۇل ۇرىس 624 جىلى ناۋرىز ايىندا بولعان. اللا ەلشىسى وندا جارالانىپ, نەمەرە اعاسى حامزا جانە وزگە دە بىرقاتار ساحابالارى قازا تاپقان. زيراتقا ەشقانداي دا بەلگى قويىل­ماي, جاي قورشالا سالىنعان. ساۋديا­لىقتار دا ءبىز سەكىلدى سۇننيتتەر. بىراق ولاردىڭ حانبالدىق ءدىني-قۇقىقتىق مەكتەبى قايتىس بولعاندارعا جەكە قۇران وقىپ, ەسكەرتكىش قويۋدى حارام دەيدى. مەدينەدەگى تاعى ءبىر تاريحي جەر – قيبلاتاين مەشىتى. قيبلاتاين – ەكى قىبلا دەگەن ءسوز. ويتكەنى يسلام ءدىنى تاراي باستاعان العاشقى جىلدارى مۇسىلماندار عيباداتتى مەككەگە ەمەس, قۇدىس – يەرۋساليمگە قاراپ جاساعان. كەيىنىرەك بىراق اللاتاعالادان ايات ءتۇسىپ, نامازدى بۇدان بىلاي يەرۋساليمگە ەمەس, مەككەگە قاراپ وقۋ جايلى ايتىلعان. سول مەشىت ورنىنا سالىنعان مىنا مەشىت قابىرعاسىنا وسى ەكى ايات ورنەكتەلىپتى. حازرەتى مۇحاممەد (س.ا.ع.س.) پايعام­بارىمىز مەككەدەن مەدينەگە قونىس اۋدارعاندا, قالانىڭ وڭتۇستىك شەتىندەگى پالمالى توعاي ماڭىنداعى قۇبا دەگەن جەردە 622 جىلى مەشىت ىرگەتاسىن قالاعان, وسىندا ناماز وقىپ تۇرعان. كەيىن ونى اللا ەلشىسىنىڭ حاليفاسى وسمان يبن اففان جوندەپ كەڭەيتكەن. ءسويتىپ, ول اۋەلدە 40-50 ادام عانا قۇلشىلىق ەتەتىن عيبادات ورنى بولسا, 1984 جىلى كورول فاھد يبن ءابد ءال-ءازيز پارمەنىمەن ءجون­دەلىپ, كولەمى 3 ەسەگە جۋىق ۇلعايتىلعان. قازىر وندا ءبىر مەزگىلدە 15 مىڭ ادام ناماز وقي الادى. پايعامبارىمىز كەزىندە جيىرەك كەلىپ, تابانىنىڭ ءىزى تيگەن قا­سيەت­تى جەر بولعاندىقتان, مۇندا كەلۋشىلەر دە كوپ. اللاتاعالا ەلشىسىنىڭ “وسىندا وقىل­عان 2 راكات ناماز ءبىر ۋمراعا تەڭەلەدى” دەگەن حاديس ءشارىپى بار. مەشىتتەن شىققانىمىزدا: – شام نامازىن وسىندا وقي سا­لاي­ىق, – دەدى جەرگىلىكتى ءدىن قايراتكەر­لەرىنىڭ ءبىرى. – حازرەتى مۇحاممەد (س.ا.ع.س.) پايعام­بارىمىزدىڭ مەشىتىنە بارساق قايتەدى. وندا وقىلعان نامازدىڭ ساۋابى كوبىرەك ەمەس پە؟! الدە وندا بارۋعا ۇلگەرمەيمىز بە دەدىم. ­– ۇلگەرەمىز. – ەندەشە, سوندا بارايىق... مەيمانحاناعا ورالعانىمىزدا قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنە باس مەشىتتەگى حازرەتى مۇحاممەد (س.ا.ع.س.) پاي­عامبارىمىز بەن ونىڭ ەكى ساحاباسىنىڭ زيراتىنا كىرۋگە رۇقسات ەتىلگەنى جايلى حابار جەتتى. مۇنىڭ دا مۇسىلمان ەل باسشىلارىنا كورسەتىلەتىن سيرەك قۇرمەت ەكەنىن ايتقان ءجون. تۇنگى 11-دە نۇراعاڭ باستاپ باس مە­شىتكە كەلدىك. ءبىر مەزگىلدە 600-700 مىڭ نا­­مازحانداردى قابىلداي الاتىن پاي­عامبارىمىزدىڭ مەشىتى تۇندە بوس بولادى. قالا باسشىلىعى مەن مەشىتتىڭ باس يمامى نۇراعاڭدى اۋەلى پايعامبار مەشىتىنىڭ تاريحىمەن تانىستىردى. پايعامبارىمىز مەككەدەن مەدينەگە قونىس اۋدارعان سوڭ, تۇيەسى شوككەن جەر­گە, ياعني وسى كۇنگى عيباداتحاناسى تۇرعان جەرگە مەشىت سالعان. مەشىتتىڭ باسىندا ءۇش-اق ەسىگى بولعان. اۋەلگى مىنبەرى ساقتالماعان كورىنەدى. سۇلتان بەيبارىس تا 1265 جىلى جاڭا مىنبەر جاساتىپ, ول 133 جىل تۇرعان. مەشىتتى ومار يبن ءال-حاتتاب, سوڭىرا وسمان يبن اففان دا كەڭەيتكەن. سول كەزدەن باستاپ مەشىت ءتۇرلى امىرشىلەر مەن سۇلتاندار تۇسىندا دا وڭدەۋ, جوندەۋدەن وتكىزىلىپ تۇرعان. قازىرگى ءسان-سالتاناتتى عيباداتحاناعا كو­رول فاھد تۇسىندا يە بولدى. مە­شىت­تىڭ قازىر بيىكتىگى 72 مەترلىك بۇرىنعى 4 مۇناراسى جانە بيىكتىگى 104 مەترلىك جاڭا 6, ياعني بارلىعى 10 مۇناراسى بار. مە­شىتكە جاقىن جەرلەرگە اسەم دە جايلى وسى زامان تالابىنا ساي قوناق ۇيلەر سا­لىنعان ءھام بۇل ءىس ءارى قاراي دا جالعاسىن تابۋدا. مەشىت ورتاسىنداعى ۇلكەن كۇمبەز جىلجىمالى ەكەن. الىپ كۇمبەز جايلاپ سىرعىعاندا اسپاننان جۇلدىزدار جامىراپ قويا بەردى. تازا اۋا لاپ ەتىپ, مەشىت ءىشىن شارلاپ كەتتى. مەشىت ءۇستىنىڭ تاعى ءبىر ورتالىق بولىگىن تاعى ءبىر شاتىر جاۋىپ تۇر. ول دا قول شاتىردىڭ جينالعانىنداي جينالادى ەكەن. قىسقاسى مەشىتتى كەڭەيتىپ سالۋدا الەمدىك ساۋلەت ونەرىنىڭ ەڭ وزىق ۇلگىلەرى پايدالانىلعان. حازرەتى مۇحاممەد (س.ا.ع.س.) پايعام­با­رىمىز تۇرعان ۇيىنە جەرلەنىپ, كەيىنىرەك نۇرلى قابىرى ۇستىنە كۇمبەز تۇرعىزىلعان. حاديس شارىپتەردىڭ بىرىندە سول ءۇيى مەن مىنبەرى اراسى جاننات باقتارىنىڭ ءبىرى ەكەنى ايتىلادى. سول سەبەپتى مەدينەگە كەلگەندەر نامازدى سول جەردە تۇرىپ وقۋعا تىرىسادى. جاسىل كۇمبەز استىنداعى زيرات قورشالعان. ەسىكتىڭ جەتى قۇلپى بار. جەتى كىلت جەتى كىسىدە. ەسىكتى اشۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە ولاردىڭ باسىن قوسۋ كەرەك. ءتۇرلى-ءتۇرلى كيىم كيىپ, مويىندارىنا شىنجىر تاققان ولار ءبىزدى كۇتىپ تۇر ەكەن. ق ۇلىپقا كەزەكپەن كىلت سالىندى. ىشكە كىردىك. حازرەتى پايعامبارىمىزدىڭ ءۇيى ءبىر­نەشە بولمەلى بولعان. اۋەلگىسىندە قىزى فاتيما, كەلەسىسىندە حازرەتى پايعامبا­رى­مىزدىڭ ءوزى ايشا انامىزبەن تۇرعان. اللا ەلشىسى ءۇيىنىڭ توبەسى اشىق. بيىكتە كۇمبەز. قۇداي-اۋ! پايعامبارىمىز بەن ايشا, قىزى فاتيما انالارىمىز قالاي جۇپىنى تۇرعان. اۋەلى حازرەتى مۇحاممەد (س.ا.ع.س.) پاي­عامبارىمىزعا, سونان سوڭ ءابۋ باكىر مەن ومار يبن ءال-حاتتابقا كەزەكپەن سالەم بەرىپ, سالاۋات ايتتىق. اللاتاعالادان يگى تىلەك تىلەپ, دۇعا جاسادىق. – جۇرەيىك, – دەدى يمام. جەتى كىسى ەسىكتى كەزەكپەن ق ۇلىپتادى. سىرتقا شىقتىق. مەشىتتىڭ كولون­نا­لى شامدارى اينالانى جارقىراتىپ نۇر­عا بولەپ تۇر. قوڭىر سالقىن جەل ەسەدى. ەرتەڭ ەلگە, استاناعا ۇشامىز. ءابساتتار قاجى دەربىسالى, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي.