ايتسە دە, ماقساتى مەن مۇددەسى, ناتيجەسى مەن جەمىسى جەتە تانىلماعان جاساندى ينتەللەكتىنىڭ كەرنەۋىن كۇننەن-كۇنگە كۇشەيتىپ جاتقانىمىز بەلگىلى. مۇنىمىز – «سوندا بار, قايدا ەكەنىن بىلمەيمىن, ءبىر نارسە الىپ كەل, نە ەكەنىن بىلمەيمىن» دەگەن تاپسىرما العان ەرتەگى كەيىپكەرىنىڭ ارەكەتىنە بەك ۇقساس دۇنيە.
بىردە بەلگىلى ماتەماتيك نيكولاي بۋگاەۆ جانۋارلاردىڭ ينتەللەكتىسى تۋرالى بايانداما وقىلعان كەزدەسۋدە توراعالىق ەتىپتى. سوندا توراعا «ينتەللەكت دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلەسىز بە؟» دەگەن سۇراقپەن بايانداماشىنىڭ ءسوزىن بولەدى. سويتسە, بايانداماشى بىلمەيتىن بولىپ شىعادى, سوندا توراعا الدىڭعى قاتاردا وتىرعانداردان سۇراي باستايدى:
– ءسىز بىلەسىز بە؟
– ءسىز شە؟
ەشكىم بىلمەيدى. سوندا بۋگاەۆ بىلاي دەيدى: «ينتەللەكتىنىڭ نە ەكەنىن ەشكىم بىلمەيتىندىكتەن, جانۋارلاردىڭ ينتەللەكتىسى تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ دا قاجەتى جوق. كەزدەسۋدى جابىق دەپ جاريالايمىن».
سەميوتيكا سالاسىنىڭ بىلگىرى, مادەنيەتتانۋشى يۋري لوتماننىڭ پىكىرىنشە, ينتەللەكت — لوگيكالىق ويلاۋ قابىلەتى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مادەنيەتپەن, ماتىنمەن جانە كوممۋنيكاتسيامەن تىعىز بايلانىستاعى كۇردەلى جۇيە. ول ينتەللەكتىنى جەكە تۇلعالىق قاسيەتتەن گورى, ۇجىمدىق مادەنيەتتىڭ ەلەمەنتى رەتىندە قاراستىرعان.
ءدال قازىرگى ساتتە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ الەۋەتى جالپى ينتەللەكتۋالدىلىقتىڭ تولىق ءمانىن قامتىمايدى. قازىر ول ءسىز قويعان سۇراققا جاۋاپ بەرۋمەن عانا شەكتەلىپ وتىر, لوتمانشا بۇل – لوگيكالىق ويلاۋ عانا. ال ءسىزدىڭ تۇيسىگىڭىزگە تۇنەمەگەن, ويىڭىزعا ورناماعان ساناڭىزعا جاڭا ءبىر ساۋلە ءتۇسىرۋ – ونىڭ قابىلەت-قاسيەتىنەن تىس دۇنيە. بىراق ول دا ۋاقىتشا. ادام بالاسى ونى دا جاساپ شىعۋعا بار كۇشىن سالادى. بۇل تۋرالى نەمىس اقىنى گەتە XIX عاسىردا «فاۋست» تراگەدياسىندا ايتىپ وتەدى:
ء«بىزدى ەسالاڭ, قيالشىل دەپ اتايدى,
بىراق ويشىل مۇڭ قۇرساۋدان بوسايدى.
بوسايدى دا, جىلدار وتە ويشىلدىڭ
شەبەر ميى جاساندى ويشىل جاسايدى».
ءيا, اقىر ءتۇبى ادامنىڭ بۇكىل قاسيەتى قوندىرىلعان جاساندى ينتەللەكت جاسالىپ شىعادى. بۇگىنگىدەي لوگيكالىق الگوريتممەن عانا ەمەس, جوعارى مادەنيەتپەن, كەمەل كوممۋنيكاتسيامەن قارۋلانعان قۇرىلعى ويلاپ تابىلادى. ول ادام بالاسىنان بارلىق جاعىنان ارتىق بولا الادى. ويتكەنى مۇنىڭ العاشقى قادامدارى ءساتتى جاسالىپ قويدى. 1997 جىلى «Deep Blue» اتتى سۋپەركومپيۋتەر الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك شاحماتشىلارىنىڭ ءبىرى گارري كاسپاروۆپەن ويناپ, ونى تىزە بۇكتىرگەنىنە 28 جىل ءوتىپ كەتتى. ودان بەرى قانشا ۋاقىت ءوتتى. كومپيۋتەردىڭ ادام الدىنداعى العاشقى جەڭىسى جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى يننوۆاتسيالاردىڭ جاڭا داۋىرىنە, ياعني بۇگىنگى جاعدايىمىزعا تۇرتكى بولدى.
قازىر ۇشاق ۇشقىشسىز ۇشادى, وپەراتسيا دارىگەرسىز جاسالادى, ەگىن ديقانسىز ەگىلەدى. ءتىپتى كىتاپتىڭ ءوزى جازۋشىسىز جازىلاتىن جاعدايدى كوزىمىزبەن كورىپ ءجۇرمىز. جاساندى ينتەللەكت ادامنىڭ بارلىق قابىلەتىن مونوپوليالاپ جاتىر. وسى ورايدا شىڭعىس ايتماتوۆ پەن قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ تاندەمىنەن تۋعان ساۋال الدىمىزدان شىعادى: «قايتكەندە ادام قالادى ادام بولىپ؟»
اباي اتامىز: «مالدا دا بار جان مەن ءتان, اقىل مەن سەزىم بولماسا», دەيدى. جاساندى ينتەللەكتىدە جان بولماسا دا, «سەزىم» بار. «مەن قازىر جىلاپ تۇرمىن. مەنى جۇباتشى» دەسەڭىز, ول سىزگە جىلى سوزدەرىن قارشا بوراتادى. اقىلدىڭ بارى ەكىباستان بەلگىلى. بىراق ونىڭ اقىلى قارابايىر. ال ادامنىڭ اقىلى قانداي بولۋ كەرەكتىگىن سالدەن كەيىن ايتامىز. جوعارىدا جان دەگەن ۇعىمدى اتاپ وتتىك. كوبى جان مەن رۋحتى ءبىر دەپ ەسەپتەيدى. شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى ولارعا قارسى شىعادى:
«ماعىناسىن انىق بiلە الماي,
رۋح دەگەن ءسوزدi جان دەيدi,
وسىدان جامان اۋرە جوق».
دەمەك رۋح دەگەن جان ەمەس ەكەن, سوندا ول نە بولدى؟ نە بولعانىن شاكارىم جالعاستىرىپ ءوزى ايتادى:
«رۋح دەگەن – دiنسiز تازا اقىل». ءيا, ءسىز دۇرىس وقىدىڭىز. رۋح – ءدىنسىز تازا اقىل. كەيىنگى كەيبىر باسپالاردا وسى قاتار «رۋح دەگەن – ءمىنسىز تازا اقىل» دەپ بەرىلەدى. جوق, شاكارىمنىڭ ەڭ اسىلى, جان-جاقتى ساراپتالعان نۇسقاسىندا «رۋح – ءدىنسىز اقىل». ولاي دەيتىنى, رۋح ءبىرىنشى جارالدى ما, ءدىن ءبىرىنشى جارالدى ما؟ ارينە, رۋح. ول – اۋەلگى جانە سوڭعى, سونداي-اق ماڭگىلىك ءابسوليۋتتى شىندىق. ءبىز وسى ء«دىنسىز تازا اقىلىمىزبەن» عانا ءابسوليۋتتى شىندىقتىڭ مانىنە جەتە الامىز. ال جان-جانۋار مەن جاساندى ينتەللەكتى ەشقاشان بۇل مەجەگە قول جەتكىزە المايدى.
«ايۋانداعى اقىل ول ەمەس,
از عانا ءسوزiم – از تاقىل,
قۇرانىڭدى وقى نانباساڭ».
بۇل جولى شاكارىم وسى تۇسىنىكتى شەگەلەپ بەرەدى. سوندا ءسىز جانە ءبىز, تۇتاس ادامزات رۋحپەن عانا قاسيەتتى بيىگىمىزدە شايقالماي وتىرا الامىز. ال ول رۋحاني دەڭگەيگە نە جەتكىزەدى؟ اينالىپ كەلەر قازىعىمىز, سارقىلمايتىن ازىعىمىز اباي ايتادى مۇنىڭ جاۋابىن:
«دەنەنىڭ بارشا قۋاتى,
ونەرگە سالار بار كۇشىن.
جۇرەكتىڭ اقىل سۋاتى,
ماحاببات قىلسا ءتاڭىرى ءۇشىن».
سايىپ كەلگەندە جاساندى ينتەللەكتىمەن دۋەلگە تۇسسەك, دانتەستىڭ قولىنان وپات بولعان پۋشكيننىڭ ءحالىن كەشەرىمىز ءسوزسىز. ول بىزگە قاراعاندا قىراعى ءھام ەپتى. ال دۋەت بولىپ ءان شىرقاساق, ول ءوزىنىڭ اقپاراتتىق قورىنداعى ديماشتىڭ ەڭ جوعارعى نوتاسىن, ءپاۆاروتتيدىڭ عالامات قۋاتىن الىپ شىعىپ, ءبىزدىڭ «دەدىم-اي-اۋىمىزدى» ون وراۋى مۇمكىن. بىراق ول ادامنىڭ جەڭ ۇشىندا جاسىرىلعان «جاسىرىن كارتاسى» بارىن بىلمەيدى. ول نە «كارتا» دەسەڭىز, ول – جۇرەك, رۋحانيات. ەگەر ادام وسى «كارتاسىن» قولداناتىن بولسا, جاساندى ينتەللەكت وعان قارسىلاس تا, قوڭسىلاس تا بولا المايدى. ويتكەنى دۇنيەنىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى – ادام.
