قازاقستاندا وتباسىلاردى كەشەندى قولداۋ مودەلى قالىپتاسقان

مەرەكە تاريحى

وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ تۇراقتى دامۋداعى ماڭىزدى ءرولىن اتاپ ءوتۋ ماقساتىندا بۇۇ 1993 جىلى 15 مامىردى حالىقارالىق وتباسى كۇنى رەتىندە  بەلگىلەدى. باستامانى قازاقستان قولدادى. الايدا 2013 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە ءار قىركۇيەكتىڭ ەكىنشى جەكسەنبىسى – وتباسى كۇنى بولىپ بەلگىلەندى. بۇل – مەملەكەتتىڭ وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋدى كوزدەگەن نيەتىنىڭ كورىنىسى.

ەلىمىزدە وسى مەرەكە بەلگىلەنگەننەن بەرى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان بەلسەندى جۇمىس باستالدى. باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى – بالا تاربيەسىنە, وتباسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىككە جانە كوپبالالى, الەۋمەتتىك وسال وتباسىلارعا قولداۋ كورسەتۋگە قوعام نازارىن اۋدارۋ. وتباسى كۇنى – ءداستۇردى ساقتاۋ, جاقىندارعا قامقور بولۋ جانە وتباسىلىق ومىردە ۇيلەسىمدى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ ماڭىزدىلىعىن بىلدىرەتىن سيمۆولعا اينالدى.

ايتا كەتۋ كەرەك, 15 مامىردا جىل سايىنعى «مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋىنىڭ باستالعانى جاريالانىپ, ونىڭ قورىتىندىلارى قىركۇيەكتىڭ 14-ىندە, قازاقستانداعى وتباسى كۇنى قارساڭىندا شىعارىلادى.

الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى

بۇگىندە قازاقستاندا بالا تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلاردى كەشەندى قولداۋ مودەلى قالىپتاسقان. بۇل مودەلگە مەملەكەتتىك جاردەماقىلار مەن الەۋمەتتىك تولەمدەر جۇيەسى, جۇمىسپەن قامتۋدى قولداۋ شارالارى, سالىقتىق جەڭىلدىكتەر جانە ازاماتتاردىڭ ءومىرىنىڭ بارلىق كەزەڭدەرىنە ارنالعان الەۋمەتتىك قورعاۋ تەتىكتەرى كىرەدى.

ماسەلەن, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بالا تۋىنا بايلانىستى ءبىر رەتتىك جاردەماقى تولەنەدى:

1, 2, 3-بالاعا – 149 416 تەڭگە (38 اەك),

4 جانە ودان دا كوپ بالاعا – 247 716 تەڭگە (63 اەك).

سونىمەن قاتار بالا 1,5 جاسقا تولعانعا دەيىنگى كۇتىمىنە ارنالعان اي سايىنعى جاردەماقى:

ءبىرىنشى بالاعا – 22 649 تەڭگە (5,76 اەك),

ەكىنشى بالاعا – 26 777 تەڭگە (6,81 اەك),

ءۇشىنشى بالاعا – 30 867 تەڭگە (7,85 اەك),

ءتورتىنشى جانە ودان دا كوپ بالاعا – 34 995 تەڭگە (8,90 اەك).

ءتورت جانە ودان دا كوپ كامەلەتكە تولماعان بالاسى بار كوپبالالى وتباسىلارعا – 63 030 تەڭگەدەن (16,03 اەك) باستاپ, سونداي-اق كوپبالالى انالارعا ارنالعان ارنايى جاردەماقىلار تولەنەدى.

2024 جىلى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان (ماسق) الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشى 1,1 ميلليوننان استام وتانداسىمىزعا جالپى سوماسى 622 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە تولەم جۇرگىزىلدى. بۇل – 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 32%-عا ارتىق. بۇل تولەمدەر 5 الەۋمەتتىك تاۋەكەلدى قامتيدى:

1) ەڭبەككە قابىلەتتىلىكتەن ايىرىلۋ,

2) اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ,

3) جۇمىسسىز قالۋ,

4) جۇكتىلىك جانە بوسانۋ,

5) بالا كۇتىمى.

سونىمەن بىرگە مۇقتاج وتباسىلارعا تۇرعىن ۇيمەن جانە قوسىمشا الەۋمەتتىك كومەكپەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلەدى.

قازاقستاندا قيىن ومىرلىك جاعدايعا تاپ بولعان وتباسىلارعا كومەك كورسەتەتىن جانە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋمەن اينالىساتىن وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى.

وتان – وتباسىنان باستالادى

وتباسى – جەكە ادام مەن بۇكىل قوعامنىڭ ىرگەتاسى. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي: «داستۇرگە قۇرمەت پەن پاتريوتيزم – وشاق قاسىنان باستالادى. وتباسى بەرىكتىگى – ەلدىڭ ۇيلەسىمدى ءارى تۇراقتى دامۋىنىڭ كەپىلى. ءار قازاق وتباسىسى ۇلگى بولۋعا ءتيىس». ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنەتىن, ەلىن سۇيەتىن, ەڭبەكقور ءارى بىلىمقۇمار – «ادال ازامات» بولۋعا نەگىز بەرەتىن كوزقاراستار جانە قۇندىلىقتار وتباسىندا قالىپتاسادى.

تاريحي تۇرعىدا قالىپتاسقان ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا وتباسى – ۇيلەسىم مەن ءوزارا كومەك مودەلى ەدى. بولاتىن. اۋلەتتىڭ بىرنەشە بۋىنى ءبىر اۋىلدا, ءبىر شاڭىراقتا نەمەسە ءوزارا قاشىق ەمەس جەرلەردە ءومىر ءسۇردى. وتباسىلىق ءداستۇردىڭ ساقتاۋشىسى رەتىندە اتا-اجەلەر قۇندىلىقتاردى جاس بۋىنعا جەتكىزۋگە تىرىساتىن. اكە-شەشە, اعا-جەڭگە, كوكە-اپالار – بارلىعى بالا تاربيەسىنە اتسالىسىپ, ءبىر-بىرىنە مورالدىق جانە ماتەريالدىق كومەك كورسەتەتىن.

ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسى كۇشەيگەن سايىن وتباسى قۇرىلىمى دا وزگەرىسكە ۇشىرادى. جاس وتباسىلار دەربەس بولا باستادى, بۇل ءداستۇرلى بايلانىستاردىڭ السىرەۋىنە اكەلدى. دەگەنمەن, كوپتەگەن قازاقتار وتباسى تۇرعىسىنداعى ءداستۇرلى بايلانىستاردى باعالاپ, ونى بولاشاق ۇرپاققا جەتكىزۋگە ۇمتىلادى.