دوسناما

زادىندا, ءاربىر جۇمىر باستى پەندە تىرشىلىگىندە تىزە قوسار جۇرت, تىرەك بولار دوس ىزدەۋمەن وتەدى. جۇرتىمەن جۇعىسقان, دوسىمەن قاۋىشقان ادامنىڭ عۇمىرى عيبراتقا تولىپ, باقىتتىڭ باقشاسىنان گۇل تەرەدى. پارسىنىڭ ءدۇلد ۇلى ءجامي ايتادى: «دوستىق دەگەن دارقان باعىڭ, سەنىمىڭ, اسەم اندەي الديلەيدى سەنى مىڭ. جازادى ول جارالى جان جۇرەگىن, سودان تابام دۇنيەنىڭ تىرەگىن». شىعىس شايىرى قۇددى وسى شۋماعىن ماقالا كەيىپكەرىنە ادەيى ارناپ شىعارعان با دەرسىڭ؟

وتكەن عاسىردىڭ باسىندا كىسى ەسىمىن زەرتتەيتىن انتروپونوميكا ماماندارى ادامنىڭ اتىمەن بىرگە ونىڭ تاعدىرى جازىلادى دەگەن ورتاق بايلام جاساعان ەكەن. وسى ۋاقىتقا دەيىن دوسىمجاننىڭ تابيعاتىنان تانىعانىم, ول – عالامعا دا, ادامعا دا, ومىرگە ونەرگە دە ادال دوس. وزگەرمەلى الەمدە ءوزىنىڭ وزگەرمەيتىن بەكزات بولمىسىنا ساي اق ادال ءومىر ءسۇرىپ جاتقان دارىندى ونەرپاز.

دوسىمجاننىڭ دا اتى تاعدىرى­مەن توقايلاسىپ, تاقىمداسىپ كەتكەنىنىڭ ءوزى وزگەشە ءبىر تاريح. 1974 جىلى ايگىلى «دوس-مۇقاسان» ءانسامبلى قۇرىلىپ, داڭقى دالانى شارلاپ, ءدۇبىرى قازاقتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە ەستىلىپ جاتقان تۇس بولاتىن. سول جىلى اتاقتى ءانسامبلدىڭ تىكۇشاق ىشىندە تۇرىپ ءان سالعانى ءدۇيىم جۇرتتى ءتىپتى ءدۇر سىلكىندىرەدى. دوسىمجان دۇنيەگە كەلەتىن 1975 جىلدىڭ كوكتەمىندە ونەرپازدار تانىمال اندەرىن الاتاۋدىڭ سىلەمى جامبىل وڭىرىندەگى شال تاۋىنىڭ بيىگىندە تىكۇشاقتا ورىندايدى. ەتەگىندە مال جايىپ ءجۇرىپ, مىناداي عا­جايىپتى كوزىمەن كورگەن اكەسى قارپىق ايى-كۇنى جەتىپ تۇرعان جان جارى تاشكۇل الداعى كۇندەرى ۇل تاپسا اتىن دوسمۇقاسان قويسام دەپ ويلايدى. ايتقانىنداي-اق, ارتىنشا دۇنيەگە بالپاناقتاي بالا كەلەدى. تىلەگىمدى ءتاڭىرىم قابىل ەتتى دەپ قۋانىشى قوينىنا سىيماي اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعاسى ارتىقباي دوسىنان ءسۇيىنشى سۇراپ, نارەستەنىڭ اتىن دوسمۇقاسان قويا­تىنىن ايتىپ, تۋ تۋرالى كۋالىگىن راسىمدەپ بەرۋدى سۇرايدى. سول كەزدە بالا كەزدەن ق ۇلىن-تايداي تەبىسىپ وسكەن قۇرداسى از-كەم ويلانىپ وتىرىپ, ء«اي, قارپىق ەكەۋمىزدىڭ ءومىردىڭ اششى-تۇششىسىن بىرگە ءبولىسىپ, اينىماس دوس بوپ كەلە جاتقانىمىزعا وتىز جىلدان استام ۋاقىت ءوتىپتى. ەنشىمىز بولىنبەي, ء«بۇتىن ءداندى ءبولىپ جەپ, جارتى ءداندى جارىپ جەپ» جۇرگەندىكتەن بۇل مەنىڭ دە بالام. سوندىقتان دا دوسمۇقاساندى ءسال وزگەرتىپ, دوستىعىمىزدىڭ ماڭگىلىك بەلگىسى رەتىندە بالامىزعا دوسىمجان دەپ ات قويساق» دەپ بۇيىمتايىن ايتىپتى. دوسىنىڭ اق ادال پەيىلىنە ريزا بولعان قارپىق اعامىز «دەگە­نىڭ بولسىن» دەپ قۋانىشتان دوسىن قاپسىرا قۇشاقتاي بەرىپتى.

دوسىمجان ونەرگە, ونىڭ ىشىندە حالىق اندەرىنە ادال دوس. ءاماندا ادالدىق جۇرگەن جەردە ادامدىق جۇرەدى. بۇگىنگى ەل اعاسى جاسىنا دەيىنگى ۋاقىتتا اۋەيى مۋزىكا قىر­دان قاشقان قىزىل تۇلكىدەي قانشا جەردەن قىزىقتىرىپ, ەلىكتىرسە دە, ول حالىقتىڭ ساف تازا اندەرىن اپەرباقان اۋەنگە ەشقاشان ايىر­باستاعان ەمەس. كەرىسىنشە, «كۇپى كيگەن قازاقتىڭ قارا ولەڭىن, شەكپەن جاۋىپ وزىنە قايتاراتىن» مۇز­بالاق مۇقاعالي سەكىلدى حالىق ان­دەرىن ەسترادادا ءتىرىلتىپ, تۇرلەن­تىپ, تۇلەتىپ, حالىقتىڭ وزىنە قاي­تارىپ كەلەدى. وسىلايشا, ونىڭ ورىن­دا­ۋىمەن ۇرپاقتىڭ جادى­نان ۇمىتىلا باستاعان «قۇرا­لاي», «وي كوك», «بۇلبۇل قۇسىم», «گۇل-گۇل جاينا» اندەرى ۇلتتىڭ ما­دەني قازىناسىنداي وزىنە قايتا ورالدى. ونەردىڭ ارنايى اكادەمياسىن بىتىرمەگەن تابيعي تالانت يەسىنىڭ ەشقاشان نوتاعا بايلانىپ, قالىپقا باعىنبايتىن دارابوزدىعى ونىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە قىرى. سونىڭ ارقاسىندا جە­تىسۋدىڭ دا, ارقانىڭ دا, باتىستىڭ دا ءان مەكتەپتەرىنىڭ ءىنجۋ-مار­جاندارىن بولە-جارماي دالاعا ءتان ەرەك داۋىسىمەن ناقىشىنا كەلتىرىپ ۇزدىكسىز شىرقاپ كەلەدى.

دوسىمجاننىڭ حالىق ونەرىنە دەگەن ادالدىعىن ايتقاندا, ول قازاقتىڭ ءتول تۋىن­دىلارىن توڭى­رەكتەگى حالىققا اربالاپ جەت­كى­زىپ, تامىرلاس ەلدەرگە جان-جاق­تى تانىتىپ ءجۇر. ونەردەگى الىس-بەرىستىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, وزبەك­ستاننىڭ جارىق جۇلدىزى يۋلدۋز ۋسمانوۆا «قۇرالايدى» دارىن يەسىنىڭ رۇقساتىمەن رەپەرتۋا­رى­نا قوستى, قىرعىزستاننىڭ حالىق ءارتىسى روزا امانوۆا ونىڭ ورىن­داۋىنداعى «اققۋىمدى» اتتاي قالاپ سۇراپ الىپ, ايىر قالپاقتى اعايىننىڭ قوشەمەت-قۇرمەتىنە بولەنىپ كەلەدى.

ونەردەگى اعا-ىنىلەرى دوسىمجان تاڭاتاروۆتىڭ تابيعي تالانتى تۋرا­لى ايتقان­دا, ونىڭ ساحناداعى ۇلتتىق كولوريتكە ەرەكشە ءمان بەرە­تىندىگىن ايتادى. ساحنا ونەرى­نىڭ ساڭ­لاعى تۇڭعىشباي جامان­قۇلوۆ­تىڭ «دوسىمجان ءان سالعاندا تا­ناۋىما دالانىڭ اڭقىعان جۋ­سا­نىنىڭ ءيىسى, تاڭدايىما ءتىل ۇيىرەر قىمىزدىڭ ءدامى كەلەدى» دەگەن ءسوزى قالايشا ءدال ايتىلعان دەرسىڭ؟ ونەردەگى ۇستازى, بەلگىلى كومپوزيتور باعلان وماروۆ: «دوسىمجاننىڭ تۇلا بويىنان باستاپ داۋىسىنىڭ تەمبرىنە دەيىن ناعىز قازاقى بولمىستى تابامىز. مەن كونتسەرتتەرىندە اندەرىنىڭ بارىنە كورەرمەنى بىرگە قوسىلىپ شىرقايتىن دوسىمجاننان باسقا بىردە-ءبىر ءانشىنى كەزدەستىرگەن ەمەسپىن», دەيدى. ونەردە قاتار جۇر­گەن دوسى, ءانشى سايات مەدەۋوۆ دوسىمجاننىڭ دانامەن دە, بالامەن دە تەڭ سويلەسە الاتىن اقىل-پاراساتىن, ايتقان ءسوزىن ەشقاشان جۇتپايتىن ۋادەگە بەرىكتىگىن ەرەكشە قۇرمەتتەيتىنىن ايتادى.

شىعىس شايىرلارىن قايتا شيىرلاساق, ايگىلى «قابۋسنا­مادا»: «ەي, پەرزەنتىم! مىنانى بىلگەي­سىڭ: ادام تىرىسىندە دوسسىز بولمايدى. سول ءۇشىن دوستارىڭ­نىڭ ءىسى جايىندا ويلا, ولارعا قام­قور بول» دەلىنسە, اباي ايتادى: «جۇرەگى جۇمساق بىلگەن قۇل, شىن دوس تاپ­پاي تىنشىماس». قاشان كور­سەڭ قالىڭ جۇرتىنا ونەرىمەن سۇيەۋ, قاۋمالاعان دوستارىنا اق كوڭى­لى­مەن تىرەۋ بولىپ كەلە جاتقان دو­سىم­جان ءورىسى قىسقا بولاتىن امال دوس بولۋدى ەمەس, ومىرلىك نۇسقا بولا­تىن ادال دوس بولۋدى قادىر تۇت­قان ازامات.

كوپ دوسىنىڭ ءبىرى تاۋبەجان «دوسىمجاننىڭ ءبىر ءوزى ءجۇز دوسقا تاتيدى» دەپ جۇرەگىندەگىسىن اقتارادى. ول دوسىمجاننىڭ تويعا بارسا ءانشى, قويعا بارسا مالشى, اتقا وتىرسا جىلقىشى, قوراعا كىرسە ساقمانشىعا اينالاتىن «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» قاسيەتىنە, ادال دوستىعىمەن قاتار اتتىڭ قۇلاعىندا وينايتىن شاباندوزدىعىنا, اتاكاسىپتىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ مەڭگەرگەن شارۋاقورلىعىنا ءدان ريزا بولادى. دوسىمجاننىڭ ىسكە يكەمدىگى اكەسى قارپىق اقساقالدان اۋىسسا كەرەك. ەڭبەك­قور­لىعىمەن الدىنا مىڭعىرعان مال ايداپ, داۋلەتىن تاسىتقان قارپىق اعامىزدى اۋىلداستارى قارپىقباي دەپ اتاپ كەتۋى دە بەكەر ەمەس.

دوسىمجاننىڭ كوپشىل دە كوركەم مىنەزى كىمنەن دارىدى ەكەن دەپ ويلايسىڭ؟ جىگىتتىڭ جاقسىسى – ناعاشىدان. ونىڭ ارىنى دا, دارىنى دا ناعاشىلارى ارقىلى بەرىلدى. دالىرەك ايتساق, ءوزىنىڭ جاقسىنى جاتسىنبايتىن, ءوزىم دەگەندى وگەيسىنبەيتىن كەڭ پەيىل قاسيەتى جارىقتىق اناسى تاشكۇل اپادان دارىعان.

دوسىمجاننىڭ بالالىق شاعى اس­پا­نىندا بوزتورعاي ءان سالىپ, اس­قارىندا توبىلعى گۇل جارعان شال تاۋىنىڭ باۋرايىندا, ۇم­بەت قۇمىنىڭ ۇستىندە, سۇلۋلى­عى جۇرتتى سۇقتان­دىر­عان ءسۇلۋتوردىڭ جايلاۋىندا ءوتتى. اناسى جارىقتىق كوڭىلى دالاداي كەڭ, داستارقانى دارياداي مول, قولى اشىق, ءجۇزى جارقىن دەگدار كىسى ەدى. كىشكەنتايىنان شارۋاعا ەپتى, ونەرگە جاقىن دوسىمجاندى قايدا بارسا دا قاسىنان ءبىر ەلى تاستامايتىن. ءشوپ جيناۋ, ەگىن ورۋ, مال تولدەتۋ ناۋقاندارىندا دوسىمجان كوپپەن ۇلى تويدىڭ كۋاسى بولىپ, كومبايننىڭ ۇستىندە, تراكتوردىڭ تىركەمەسىندە, قىر­مانداعى قىزىل بيدايدىڭ جانىندا تۇرىپ جارقىراپ ءان سالدى.

دوسىمجان اناسىنىڭ كوپتى كورگەن العىر مىنەزى تۋرالى ايت­قاندا مىنا ءبىر وقيعانى ەسكە الادى. بىردە اناسى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرگەلى جاتقان ۇل­كەن ۇلى بەرىكتى كورۋگە الما­تىعا با­رعاندا پەرزەنتىنىڭ ۇستاز­دا­رى­مەن كەزدەسىپ ۇرپاق تاربيەسى تۋرالى ۇزاق اڭگىمەلەسەدى. اعاسى كە­يىن­نەن وقىتۋشىسىمەن قايتا جۇز­­دەسىپ قالعاندا, اناسىنىڭ جاع­­د­ايىن سۇراپ, «سەنىڭ اناڭنىڭ ءبىلى­­مى مەن بىلىگى بىزدەن الدەقايدا ار­تىق ەكەن» دەپتى. بەرىك اڭ-تاڭ بو­لىپ, اناسى ءۇي شارۋاسىندا ەكە­نىن ايت­قاندا, وقىتۋشىسى اناسى­نىڭ وقى­عانىنان توقىعانى كوپ كوزى­قا­­­راقتى اسىل ادام ەكەنىن مويىن­داپ­تى.

الدا-جالدا قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا «دوسناما» دەگەن داستان جازىلار بولسا ءانشىنىڭ اسىل جارى اينۇر ونىڭ باس كەيىپكەرى بولاتىن ەدى. ءومىر دەگەن ۇلى داڭعىلدا قول ۇستاسىپ بىرگە كەلە جاتقان كەلىنشەگى اينۇر دوسىمجاننىڭ ومىردەگى جارى عانا ەمەس, ساحنادا جۇرگەنىنە وتىز جىل تولعان حالىق ۇلى­نىڭ ەڭسەسىن بيىك ۇستاۋىنا ەسەلى ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلە جاتقان ونەر­دەگى سۇيەۋشىسى. بۇگىندە ەكەۋى شاڭى­راقتارىن شاتتىققا تولتىرىپ, كۇمىس قاسىقتاي قاراگوز, ايشۋاق اتتى قىزدارىن, التىن اسىقتاي باقتيار, حاكيم ۇلدارىن تاربيە­لەپ وتىر.

«دوسناما» مۇنىمەن ءتامام­دال­مايدى. ەستە جوق ەسكى زاماندار­دا ەكى دوستىڭ ەلىن قورعاپ قوس بايتەرەككە اينالۋىنان باستاۋ الىپ, بەرتىن كەلە اقىرەتتىك دوستار قارپىقباي مەن ارتىقبايدىڭ ءوزارا سىيلاستىعىنا ۇلاسقان دوستىق مەكەنىندەگى ىزگىلىك داستانى الداعى ۋاقىتتا دوسىمجاننىڭ دوس جۇرەگى تۋدىراتىن عاجايىپ ساتتەرمەن جالعاسا بەرەتىنى كامىل.

قۋات بوراش,

جۋرناليست