اسكەري ساياسي جەتەكشى

اقىن قاسىم امانجولوۆتىڭ «قاي جەردە ۇزىلەسىڭ, قايران ساپار؟» دەگەن جىر جولدارى ەسىڭىزدە مە؟ سول ايتپاقشى اكەمىز قوناقباي نازاروۆتىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى, كورسەتكەن ەرلىكتەرى مەن سوعىستان كەيىنگى جىلدارداعى تاعىلىمدى ءومىرى بارىمىزگە ءتالىم بەرەرلىك. ول كىسى 1913 جىلى 25 جەلتوقساندا اقتوبەنىڭ شالقار وڭىرىندەگى №1 اۋىلدا دۇنيەگە كەلىپ, 1930 جىلى شالقار قالاسىندا مەكتەپتىڭ 7-سىنىبىن ءبىتىرىپ, 1932 جىلى اۋىل مۇعالىمدەرىن دايارلايتىن كۋرسقا تۇسەدى. ءسويتىپ, اۋەلگى ەڭبەك جولىن مۇعالىمدىكتەن باستاپ, 1936 جىلى كەڭەس اسكەرى قاتارىنا شاقىرىلىپ, 1939 جىلى قاراشادا تۇركىستان اسكەري وكرۋگى شەكارا اسكەرلەرى ساياسي ءبولىمى پارتيا كوميسسياسىنىڭ شەشىمىمەن پارتيا مۇشەلىگىنە قابىلدانادى. بۇدان ءارى اشحاباد, تاشكەنت قالالارىنداعى اسكەري-ساياسي ۋچيليششە جانىنداعى ساياسي جەتەكشىلەردىڭ ءۇش ايلىق كۋرسىندا وقيدى.

فاشيستىك گەرمانيا كسرو-عا باسىپ كىرگەندە اكەمىز وقۋدا ەدى. «جاۋعا قارسى تۇرۋ دەگەن ۇعىم اتا-بابالارىمىزدىڭ قانىندا بار. راسىن ايتايىق, ءبىز ءوزىمىزدى سوعىس شەبىنە تەزىرەك جىبەرسە ەكەن دەپ ارماندادىق», دەۋشى ەدى ول كىسى.

اكەمىز ۇرىس شەبىنە 1941 جىلى ­20 قا­زاندا كىردى. سولتۇستىك-باتىس مايدانىنا 391-اتقىشتار ديۆيزياسىنا قاراستى 1278-اتقىشتار پولكى اتقىشتار باتالونىنىڭ كوميسسارى لاۋازىمىندا بولدى. بۇل پولك الماتى قالاسىنا تاياۋ تالعار ستانساسىندا جاساقتالىپتى. ءبىر قىزىعى, وسى تالعاردا اكەمىز بولاشاق داڭقتى باتىر باۋىرجان مومىش ۇلىمەن تانىسادى. اكەمىزدەن قالعان جازبالاردا پولك كومانديرى كاپيتان يۆان گورديەۆسكي تۋرالى ەستەلىكتەر بار. پولك كوميسسارى, اعا ساياسي جەتەكشى نيكيتا گرۋزينتسوۆ تۋرالى دا جىلى لەبىز ايتادى. ماسەلەن, اكەمىز ءبىر جازباسىندا «سوعىستا اسكەري باۋىرلاستىق دەگەن ۇعىم بولدى. جاۋعا دەگەن وشپەندىلىك, سولداتتاردىڭ رۋحىن كوتەرۋ تۋرالى ­اق-ادال باستامالارىمىز, شەشىمدەرى­مىز ءبىزدى باۋىرداي ەتىپ جىبەردى», دەپ ­جازىپتى.

اتالعان پولك كالينين مايدانىندا حولمس قالاسىنىڭ ىرگەسىندە جاۋمەن بەتپە-بەت ۇشىراسادى. باسىنان باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانعان, كەڭەس جەرىن, ەلىن اياققا تاپتاپ, باعىندىرامىز دەپ كەلگەن فاشيست باسقىنشىلارى­مەن شايقاس اسقان توزىمدىلىكتى, ەرلىكتى قاجەت ەتتى. قالا كوشەلەرىنىڭ بىرىن­دەگى دۇلەي سوعىستا ميترۋششەنكونىڭ 4-اتقىشتار روتاسى تۇتاس ءبىر كۆارتالدى ازات ەتتى. بولىمشە كومانديرى ميحايل گورنيكوۆتىڭ «وتان ءۇشىن, ستالين ءۇشىن!» دەگەن ەكپىندى دا­ۋىسى قارۋلاستاردىڭ جىگەرىن جاني ءتۇستى. ءسويتىپ, پولك سكارۋەۆا, گۋششينو اۋداندارىندا قورعانىس شەبىن بەكىتتى.

حولمس قالاسىن جاۋدان ازات ەتۋ شاي­قاسىندا ەرەن ەرلىك كورسەتكەن اكەمىز قوناقباي نازاروۆ تۋرالى ارميانىڭ كومانديرى گەنەرال-لەيتەنانت پۋركاەۆ بەكىتكەن اسكەري تۇجىرىمدامادا بىلاي دەپ جازىلىپتى: «نازاروۆ كۋناكباي كوميسسار 2-گو باتالونا نا پروتياجەني ۆسەگو بويا س 13 فەۆراليا 1942 گودا پو سەي دەن ياۆلياياس ۆوەننىم كوميسساروم, ­ۋۆلەكايا سۆويم پريمەروم حرابروستيۋ ي وتۆاگوي بويتسوۆ, كومانديروۆ ۆ بوربە زا وۆلادەنيا گ. حولم. توۆاريشش كۋناكباي نازاروۆ ياۆلياەتسيا ۆەرنىم ي پرەداننىم سىنوم پارتي لەنينا-ستالينا. كوماندوۆانيە پولكا پرەدوستاۆلياەت ­ك ۆىسشەي پراۆيتەلستۆەننوي ناگرادە».

ەكپىندى ارميانىڭ اسكەري كەڭەسىنىڭ 1942 جىلى 12 ساۋىردەگى №185 بۇيرىعىمەن كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ تورالقاسى ەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن جاۋىنگەرلەر مەن وفيتسەرلەردى مەدالدارمەن ماراپاتتايدى. سولاردىڭ قاتارىندا ساياسي جەتەكشى قوناقباي نازاروۆ «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنە يە بولدى. سول جىلى مامىردا حولم قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى يزۆوز جانە بەرەزوۆەتس, شىلدە-قىركۇيەك ايلارىندا رامەشكامي دەرەۆنيالارىن جاۋدان بوساتۋدا كورسەتكەن ەرلىگى جانە باتالون كومانديرىنىڭ ساياسي جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىن جاۋاپتى اتقارعانى ءۇشىن كەزەكتى مارا­پاتقا ۇسىنىلادى. سولتۇستىك-باتىس مايدانىنىڭ قولباسشىسى, گەنەرال-پولكوۆنيك سۋروچكين وفيتسەرلەر كۋرستاستارى بىرلەسكەن كوماندوۆا­نيەسى ۇسىنعان قىزىل جۇلدىز وردەنىنە قاناعاتتانباي, ماراپاتتاۋ قاعازى شەكەسىنە ءوز قولىمەن ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىنە» دەپ بۇرىشتاما جازادى. 1943 جىلى 21 قىركۇيەكتە سولتۇستىك-باتىس جاۋىن­گەرلەرى مەن وفيتسەرلەرىن ماراپاتتاۋ تۋرالى بۇيرىق شىعارىلىپ, اكەمىزدىڭ ومىراۋىنا ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنى تاعىلادى.

اكەمىز وسىلاي سوعىستا بەرلينگە دەيىن جاۋمەن ارپالىستى. قىزىل ارميا باس ساياسي باسقارماسى باسشىسىنىڭ 1945 جىلى 9 تامىزداعى №02387 بۇيرىعى نەگىزىندە وفيتسەرلەردىڭ ۇلكەن توبى اسكەري قىزمەتىنەن بوساتىلىپ, ەلگە قايتارىلادى. مۇنىڭ ىشىندە «گۆارديا كاپيتانى قوناقباي نازاروۆ دەن­ساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى وفي­تسەرلەر قۇرامى رەزەرۆىنىڭ 58-جەكە پولكىندە باتالون كومانديرىنىڭ ساياسي ءبولىم جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىن تاپسىرعانى» كورسەتىلىپتى. سىرقاتتانۋ تۋرالى №271 كۋالىگىندە «سول جاق تىزەسى جاراقات سالدارىنىڭ سىر بەرىپ, ەركىن ءجۇرىپ تۇرۋىنىڭ شەكتەلۋى بايقالعانى» جازىلىپتى. اتتەستاتتاۋ قاعازىندا وفيتسەردىڭ جاعىمدى سيپاتتارى ايتىلىپ, قىزمەتىن جاۋاپتى اتقارعانى مالىمدەلىپتى.

فاشيزمگە قارسى سوعىسقا باستان-اياق قاتىسىپ, ءۇش رەت جاراقات العان گۆارديا كاپيتانى قوناقباي نازاروۆ ءىى توپتاعى مۇگەدەك دارەجەسىندە ەلگە كەلگەن سوڭ, جالعىز كۇن تىنىستاپ, ەڭبەككە كىرىسىپ كەتەدى. اكە-شەشەدەن جاس­تاي قالىپ, زۇلمات كەزەڭدەردى باستان وتكىزگەن, مايدان دالاسىندا وت كەشىپ, مۇز جاستانعان اكەمىزدىڭ بۇلاي ەتپەسكە حاقى جوق ەدى. قارا جا­مىلعان قانشاما شاڭىراقتىڭ ءتۇتىنىن ءتۇزۋ شىعۋىنا كۇش سالدى. سوندىقتان اكەمىزدىڭ ءومىرى, وي-تولعامى, اتقارعان قىزمەتى, مايدان دالاسىنداعى ەرلىكتەرى, كەيىنگى تىڭدى يگەرۋگە سىڭىرگەن ماڭداي تەرى ءبىر كىتاپقا جۇك دەپ سانايمىز.

جالپى, اسكەري ساياسي جەتەكشى ۇعىمى بۇگىنگى كۇندە دە ماڭىزدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قانداي زۇلماتتى بولسا, بۇگىن تاۋەلسىزدىكتى كوزدىڭ قارا­شىعىنداي ساقتاۋ مەن قورعاۋ – سونداي قاجەتتى ءىس. بۇعان ءداستۇردى, تاريحتى جان-جاقتى بىلەتىن ماماندار قاجەت.

مايدانگەر قوناقباي نازاروۆ حالىقتىڭ ۇلى بولاتىن. اقتوبە ءوڭىرى ويىل, قارابۇتاق, ن.بايعانين, ىرعىز اۋدانىنىڭ بۇرىنعى-كەيىنگى اقسا­قالدارى, زيالىلارى اكەمىزدى جاقسى بىلەدى. ول كەڭەس تۇسىندا وسى اۋدانداردا ءبىرىنشى حاتشى, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى جا­ۋاپتى قىزمەت اتقاردى. ايگىلى شىعاناق بەرسيەۆ پەن نۇرپەيىس بايعانيننىڭ ءتالىمىن كورگەندەرمەن ىستەس, سىيلاس بولدى. ەشقاشان شولاقبەلسەندىلىككە, اسىرە كوممۋنيستىككە بارمادى. قايراتكەر دىنمۇحامەد قوناەۆپەن لايىقتى قارىم-قاتىناستا بولىپ, ىزگى قايراتكەر, باسشى دەڭگەيىندە ءومىر ءسۇردى. حالىقتان كوپ باتا الدى. انامىز شولپان الماعامبەتقىزى ەكەۋى جەتى پەرزەنتىنە (3 ۇل, 4 قىز) لايىقتى ءتالىم-تاربيە, زامانعا ساي جوعارى ءبىلىم بەرىپ, زيالىلىق ونەگەسىن كورسەتتى.

بىراق مايدان جاراقاتى, كۇن-ءتۇن بەل شەشپەي اتقارعان جۇمىس اكەمىزدىڭ دەنساۋلىعىنا قاتتى اسەر ەتىپ, زەينەتكە شىققان سوڭ كوپ ۇزاماي 64 جاسىندا باقيعا وزدى. الەم ويشىلدارى «بەيبىتشىلىك – وركەنيەتتىڭ دانالىعى, ال سوعىس – اۋىر قىلمىسى» دەگەن. ءبىز مايدانگەر اكەلەرىمىزدى ەسكە الا وتىرىپ, وسىنى ەستە ۇستاعانىمىز ءجون سەكىلدى.

بولات قوناقباي ۇلى,

مايدانگەر پەرزەنتى