تاۋ-كەن ونەركاسىبى – ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن نەگىزگى سالالاردىڭ ءبىرى. مۇندا مىڭداعان جۇمىس ورىندارى بار. ميلليوننان استام ادام تۇراتىن 16 مونوقالالار مەن ونداعان اۋىلدار وسى سالانىڭ تۇراقتىلىعىنا تىكەلەي بايلانىستى. ولاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى سالا كاسىپورىندارىندا جانە ىلەسپە سالالاردا جۇمىسپەن قامتىلعان. بۇل قالالارداعى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار 658 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرەدى.
سالىق كودەكسىنىڭ جوباسى بويىنشا جۇمىس بارىسىندا ۇكىمەت تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالاسىنىڭ ءوزارا ءتيىمدى سالىق جۇيەسىن قۇرۋعا باعىتتالعان باستامالارىن قولدادى. ال شىن مانىندە, ءبىز جەڭىلدىكتەر تۋرالى ەمەس, ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتى ىنتالاندىرۋ تۋرالى كوبىرەك ايتىپ وتىرمىز.
بۇل شارالار ەسكى كەن ورىندارىنىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمىن ۇزارتۋدىڭ, وڭىرلەردەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە سالىق ءتۇسىمىنىڭ ناقتى پەرسپەكتيۆاسىن ۇسىنادى.
پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ سالىعىن نولگە كەلتىرۋ: مونوقالالاردى قولداۋ
قازاقستاننىڭ سالىق كودەكسىنىڭ جوباسىنا پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ سالىعىن (پقوس) نولگە كەلتىرۋدى كوزدەيتىن وزگەرىستەر ەنگىزىلدى (15%-عا دەيىن). بۇل شارا بەس جىلعا دەيىن نەمەسە كەن ورنىنىڭ رەنتابەلدىلىگى 15%-دان اسقانشا ارەكەت ەتەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل قر سالىق كودەكسىنىڭ 2018 جىلدان باستاپ قولدانىلىپ جۇرگەن نورماسى. قازىرگى ۋاقىتتا اكىمشىلەندىرۋ جەتىلدىرىلىپ, مەحانيزمى ايقىندالىپ, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىنىڭ قارسى مىندەتتەمەلەرى ازىرلەنگەن.
سالىق كودەكسى جوباسىنداعى نورمانى جەتىلدىرۋدىڭ ماقساتتىلىعى تەرىس ەكونوميكاعا بايلانىستى يگەرىلمەي جاتقان جەتىلگەن كەن ورىندارىندا قولدانىستاعى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ بولۋىمەن تۇسىندىرىلەدى. بۇل تاۋ-كەن ءوندىرىسىنىڭ كۇردەلىلىگىمەن, مەتالدىڭ تومەندىگىمەن جانە 2023 جىلدان باستاپ ايىرباس مەتالدارى بويىنشا 50%-عا جانە بيرجالىق ەمەس مەتالدار بويىنشا 30%-عا پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ سالىعىنىڭ ستاۆكالارىنىڭ ايتارلىقتاي وسۋىنە بايلانىستى. سونىمەن قاتار, لوگيستيكا, ەنەرگەتيكا تاريفتەرىنىڭ جالپى ءوسۋىن جانە جالاقى قورىنا شىعىنداردىڭ جىل سايىن ۇلعايۋىن جانە ت.ب. ەسكەرە وتىرىپ, ايتارلىقتاي رەسۋرستاردى ينۆەستيتسيالاۋ قاجەت.
بۇل كاسىپورىندار ءۇشىن سالىق اۋىرتپالىعىن ۋاقىتشا تومەندەتۋ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا جانە بارلىق باسقا سالىقتاردى تولەۋدى ساقتاي وتىرىپ, وتەلگەن جانە تاۋسىلعان كەن ورىندارىن پايدالانۋدى جالعاستىرۋعا كومەكتەسەدى. بۇل جاعدايدا پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ سالىعىن نولگە كەلتىرۋگە بايلانىستى كتس سالىعى ارتادى.
نەبارى ەكى كەن ورنى بويىنشا بۇل ىنتالاندىرۋ شاراسى ەڭ كونە جانە تاۋسىلعان كەن ورىندارىندا 10 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن ساقتاۋعا جانە تاۋ-كەن ونەركاسىبى كاسىپورىندارى ەكونوميكادا نەگىزگى ءرول اتقاراتىن قالالارداعى, مونوقالالار مەن اۋىلدارداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسەدى. بۇل دا حالىقتىڭ سىرتقا كەتۋىنە توسقاۋىل بولىپ, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى قولداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇل رەتتە جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كەن ورىندارى ۋچاسكەلەرىن رەنتابەلدىلىگى تومەن ساناتقا دەربەس جاتقىزۋ قۇقىعىنان ايىرىلادى. ءتارتىبى قر ۇكىمەتىنىڭ 21.05.2018 جىلعى No 282 قاۋلىسىمەن جانە تابىستىلىق دەڭگەيىن جانە ىشكى تابىستىلىق دەڭگەيىن ايقىنداۋ قاعيدالارىندا كوزدەلگەن.
قاتتى پايدالى قازبالاردى وڭدەۋگە ينۆەستيتسيالار
قازاقستاننىڭ جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جوباسىندا شيكىزاتتى ەل ىشىندە تەرەڭ وڭدەۋدى ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان قاتتى پايدالى قازبالاردى وڭدەۋ جونىندەگى كەلىسىمدەر تەتىگى ەنگىزىلگەن. بۇرىن بۇل تەتىك جەر قويناۋى تۋرالى كودەكس اياسىندا جۇمىس ىستەسە, قازىر سالىق كودەكسىنىڭ جوباسىنا بىرىكتىرىلگەن. ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەرگە سايكەس, جاڭا وڭدەۋ كاسىپورىندارىن سالۋعا نەمەسە قولدانىستاعىلارىن جاڭارتۋعا 550 ميلليون دوللاردان استام ينۆەستيتسيا سالعان كومپانيالار ۇكىمەتپەن تىكەلەي كەلىسىم ارقىلى قامتاماسىز ەتىلگەن فيسكالدىق جەڭىلدىكتەر الا الادى.
مەملەكەت قاتتى پايدالى قازبالاردى وڭدەۋگە سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ ورنىنا سالىقتىق جەڭىلدىكتەر بەرەدى. بۇل وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋىن كۇشەيتەدى. ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا بۇل ەكونوميكالىق وسۋگە مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر بەرەدى, ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىكتى جاقسارتادى جانە جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى ستاندارتتارىن ساقتاۋعا تىكەلەي ىقپال ەتەدى. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە بەلگىلەنگەن كريتەريلەرگە ساي كەلەتىن ەكى جوبا عانا بار. بۇل, بىرىنشىدەن, كوپتەن كۇتكەن مەتاللۋرگيالىق ءوندىرىستى جاڭعىرتۋ جانە Qarmet-تە جالپى قۇنى 3,6 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرايتىن جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, ونىڭ 1,4 ميلليارد دوللارى قازىردىڭ وزىندە ينۆەستيتسيالانعان. ەكىنشىدەن, جەتىسۋ اۋدانىنداعى كوكساي جانە اباي اۋدانىنداعى ايدارلى كەن ورىندارىندا جالپى قۇنى 5,6 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ, سونىڭ ىشىندە تولىق ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمدى, كولىك-لوگيستيكالىق نىسانداردى جانە جالپى قۋاتتىلىعى جىلىنا 132 ملن توننا كەندى قۇرايتىن ەكى زاماناۋي قايتا وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ. بۇل جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ تەك نەگىزگى ءوندىرىس ورىندارىندا 6 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن ىنتالاندىرۋ
جەر قويناۋىن بارلاۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جوباسىندا ماڭىزدى شارا – گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنا شىعىستاردى سالىق شەگەرىمدەرى رەتىندە جىكتەۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. بۇل شەشىم پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەر قويناۋىن بارلاۋدى ۇلعايتۋ جانە ەلىمىزدىڭ مينەرالدىق-شيكىزات بازاسىن تولىقتىرۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنا تىكەلەي قاتىستى.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان رەسۋرستاردىڭ سارقىلۋىمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر: بارلانعان مىس قورى بار بولعانى 10–12 جىلعا جەتەدى, ال حرومنىڭ اشىلعان قورى تاۋسىلىپ ءبىتتى. بۇل رەتتە گەولوگيالىق بارلاۋ جەتكىلىكسىز دەڭگەيدە قالىپ وتىر: قولجەتىمدى اۋماقتىڭ تەك 16%-ى عانا ليتسەنزيالانعان, ال بارلاۋ شىعىندارى الەمدىك ورتاشا دەڭگەيدەن تومەن.
جاڭا نورما جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارعا جوبالاردىڭ تابىستىلىعىنا قاراماستان, مەردىگەرلىك جانە كەلىسىمشارتتىق ەمەس قىزمەت بويىنشا دا بارلاۋ شىعىندارىن ەسەپكە الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل جاڭا كەن ورىندارىن, اسىرەسە جەتۋگە قيىن جانە بۇرىن يگەرىلمەگەن جەرلەردى ىزدەۋگە بەلسەندى ينۆەستيتسيالاۋ مۇمكىندىكتەرىن اشادى. بۇل رەتتە جۇمىس باعدارلامالارى مەن ينۆەستيتسيالىق مىندەتتەمەلەردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگىندە قالادى.
تەحنوگەندىك مينەرالدىق تۇزىلىمدەردى وڭدەۋگە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر
تەحنوگەندىك مينەرالدىق تۇزىلىمدەردى (تمت) وڭدەۋ ءۇشىن پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ سالىعىنىڭ ستاۆكالارىنا 0,1 تومەندەتۋ كوەففيتسيەنتىن ەنگىزۋ قازاقستانداعى جيناقتالعان قالدىقتار ماسەلەسىن شەشۋدىڭ ماڭىزدى شاراسى بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە 55 ميلليارد توننا قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار كۇن سايىن جينالىپ, قورشاعان ورتاعا ەلەۋلى زيانىن تيگىزۋدە. بۇل رەتتە قايتا وڭدەۋ كولەمى وندىرىلگەن تمت-نىڭ 11%-ىن عانا قۇراسا, دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 70-80%-عا جەتەدى. دامىعان ەلدەردە قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ نە پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ سالىعىنان تولىق بوساتىلىپ, نە تومەندەتۋ كوەففيتسيەنتىمەن جۇزەگە اسىرىلادى, ال كورشىلەس رەسەيدە قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى تاسىمالداۋ ءتىپتى سۋبسيديالانادى. بۇل جەر قويناۋىن پايدالانۋ جۇكتەمەسىن ازايتىپ, ەكولوگيالىق ورتانى جاقسارتادى. اتاالمىشماسەلەنى شەشپەۋ قازاقستانعا اۋىر جانە ءوسىپ كەلە جاتقان ەكولوگيالىق جانە ونەركاسىپتىك قيىندىقتار اكەلەدى.
قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ ءۇشىن پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ سالىعىنىڭ تومەندەتىلگەن ستاۆكاسىن قولدانۋ وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ ءۇشىن ىنتالاندىرۋ جاسايدى. بۇل كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى, ققس جانە باسقا دا سالىقتار ەسەبىنەن سالىق تۇسىمدەرىنىڭ ۇلعايۋىنا ىقپال ەتەدى. بۇل قورشاعان ورتاعا اسەردى ازايتىپ قانا قويماي, مىس پەن نيكەل سياقتى قۇندى كومپونەنتتەردى ەكونوميكاعا قايتارادى. قۇرىلىستا, وڭدەۋدە جانە ت.ب. قالدىقتاردى قايتا وڭدەپ جاساۋ ماڭىزدى.
سونىمەن قاتار, يننوۆاتسيا جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار ءۇشىن جاڭا پەرسپەكتيۆالار اشۋى مۇمكىن, ويتكەنى ينۆەستورلار دا وسىنداي ESG شەشىمدەرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتادى.
ال مۇنداي قىزىعۋشىلىق Qarmet-تە 20 مەموراندۋمدا تىركەلگەن. بۇل نورمانى جۇزەگە اسىرۋ ساباقتاس سالالاردىڭ وسۋىنە, جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا, سالىق سالۋ بازاسىنىڭ كەڭەيۋىنە مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر ەتەدى.
جالپى, سالىق كودەكسىنىڭ جوباسى پارلامەنت ماجىلىسىندە ءبىرىنشى وقىلىمنان وتكەندىكتەن, الداعى تالقىلاۋلار بارىسىندا ودان ءارى پىسىقتالاتىنىن اتاپ وتەمىز. ۇكىمەت, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى جانە سالا ماماندارى ەلدىڭ جۇيەلىك ماڭىزدى سەكتورلارىنىڭ بىرىندە تۇراقتى ءوسۋ مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن وڭتايلى شەشىمدەرگە قول جەتكىزۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرادى.
