– ءسىزدى گەولوگياعا جەتەلەپ اكەلگەن نەندەي قىزىعۋشىلىق, اعا؟
– 7 جاسىمدا دەلبەگەتەي تاۋىندا گەولوگ-ستۋدەنتتەر اي جارىعىمەن وتتىڭ اينالاسىنا جينالىپ, ءان ايتىپ, كوڭىل كوتەرىپ وتىردى. وسى كورىنىس مەنىڭ كوز الدىمدا ءومىر بويى ساقتالدى. بولاشاق ماماندىعىمدى سول كەزدە-اق تاڭدادىم. 14 جاسىمدا اتا-اناما ايتپاستان, سەمەي گەولوگيالىق بارلاۋ تەحنيكۋمىنا قۇجات تاپسىردىم. قازپتي-دە فيزيكانى قۇنىعا وقىدىم. پروفەسسور گۋلنيتسكيدىڭ دارىستەرى ءالى ەسىمدە. ول عىلىمي ىزدەنىستى, شىعارماشىلىقتى جانە جاڭاشىلدىقتى ۇيرەتتى, سول ارقىلى عىلىمي ويلاۋدىڭ ءمانىن تۇسىندىك.
ينستيتۋتتى اياقتاعان سوڭ ورال جاقتاعى ەكسپەديتسياعا ينجەنەر-گەوفيزيك بولىپ جۇمىسقا قابىلداندىم. كەيىن اعا گەوفيزيك, باس گەوفيزيك, پارتيا باستىعى, باس ينجەنەر, ەكسپەديتسيا باسشىسى بولدىم. ون بەس جىلداي مويىنقۇم, جامبىل, شىمكەنت, اقتوبە ماڭىندا ءتۇرلى گەولوگيالىق ايماقتى زەرتتەدىك. كەيىنىرەك بىرلەستىكتە باس گەوفيزيك, سوسىن ءبىرىنشى ورىنباسار بولدىم. 42 جاسىمدا مينيستر بولىپ تاعايىندالىپ, 9 جىل بويى گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن قورعاۋ ءمينيسترى قىزمەتىن اتقاردىم. ەگەمەندىك العان كۇردەلى كەزەڭدە مينيسترلىك جۇمىسىن باسقارۋ ماعان جۇكتەلدى. سول كەزدە بارلىق كەن ورىنىن جۇيەلەپ, كاتالوگ جاسادىق. شەتەلدىك ينۆەستورلارعا ينۆەستيتسيالىق پاكەت دايىندادىق. گەولوگيالىق كودەكسكە «كەن ورنىن العاشقى اشۋشى» دەگەن ەرەكشە مارتەبە ەنگىزدىك.
– قازىرگى گەولوگيا سالاسىنىڭ جاعدايى ءماز ەمەس ەكەنىن بىلەمىز. احۋالدى وڭالتۋ ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟
– سالادا قارجىلاندىرۋ جوققا ءتان. ەكسپەديتسيالار قىسقارىپ, گەولوگياعا جاستار كەلمەي قالدى. 2002 جىلدان باستاپ مينيسترلىك تاراتىلىپ, گەولوگيا كوميتەتى جالعىز قالدى, وعان ناقتى وكىلەتتىك تە بەرىلمەدى. جەر قويناۋىن قورعاۋ قىزمەتى جويىلدى. قازىر كەن ورىندارىندا ساپاسى تومەن رۋدالار الىنبايدى. ولاردى قوسىمشا وڭدەپ, كەشەندى يگەرۋ جۇرگىزىلمەيدى. باي كەن ورىندارىن عانا يگەرىپ, وزگەسىن تاستاپ كەتۋدە. بۇرىن وندايدى باقىلاپ وتىراتىن ينسپەكتسيالار بولاتىن. ەندى ول جوق. بۇل جەر قويناۋىن ءتيىمسىز پايدالانۋعا الىپ كەلىپ وتىر.
ەكونوميكانىڭ 70-80%-ى جەر قويناۋىنداعى بايلىققا تاۋەلدى. گەولوگيانى قايتا جانداندىرماساق, 10 جىلدان كەيىن سالدارى وتە اۋىر بولادى. گەولوگيا – ستراتەگيالىق سالا. مينيسترلىك, ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ اگەنتتىگى وسىنى ەسكەرىپ, دالەلدى ساياسات جۇرگىزۋى كەرەك.
– گەولوگتەردىڭ ەڭ كۇردەلى ءارى ماڭىزدى جۇمىسى – دالاداعى بارلاۋ. ونى سىزدەر «دالا جۇمىسى» دەپ ايتادى ەكەنسىزدەر.
– گەوفيزيكتەر ءتۇرلى اسپاپپەن – گراۆيمەتريا, ماگنيتومەتريا, ەلەكترزوندتاۋ, راديومەتريامەن زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. جينالعان مالىمەتتەرگە كومپيۋتەرلىك وڭدەۋ, ينتەرپرەتاتسيا جاسالىپ, گەولوگيالىق كارتالار قۇراستىرىلادى. بىراق گەولوگتىڭ ناعىز تاجىريبەسى دالادا قالىپتاسادى. بۇل ماماندىق ەرەكشە ادامدارعا ارنالعان. اقىندار سياقتى. جەردىڭ قۇرىلىمىن ءتۇسىنىپ, سول جەردە ناقتى قانداي كەن بارىن بولجاي الۋ – دارىن يەلەرىنىڭ ءىسى. سوندىقتان «كەن ورنىن العاشقى اشۋشى» دەگەن ەرەكشە اتاقتى زاڭدا بەكىتكەن ەدىك. وكىنىشكە قاراي, 2004 جىلى بۇل اتاقتى زاڭنان الىپ تاستادى. ءبىز انشىلەردى, شوۋ-بيزنەس وكىلدەرىن بىلەمىز, ال ەل ەكونوميكاسىن كوتەرىپ تۇرعان – قاراشىعاناق, قاشاعان سياقتى ءىرى كەن ورىندارىن اشقان گەولوگتەردىڭ اتى-ءجونىن ەشكىم بىلمەيدى.
– ءوزىڭىز قاي وڭىرلەردى زەرتتەپ, شىڭدالدىڭىز؟
– ەڭبەك جولىمدى ىلە گەوفيزيكالىق ەكسپەديتسياسىندا باستادىم, جەتەكشىسى توكىش اقىشەۆ وتە قاتال باسشى جانە تابىستى گەوفيزيك, زەرتتەۋشى-عالىم ەدى. «قازگەوفيزيكا» وندىرىستىك گەولوگيالىق بىرلەستىگىن قۇرىپ, سونى باسقارعان. قازاقستاننىڭ مينەرالدى-شيكىزات بازاسىن دامىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى, بىراق ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا ەلەنبەي قالدى. ەڭبەك جولىمدا تاريفتىك-بىلىكتىلىك انىقتامالىعىنداعى بارلىق دەڭگەيدەن ءوتتىم – دالالىق سەيسميكالىق پارتيانىڭ گەوفيزيگىنەن باستاپ, «قازگەوفيزيكا» وندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ باس گەوفيزيگىنە دەيىن. جاس كەزىمدە جامبىل, شىمكەنت وبلىستارى اۋماعىنداعى چۋسو رەسۋرس, كاۆكازين سەكىلدى وڭىرلەردە جۇمىس ىستەدىم. كەيىن اقتوبە, ماڭعىستاۋ, باتىس قازاقستان وبلىستارىندا دا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىسىن جۇرگىزدىك. سول جىلدارى العاش رەت گاز كەن ورنى اشىلىپ, مەن «العاشقى اشۋشى» اتاعىنا يە بولدىم. قازىر سول گاز جامبىل, شىمكەنت, الماتى وبلىستارىن گازبەن قامتىپ تۇر.
ماڭعىستاۋ مەن اقتوبەدە جۇمىس ىستەۋ قيىن بولاتىن. قۇم, اياز, كۇردەلى كليماتتىق جاعدايلار ارنايى ادىستەمەنى تالاپ ەتتى. سول كەزدە ءبىز ەرەكشە مەتوديكالاردى ەنگىزىپ, قولداندىق. سونىڭ ناتيجەسىندە ناقتى تابىستارعا جەتتىك. 1984 جىلى العاش رەت «گيپروسەيسميچەسكي كومپلەكس» جۇيەسىن ىسكە قوستىق. بۇل – تەلەمەتريالىق ستانسالار, تسيفرلىق ۆيبراتورلار جانە سۋپەركومپيۋتەرلەرمەن جابدىقتالعان زاماناۋي كەشەن. ول كەزدە «تسيفرلاندىرۋ» ۇعىمى ەندى عانا پايدا بولعانىمەن, ءبىز گەوفيزيكتەر سونى تاجىريبەدە پايدالاندىق. بۇل تەحنولوگيالىق سەرپىلىس ەدى.
– ەرەكشە زەرتتەۋلەرىڭىزدى ەسكە ءتۇسىرىڭىزشى؟
– كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى دايىنداۋ كەزىندە ەلدەگى «مەجگورودنىە ۆپادينى» اتتى گەولوگيالىق قۇرىلىمداردى زەرتتەدىم. بۇل جۇمىستا تورعاي ويپاتى, شىعىس لەيسكايا, پاۆلينا سەكىلدى شاعىن قۇرىلىمداردا مۇناي مەن گاز بولۋ مۇمكىندىگىن عىلىمي نەگىزدەدىم. ول كەزدە بۇل ايماقتاردا كومىرسۋتەك قورى بار دەگەن بولجام عانا بولاتىن. بىراق مەن ءوز ەڭبەگىمدە ناقتى دالەلدەر كەلتىرىپ, گەولوگيالىق جاعىنان نەگىزدەپ بەردىم. قازىر سول ايماقتارعا بىرقاتار كومپانيا كەلىپ, بارلاۋ جۇمىسىن باستاپ جاتىر. بۇل – مەن ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك. عىلىمدا بولجامىڭنىڭ راستالۋى – ناعىز ماراپات.
– گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسىنداعى دەڭگەيىمىز قانداي؟
– كەڭەس كەزىندە قازاقستان گەولوگتەرىنىڭ دەڭگەيى وتە جوعارى بولدى. وداقتا ۇزدىك ۇشتىككە ەندىك. وكىنىشكە قاراي, قازىر تەحنيكالىق جاراقتانۋ جاعىنان ارتتا قالدىق. اپپاراتۋرا جاڭارتىلماسا, زەرتتەۋ ساپاسى دا تومەندەيدى. شەتەلدىك كومپانيالار دايىن, بارلانعان كەن ورىندارىنا عانا كەلەدى. ولار ەشقاشان «تاقىر جەرگە» ينۆەستيتسيا قۇيمايدى. سوندىقتان الدىن الا گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن مەملەكەت ءوزى قارجىلاندىرۋى كەرەك. جۋىردا «تسەنتر گەوسەمكا» ەكسپەديتسياسى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ اياسىندا سيرەك كەزدەسەتىن ەلەمەنتتەردىڭ كەن ورنىن تاپتى. بۇل – الەمدىك دەڭگەيدەگى بىرەگەي جاڭالىق.
– ءبىر سوزىڭىزدە «گەولوگيا مەن گەوفيزيكانى پوەزيا رەتىندە قابىلدايمىن» دەپسىز؟
– راس, پوەزيا سياقتى. ولشەمدەر, سىنامالار جاساپ, وعان شىعارماشىلىق جانە عىلىمي ونەردى قوسساق, ودان شىعاتىن مالىمەتتەر بەلگىسىز دۇنيەلەردى, جەردىڭ قۇپيا سىرلارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءوز باسىم لاۋازىمعا قىزىعۋشىلىق تانىتقان ەمەسپىن, ولار ماعان اۋىر سالماق سالاتىن. بار بولعانى – گەوفيزيكالىق پارتيانىڭ باس ينجەنەرى بولۋدى ارماندادىم. بۇل لاۋازىمعا تاعايىندالعان كەزدە قاتتى ماقتاندىم جانە تۇپكى ارمانىمنىڭ شەگى وسى دەپ ويلادىم. ودان كەيىنگى لاۋازىمدار وزدەرى كەلدى: مينيستر, وبلىس اكىمى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى جانە ءبىر مەزگىلدە ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى گەولوگيا عىلىمدارى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى. مەن بۇل لاۋازىمداردىڭ بارىنە سابىرمەن قارادىم, بىراق ءوزىمدى ارقاشان تاۋ-كەن ينجەنەر-گەوفيزيگى رەتىندە سەزىنەتىنمىن. ارينە, قىزمەتتەرىمدى شىن ىقىلاسپەن, قۋانا اتقاردىم. ويتكەنى گەولوگيالىق ورتا بىزدەگى ادامي جانە كاسىبي مورالدى انىقتاپ, ومىردە ادال ەڭبەك ەتۋگە, جاساعان ىسىمىزگە انالارىمىز بەن بالالارىمىزدىڭ الدىندا ۇيالماۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قۇندىلىقتاردى بويىمىزعا دارىتا ءبىلدى. وسىنىڭ ءبارى سۇيىكتى سالاما پوەتيكالىق كوزقاراسپەن قاراعاننان دەپ بىلەمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەلىگىماي توڭكەر
«Egemen Qazaqstan»
