ەلدىڭ اسقار تاۋداي پاناسى
ورتا داۋلەتتى ءدىن قايراتكەرىنىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن سماعۇل جاسىنان مۇسىلمانشا دا, ورىسشا دا ءبىرشاما جاقسى ءبىلىم العان. اكەسى سادۋاقاس قىزىلجارداعى بەگىشەۆ مەدرەسەسىن بىتىرگەن. بالاسىن العاش ءوزى وقىتقان اكە ونىڭ زەرەكتىگىن كورگەن سوڭ, زامانا تالابىنا ساي بولۋى ءۇشىن كورشى ورىس سەلەنى پولتاۆكاداعى قازاق-ورىس مەكتەبىنە بەرەدى. كەيىن سماعۇل ومبىداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ۋچيليششەسىنىڭ كووپەراتسيا ءبولىمىن ءتامامداپ, وسىنداعى ينستيتۋتتىڭ كووپەراتسيا فاكۋلتەتىندە ءبىر جىل وقيدى. وسى جىلدارى ونىڭ قايراتكەرلىك, ۇيىمداستىرۋشىلىق قاسيەتتەرى دە كورىنىپ, ول ومبىداعى قازاق جاستارىنىڭ ۇيىتقىسى بولىپ, «بىرلىك», «جاس ازامات» ۇيىمدارىنا بەلسەندى ارالاسادى. وسى جىلداردا ماعجانمەن دە تانىسىپ, ونىڭ ۇلگى-ونەگەسىن بويىنا سىڭىرەدى.
«ول ومبىدا «تسەنتروسيبير» اتالىناتىن بىرلەستىكتە نۇسقاۋشى بولىپ قىزمەت ىستەدى. بىلايشا ايتقاندا, بولاشاق رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكاسىنا بايلانىستى تاجىريبە كورىگىنەن ءوتىپ جۇرگەن-ءدى. شيكىزاتتى قالاي ءونىم ەتۋ جانە ونى قالايشا قازاققا بۇيىرتۋ سماعۇلدىڭ وزەكتى ماقساتى ەدى. بۇگىندە كلاسسيكالىق ماقالالار دەپ جۇرگەن «كيرگيزسكايا (كازاحسكايا) ليتەراتۋرا» وچەركى مەن «نۋجدى اۋلا» اتتى توپتاما ماقالالارىن ول بار بولعانى 18–19 جاسىندا وسى ۇيىمنىڭ «ترۋدوۆايا سيبير» جۋرنالىنا جاريالاعانىن جاقسى بىلەمىز. ول ءتىپتى 1917–1918 جىلدارى اقمولا وبلىسىندا الاش كوميتەتىن قۇرۋعا دا اتسالىسقان. 1918 جىلى 5–13 ساۋىردە م.مىرزا ۇلى, ق.كەمەڭگەر ۇلى, گ.دوسىمبەكقىزى سىندى جاستارمەن بىرگە ومبىدا ۇلت جاستارى سەزىن ۇيىمداستىرادى. الاش ۇل-قىزىن ءبىر مۇرات توڭىرەگىنە توپتاستىرۋعا اتسالىسادى» (سادۋاقاس ۇلى س. ءۇش تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ العى سوزىنەن, 2013).
سماعۇلدىڭ 1920 جىلى 12–18 قىركۇيەك ارالىعىندا ماسكەۋدە وتكەن كۇنشىعىس ۇلتتارى جاستارىنىڭ ءى كونفەرەنتسياسىنا وكىل رەتىندە قاتىسىپ, قازاق جاستارىنىڭ اتىنان ءسوز سويلەپ, كۇنشىعىس جاستارىنىڭ ورتالىق بيۋروسىنا مۇشە بولىپ سايلانعانى, سونداي-اق سول جىلعى 4 قازاندا ورىنبوردا جالپى قازاق كەڭەستەرىنىڭ ءى سەزىنە دەلەگات بولىپ, جاس قايراتكەرلەر اتىنان مىنبەرگە شاقىرىلعانى تۋرالى سماعۇلتانۋشىلار زەرتتەۋلەرىندە اتاپ وتكەن.
سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ قازاق اۆتونومياسىنا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى كوپكە بەلگىلى. 1921 جىلى ول قازواك حاتشىسى, قاسسر جوسپارلاۋ كوميسسياسىنىڭ باسشىسى, 1925 جىلى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنان كەيىن حالىق اعارتۋ كوميسسارى, 1928 جىلى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتورى, ت.ب. قىزمەتتەر اتقارعان. قاي جەردە ىستەسە دە, قانداي قىزمەتتى اتقارسا دا, ول ىسكە جالىنداپ كىرىسىپ, حالقىنا پايداسىن تيگىزۋگە ۇمتىلعان. ول – ف.گولوششەكيننىڭ قاندى ساياساتىنا قارسى شىعىپ, تابان تىرەسە قارسىلىق بىلدىرگەن از تۇلعالاردىڭ ءبىرى. اقىرى گولوششەكين ونى ماسكەۋگە وقۋعا جىبەرىپ قۇتىلادى. ال 1933–1934 جىلدارى گولوششەكيننىڭ دوسى نيكولاي ەجوۆ ماسكەۋدەگى پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ «پارتيانى تازالاۋ» جونىندەگى جالپىوداقتىق كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى بولعان. ولار كومپارتيانىڭ بولاشاعىنا سەنگەن تالاي ادال جانداردىڭ كوزىن قۇرتقان. سونىڭ ىشىندە ۆورونەجدە تەمىرجول باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ جۇرگەن سماعۇلعا دا گولوششەكيننىڭ وتىنىشىمەن قاستاندىق جاساۋى مۇمكىن. ايتپەسە تەپسە تەمىر ۇزەتىن جالىنداعان جاس جىگىت 33 جاسىندا بەلگىسىز دەرتتەن ماسكەۋدىڭ اۋرۋحاناسىندا قايتىس بولا ما؟
ءوزىن گولوششەكين قازاقستانعا جولاتپاسا دا, سماعۇل مۇنداعى اشتىقتى ەستىپ-ءبىلىپ, ۇكىمەتكە ءبىلدىرىپ, كومەك جاساۋدى تالاپ ەتكەن حاتتار جىبەرۋى مۇمكىن. ال مۇنداي ارەكەتتەر قاندىقاساپ گولوششەكينگە ۇنامايدى, ارينە...
سماعۇلدىڭ قايراتكەرلىگىن ماعجان جوعارى باعالاعان. ءوزى سولوۆكيدە ايداۋدا جۇرسە دە, سماعۇلدىڭ قازاسىن ەستىگەن سوڭ:
«جاس سماعۇل ۇزدىك تۋعان بالا ەكەن,
بايتاق ەلگە اسقار تاۋداي پانا ەكەن.
سول بالادان, سول پانادان ايرىلعان,
قايران قازاق, ورنى تولماس جارا ەكەن»...
دەپ باستالاتىن كوڭىل ايتۋ جىرىن جولداعان.
33 جاستاعى جاس جىگىتتى «ەلدىڭ اعاسى», «اسقار تاۋداي پاناسى» دەپ جازعانىنا قاراعاندا, ماعجان سماعۇلدى وتە جاقسى ءبىلىپ, ونىڭ ايرىقشا تۇلعا ەكەنىن تانىعان.
اشىلماعان ەسكەرتكىش
وسى اڭگىمەلەردىڭ ءبارىن سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنا ارنالعان كەشتە جينالعاندار ەسكە الدى. سونىڭ ىشىندە قازىر وبلىستىق كاسىپوداقتار ورتالىعىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن ەرىك نۇراقاەۆ ەرەكشە دەرەكتەر كەلتىردى. «كىم ءبىلدى ەردىڭ اسىل تۋعان باعاسىن» دەپ ماعجان ايتقانداي, سماعۇلدىڭ باعاسىن قازاق ءالى كۇنگە بىلە الماي كەلەدى», دەپ باستادى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن. ودان ءارى 2003 جىلى سماعۇلدىڭ تۋعان جەرى اقجار اۋدانىنا اكىم بولىپ تاعايىندالعانىن ايتتى. ءبىر اقساقالدار اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ شەشىمىمەن وسىدان 10 جىل بۇرىن سماعۇلعا ەسكەرتكىش ورناتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىن ايتادى. ەرىك ەسىم ۇلى ونىڭ نەگە ورناتىلماعانىن سۇرايدى. سويتسە, سول جىلدارى كوكشەتاۋ وبلىسى جابىلىپ, اۋدان سولتۇستىك قازاقستانعا قاراعان, بىرنەشە اكىم اۋىسقان, ال رەسەيدىڭ پولتاۆكا اۋىلىنداعى شەبەرگە بەرىلگەن تاپسىرىس سول كۇيى ۇمىت قالعان. بۇل ولاقتىقتى تۇزەتۋ ءۇشىن ە.نۇراقاەۆ پولتاۆكاداعى شەبەرگە بارادى. سماعۇلدى ءدال ۇقساتىپ جاساعان ەسكەرتكىش ۇلكەن شەبەرحاناسىنىڭ ءبىر بۇرىشىندا شاڭ باسىپ جاتىر ەكەن. شەبەر: «تاپسىرىس بەرەسىڭدەر دە ىزدەمەيسىڭدەر, سەندەر نە قىلعان حالىقسىڭدار, قازاقتار؟» دەپ ءبىراز بۇلدانادى. «ەندى الىپ كەتۋگە كەلدىك» دەسە, «كەلىسكەن 7 مىڭ دوللاردى الاقانىما سالىڭدار, سوندا عانا الاسىڭدار», دەيدى. ەرىك نۇراقاەۆ اقجار اۋدانىنداعى ءبىر ىسكەر ازاماتقا ايتىپ, سۇراعان اقشاسىن بەرىپ, ەسكەرتكىشتى اۋدان ورتالىعىنىڭ قاق ورتاسىنا ورناتادى. بۇعان حالىق قاتتى قۋانادى.
2023 جىلى پەتروپاۆل قالاسىنداعى ەڭ ۇلكەن مەكتەپتەردىڭ بىرىنە سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلدى. بۇل وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى عاني نىعمەتوۆ بولعان تاماشا كەزەڭ ەدى. وسى ازاماتتىڭ باستاماسىمەن اۋىل-سەلولاردىڭ كوشەلەرىنە 500-دەي قازاق اتاۋى بەرىلدى. ەندى قالاداعى كوشەلەرگە كىرىسەمىز دەپ وتىرعاندا وبلىس اكىمى ق.اقساقالوۆ ونىڭ قىزمەتىن قىسقارتىپ تاستادى. بىراق سول جىلدارى عانەكەڭنىڭ قولداۋىمەن قالا مەكتەپتەرىنە قاجىمۇقاننىڭ, ءاليحان بوكەيحاننىڭ, مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ, جۇماعالي تىلەۋلى ۇلىنىڭ ەسىمدەرى بەرىلىپ ۇلگەرگەن ەدى. سماعۇلعا دا مەكتەپ اتاۋى سول كەزدە بەرىلگەن.
مەكتەپكە ەسىمى بەرىلگەنىمەن, الدىنا ەسكەرتكىش-بيۋست ورناتۋ اياقسىز قالدى. ونى دا ەرىك نۇراقاەۆ قولعا الىپ, ءمۇسىنشى قازىبەك ساتىبالدينگە سماعۇلدىڭ ءبيۋستىن جاساتىپ, مەكتەپتىڭ الدىنا قويدىردى. الايدا سول تۇستا وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆ اۋىسىپ, ونىڭ ورنىنا قىسقا مەرزىمدە تۇرعان ايداربەك ساپاروۆ تا انە اشىلادى, مىنە اشىلادى دەپ جۇرگەندە باسقا قىزمەتكە كەتتى. ءسويتىپ, سماعۇلدىڭ ەسكەرتكىشى ءالى كۇنگە رەسمي تۇردە اشىلماي قالدى. تەك قالانىڭ پاتريوت بەلسەندىلەرى تاۋەلسىزدىك كۇنى وعان گۇل شوقتارىن قويىپ ءجۇر...
ەرىك نۇراقاەۆ ءسوزىنىڭ سوڭىندا بيىلعى 125 جىلدىعىندا ەسكەرتكىشتى رەسمي تۇردە اشىپ, وعان كوشە اتىن دا بەرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس جاسادى. وتىرعان حالىقتىڭ ءبارى ۇسىنىستى قىزۋ قولدادى.
كەشتى جەرگىلىكتى اقىن امانجول زاعىپار سماعۇلعا ارناعان ولەڭىمەن اياقتادى. وندا مىناداي جولدار بار ەكەن:
«الاشتىڭ ءار زاماندا تۋادى ۇلى,
قيادا تۇلەگەن عوي قىران ۇلى.
جارقىندا جارىق سىيلاپ جاراتقانىم,
الاشتىڭ تۋعان ەدى سماع ۇلى.
سماعۇل ءسۇرىپ كەتكەن عۇمىر بولەك,
تۇلعانى باپتايتۇعىن تۇعىرلى ەل ەك.
ءالى كۇنگە جاتىرمىز ويانا الماي,
وياتۋعا ءبىر سماعۇل تۋ كەرەك».
پەتروپاۆل
