– ءسىز اسسامبلەيا ارداگەرلەرىنىڭ ءبىرىسىز. ونىڭ قىزمەتىنە تاريحي تۇرعىدان دا باعا بەرە الاسىز. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 30 جىل تولدى. وسى ۋاقىت ىشىندە ول قوعامدىق ينستيتۋت رەتىندە قانشالىقتى تيىمدىلىگىن كورسەتتى؟
– اسسامبلەيا ارداگەرى ەكەنىمىز راس. العىس ايتۋ كۇنىندە بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ءوتتى. سوندا اسسامبلەيا ارداگەرلەرىن ماراپاتتاۋ ءراسىمى مەنەن باستالعان ەدى. ويتكەنى بۇگىنگى تاڭدا اسسامبلەيانىڭ قۇرىلعان كۇنىنەن بەرگى بۇكىل ءجۇرىپ وتكەن جولىنا تۇگەلدەي كۋا ادامدار كوپ قالعان جوق. ال مەنىڭ ماڭدايىما قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلۋىنا كۋا بولۋ عانا ەمەس, ونىڭ قۇرىلۋىنىڭ باسى-قاسىندا بولۋ دا بۇيىردى. ءتىپتى اسسامبلەيانى دايىنداۋ جونىندەگى جۇمىسقا تىكەلەي اتسالىسقان جاعدايىم دا بار. ول جۇمىس – 1992 جىلى قازاقستان حالىقتارى فورۋمىن وتكىزۋ. پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ مادەنيەت جانە ۇلتارالىق قاتىناستار ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە وعان باستان-اياق قاتىسقانبىز. سول فورۋمنان كەيىن اسسامبلەيا قۇرۋ جونىندەگى يدەيا ومىرگە كەلدى. 1995 جىلدىڭ باسىندا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە ىشكى ساياسات ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىندە جۇرگەندە بىزگە ەل باسشىلىعىنىڭ قازاقستان حالىقتارى (ول كەزدە سولاي اتالدى) اسسامبلەياسىن قۇرۋ جونىندەگى تاپسىرماسى ءتۇستى. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءتيىستى جارلىعى مەن قحا ەرەجەسىنىڭ جوبالارىن دايىندادىق.
وتكەن وتىز جىل ىشىندە اسسامبلەيا قوعامدىق ينستيتۋت رەتىندە قالىپتاستى دەۋ ازدىق ەتەدى. اسسامبلەيانىڭ بۇگىندە كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسى بار, پارلامەنتتىك وكىلدىك قۇقى بار. ءبىر كەزدەگى كونسۋلتاتسيالىق-كەڭەسشىلىك ورگاننان قازىر قوعامدىق كەلىسىمنىڭ بىرەگەي تەتىگىنە, ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى اسا ءتيىمدى قۇرالعا اينالدى. ەلىمىزدى مەكەندەگەن ەتنوستاردى ءبىرتۇتاس حالىققا اينالدىرۋعا ەرەكشە سەپتەستى.
ءبىزدىڭ اسسامبلەيا قۇرىلعان كەزدە مۇنداي ۇيىم بەرگى تمد تۇرماق, ارگى الەمدە جوق بولاتىن. ونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بيىك بەدەلىنە ءبىر دالەل كەلتىرەيىن. 2018 جىلى قحا دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا رەسەيگە باردىق. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە, مەملەكەتتىك دۋمانىڭ ۇلتتار ىستەرى كوميتەتىندە, ۇلتتار ىستەرى جونىندەگى فەدەرالدىق اگەنتتىكتە بولدىق. كەزدەسۋلەر وتكىزدىك, ءوز تاجىريبەمىزبەن بولىستىك, سۇراقتارعا جاۋاپ قايتاردىق. سولاردىڭ بارىندە بىزبەن سويلەسكەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ءبارى رەسەي فەدەراتسياسى حالىقتارىنىڭ اسسامبلەياسى بۇتىندەي دەرلىك قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ۇلگىسى بويىنشا قۇرىلعانىن, كوپەتنوستى مەملەكەتتە ۇلتارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋدىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىنەن ۇيرەنەتىن جايلار كوپ ەكەنىن قايتا-قايتا ايتىپ جاتتى.
اسسامبلەيا جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىساتىن ادامداردىڭ ءبىرى رەتىندە وسى بىرەگەي قۇرىلىمنىڭ تاجىريبەسىنە بۇكىل الەمدە قىزىعۋشىلىق بار دەۋدىڭ ەشقانداي ارتىق ايتىلماعانىنا مىناداي دا كۋالىك ەتە الامىن. 2010 جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ استاناداعى ءسامميتى قارساڭىندا اۆسترياعا بارىپ, ەقىۇ-نىڭ از ۇلتتار ىستەرى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى كنۋت ۆوللەبەكتەن سۇحبات العانىمىزدا, ول كىسىنىڭ بىزدەگى ۇلتارالىق قاتىناستىڭ ورنىقتىلىعىن اتاپ ايتقانى, سونىڭ ىشىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ورنىن بولە اتاعانى ەسىمدە ەرەكشە قالىپ قويدى. سول سۇحباتقا ۆوللەبەكتىڭ «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءرولىن ودان ءارى نىعايتا ءتۇسۋ ماڭىزدى» دەگەن ءسوزىن تاقىرىپ ەتىپ قويىپ ەدىك.
– پارلامەنتتىڭ ەكى شاقىرىلىمىندا دا قحا دەپۋتاتتىق توبىنىڭ جەتەكشىسى بولدىڭىز. سول ۋاقىتتا دەپۋتاتتار تاراپىنان ەلدەگى ەتنوسارالىق قاتىناستى نىعايتۋ ماقساتىندا قانداي ۇسىنىستار جاسالدى جانە جۇمىستار اتقارىلدى؟
– ءبىزدىڭ دەپۋتاتتىق توپ ەكى ايدا ءبىر رەت باس قوسىپ وتىراتىن. قارالعان ماسەلەلەردىڭ تاقىرىپتىق اۋقىمى كەڭ. تەك كوشپەلى وتىرىستارىمىزدىڭ ءوزى ءبىر شاقىرىلىمدا ون ەكى رەت وتكىزىلدى. ءوز جۇمىسىمىزدا پارلامەنتتىك قىزمەتكە ەڭ اۋەلى اسسامبلەيانىڭ تۇرعىسىنان قاراعانىمىز تۇسىنىكتى. ءدايىم ەلدەگى قوعامدىق تۇراقتىلىق ماسەلەسىن باستى نازاردا ۇستايتىنبىز. كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن الاڭداتاتىن جايلارعا باسىمدىق بەرىلدى. مىسالى, ەلدىڭ ءورىستىلدى مەكتەپتەرىندە قازاق ءتىلىن وقىتۋدىڭ جايىن قاراعانىمىزدا سالالىق مينيسترلىكتىڭ ەسەبىن تىڭداعانىمىز, تالقىلاۋ بارىسىندا ءورىستىلدى مەكتەپتەردە قازاق ءتىلىن قالاي بولسا سولاي وقىتۋدىڭ ناقتى مىسالدارىن العا تارتقانىمىز, تالقىلاۋ قورىتىندىسىندا وسى ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولدارىن ۇسىنعانىمىز ەستە.
ايتقانداي, وسى ماسەلەگە قازىرگى ءماجىلىس تە قايتا كوڭىل بولسە, دۇرىس بولار ەدى. سونداي مەكتەپتەردە وقيتىنداردىڭ اراسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى ويداعىداي ۇيرەنىپ شىعاتىندار قازىر دە از ەكەنىن ەندىگى جەردە جاسىرىپ-جابا بەرۋدىڭ ءجونى جوق.
ۇلتتىق تەاترلار جايىن ارنايى ءسوز ەتە كەلىپ, ونىڭ اياعى بىرنەشە تەاتر عيماراتىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزۋگە بيۋدجەت قاراجاتىن بولۋمەن بىتكەنى دە بار. ماجىلىستەگى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ دەپۋتاتتىق توبىنىڭ ەكى شاقىرىلىمداعى جۇمىسى تۋرالى ەكى كىتاپ شىعارىلعان. ارقايسىسىنىڭ كولەمى 300 بەتتەن اسادى. سونىڭ ەكەۋىن دە جۋرناليست رەتىندە قۇراستىرىپ, العى ءسوزىن جازعان ەدىم. توپ وتىرىستارى, سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋلەر تۋرالى ەسەپتەر, توپ مۇشەلەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارى جانە ولارعا قايتارىلعان جاۋاپتار, دەپۋتاتتاردىڭ جازعان ماقالالارى مەن بەرگەن سۇحباتتارى جيناقتالعان, فوتولارمەن ادەمى بەزەندىرىلگەن كىتاپتارمەن تانىسقان ادام دەپۋتاتتىق توپتىڭ كوپ ءىس تىندىرعانىنا كوز جەتكىزە الادى.
– ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن ىنتىماقتىڭ قالىپتاسۋىنا قحا-نىڭ قوسقان ناقتى ۇلەسى قانداي؟ الداعى ۋاقىتتا قوعامدىق كەلىسىمنىڭ ساقتالۋى, قحا جۇمىسىن بۇدان دا كوتەرۋ ءۇشىن قانداي ىستەر جاسالۋى كەرەك؟
– تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا اسسامبلەيا مادەنيەتارالىق جانە ەتنوسارالىق ديالوگتىڭ بەدەلدى ينستيتۋتى, مەملەكەت پەن ەتنوستىق قوعامداستىقتار اراسىنداعى بايلانىستىرۋشى بۋىن بولا الدى. ول ءبىزدىڭ بىرلىگىمىزدى نىعايتۋعا قىزمەت ەتەتىن بىرەگەي قۇرىلىمعا اينالدى. ەڭ باستىسى, اسسامبلەيا ەلىمىزدە ءومىر ءسۇرۋدى تاڭداعان ەتنوستاردىڭ ءبارىن قازاق حالقىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاستىردى. قازىرگى تاڭدا قازاق ءتىلىن ۇلى دالانىڭ ەتنوسارالىق قاتىناس تىلىنە اينالدىرۋ جونىندەگى ۇلى ماقساتتى العا قويىپ وتىر. ارينە, بۇل ماقساتقا وڭايلىقپەن قول جەتە قالمايدى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان, بالاباقشادان, مەكتەپتەن باستاپ, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ بارلىعى تىزە قوسا, جۇمىلا, جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزگەندە عانا قول جەتەدى. ۋاقىت تا كەرەك. قازىرگىدەي وتپەلى كەزەڭدە, الەمدە گەوساياسي كەلىسپەۋشىلىك بۇرىنعىدان دا كوبەيىپ تۇرعان شاقتا ارانداۋعا ءتۇسىپ قالماۋدى قامداۋ كەرەك. الەۋمەتتىك جەلىدە ۇلتارالىق الاۋىزدىقتى ورشىتەتىندەي, مەملەكەتارالىق قاتىناستاردى ۇشىندىرىپ جىبەرەتىندەي الەۋەتى بار ارامزا اقپارات ءالسىن-ءالسىن بوي كورسەتىپ تۇراتىنى بەلگىلى. سولاردى ءوزىمىز وڭدى-سولدى تاراتىپ, اۋديتورياسىن قولدان كەڭەيتىپ جاتاتىنىمىز تاعى بار. ءبىز بارىنەن بۇرىن تاۋەلسىزدىكتى, ءوزىمىز قۇرعان مەملەكەتتى, ەلدەگى تىنىشتىقتى ساقتاۋىمىز كەرەك. ەلدە تىنىشتىق, تاتۋلىق, بەرەكە, اۋىزبىرلىك بولسا, ءبارى دە بولادى. مىندەتتى تۇردە بولادى. بۇگىن بولماسا, ەرتەڭ بولادى. مەملەكەت ىشىندەگى كەلىسىمدى بۇزىپ العانداردىڭ نەندەي كۇيگە ءتۇسىپ جاتقانىن ءبارىمىز كورىپ وتىرمىز.
– 23-24 ساۋىردە 30 جىلدىققا وراي وتەتىن سەسسيادا قانداي ماسەلەلەر كوتەرىلەدى دەپ ويلايسىز؟
– كەيىنگى كەزدە قحا-نىڭ جىلدىق جالپى جيىنى ەكى كۇن بويى وتكىزىلىپ ءجۇر. بۇرىنعىداي ەكى ساعات سويلەپ, اياعىن كونتسەرتكە اينالدىرىپ جىبەرەتىن جۇمىس پىشىمىنەن گورى سالاداعى ماسەلەلەردى ساليقالى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدىراتىن ءۇردىس قالىپتاسىپ كەلەدى. تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق جاي مىناۋ: سەسسيانىڭ الدىندا بارلىق وڭىردە, اكىمدەردىڭ, ياعني جەرگىلىكتى اسسامبلەيا باسشىلارىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن كەڭەيتىلگەن وڭىرلىك كەڭەستەر مەن كونفەرەنتسيالار وتكىزىلەدى. ولاردا ايتىلعان ۇسىنىستار قحا كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا قارالادى. العاشقى كۇنى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 30 جىلدىعىنىڭ قورىتىندىلارى مەن الداعى مىندەتتەردى ءسوز ەتەتىن قحا كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى وتكىزىلەدى. وندا اسسامبلەيانىڭ جالپىۇلتتىق بىرلىك پەن كەلىسىمدى نىعايتۋعا قوسقان ۇلەسى, انالار كەڭەسىنىڭ ءرولى, ەتنومەدياتسيا ينستيتۋتىن دامىتۋ, قحا-نىڭ قايىرىمدىلىق قىزمەتى, عىلىمي-ساراپشىلىق قىزمەتى, باسقا دا كوكەيكەستى ماسەلەلەر تالقىلانادى.ەرتەڭىنە مەملەكەت باسشىسى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءسوز سويلەۋى كۇتىلەدى. وندا ەل ءومىرىنىڭ شەشىمىن كۇتكەن جايلارى قوزعالاتىنى, سونىڭ ىشىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قىزمەتىن جاڭا زاماننىڭ جاڭا مىندەتتەرىنە ساي بيىككە كوتەرۋ جولدارى كورسەتىلەتىنى كۇمانسىز. مەرەيتويلىق سەسسيا اسسامبلەيا مارتەبەسىن اسىرا تۇسۋگە كومەكتەسەدى, ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن تاتۋلىققا ءسوزسىز سەپتەسەدى دەپ كامىل سەنەمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
