تەرىسكەيگە بەت تۇزەگەن كوش

كوشى-قون ساياساتىن ىسكە اسى­رۋعا ماڭىزدى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى ات­قارۋ­شى ورگاندار جۇمىلا اتسالىسادى. ولاردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرى اراسىنداعى بايلانىس, جۇمىستى  اتقارۋ بويىنشا ءتيىمدى ءادىستى بىرلەسە تابۋ ءىسى جەتىلە تۇسسە, قۇبا-قۇپ. مىسالى, ەڭبەك جانە حالىق­تى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيستر­لىگىنىڭ ­وبلىستا اشقان مانساپ ورتالىعى­نىڭ ماقساتى – ەڭبەك موبيلدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ. قاي جەردە قانداي ماماندىققا سۇرانىس بار, قانداي جاعداي جاسايدى, مەكتەبىنىڭ جاي-كۇيى, ت.ب. وسىنداي اقپاراتتاردى بەرەدى. ال جۇمىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ­عا حالىقپەن تىكەلەي جۇمىس ىس­تەي الاتىن ازاماتتىق ينستيتۋت وكىلدەرى, ياعني قوعامدىق ۇيىمدارعا ءتيىمدى جوبالار ۇسىنۋعا مەملەكەتتىك ورگاندار بەلسەندىلىك تانىتسا دەپ ويلايمىز.

ءۇش-ءتورت جىلدان بەرى قىزىل­جار وڭىرىندە شىرىلداپ, «تەرىسكەي بىز­گە امانات!» دەگەن ۇران تاستاپ, «تاۋە­كەل» دەگەن ۇيىم قۇرعان بۋرا­حان داحا­نوۆتىڭ ۇسىنعان جوبالارىن قولداپ, باستاماسىنىڭ ىسكە اسۋىنا قولعابىس تيگىزسە, ءبىرشاما ءىس وڭى­نان شەشىلەر ەدى. مىسالى, بۋرا­حان وڭتۇستىك وڭىردەن قونىس قاراپ, جاعدايدى بارلاۋعا كەلگەن ازاماتتاردى, ءتىپتى وتباسىمەن كو­شىپ كەلگەن جانداردى جايعاستىرىپ, ءجون سىلتەيتىن ورتالىق قۇرسام دەگەن وي ايتادى.

– پەتروپاۆلدان 15 شاقىرىم­داي جەردە الىستان كەلگەن قانداستار­عا ارنالىپ سالىنعان «بايتەرەك» ­اۋىلى بار. بۇل – كەزىندە «ەليتنىي» دەپ اتال­عان اۋىلدىڭ ورنى. قازىرگى تۇرعىندارىنىڭ ءبارى – «نۇرلى كوش» باعدارلاماسىمەن الىس شەتەلدەردەن ورالعان قانداستار. وسى اۋىل­دا بۇ­رىنعى كەڭشاردان قالعان ەكى­قابات­تى عيمارات تۇر. اۋماعى – 900 شارشى مەتر شاماسىندا. «سونى يەسىنەن ساتىپ الىپ, جوندەتىپ, ماعان جالعا بە­رىڭىزدەر, مەن ونى كوشىپ كەلگەن قو­نىس اۋدارۋشىلار مەن قانداستاردى قا­بىلدايتىن ورتالىققا اينالدىرايىن» دەگەن ۇسىنىس ايتتىم. وسى جەردە الىستان كەلگەن اعايىنعا ءجون سىلتەپ, قاي جەرلەرگە قونىستانۋ ءتيىمدى ەكەنىن, قاي جەردە قانداي جۇمىس ورنى بارىن, قاي جەردە نەمەن اينالىسۋعا بولاتىنىن, باسپانالاردىڭ قايدا تيا­ناقتى ەكەنىن ايتىپ, بارلىق اقپا­راتپەن تانىستىرۋعا بولادى. اس-سۋ­لارىن بەرەتىن شاعىن اسحانا دا اشۋدى ويلادىم. اۋداندار­عا ءوزىمىز اپارىپ, كورسەتىپ كەلەمىز. بۇرىن كەلگەن جەر­لەستەرىنە دە جو­لىقتىرامىز. ءسويتىپ, الىستان كەلگەن اعايىننىڭ كوڭىلىن اۋلاپ, مۇندا جالعىز ەمەستىگىن, ولارعا قۋانىش سىيلايتىن, قولدايتىن, قوش­تاي­تىن جاندار بار ەكەنىن كور­سە­تۋ­گە بولار ەدى. وڭتۇستىكتەن كەلگەن ادامنىڭ ءدىلى باسقا, ورتاسى باسقا. مۇن­دا ول كليماتتىق, پسيحولوگيالىق وزگەشەلىكتەرگە تاپ بولادى. ادام قو­عامنىڭ ءونىمى, ءوزىنىڭ ۇيرەنگەن ورتاسىن كورمەگەن سوڭ ولار جاتىرقايدى, جالعىزسىرايدى, جانى اۋىرادى. سوندايدا ءبىز قازاقى كەڭدىك كورسەتىپ, جاناشىرلىق جاسايمىز. بەيىمدەۋ, الەۋمەتتەندىرۋ دەگەنىمىز وسى عوي. قىزىلجارعا وڭتۇستىكتەن حالىق­تى جەتكىزەتىن جالعىز پويىز – «قىزىل­وردا-پەتروپاۆل». ول كەيدە كەشى­گىپ, ءتۇن ورتاسىندا دا كەلۋى مۇمكىن. سوندايدا پويىزدان جەردىڭ سۋىعى­نان قورقاسوقتاپ تۇسكەن ادامدار تاڭ­سىق قالادا قايدا بارارىن بىلمەي قاڭ­تارىلىپ, مانساپ ورتالىعىن ىزدەپ اياعىنان سارسىلادى. ال ءبىزدى ولار سايتىمىزدا كورسەتىلگەن تەلەفونىمىز ارقىلى تاۋىپ, قاشان كەلەتى­نىن, قاي ۆاگوننان تۇسەتىنىن ايتسا بولعا­نى, تاۋلىكتىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتىندا قارسى الار ەدىك. ورتالىققا تاكسيمەن اپارىپ, جوعارىدا ايتىلعان جاع­داي­لاردى جاسار ەدىك. بىراق سونى ەشكىم قولدامايدى. ءتىپتى قالتالى ازامات­تار دا قولداۋ بىلدىرمەي تۇر, – دەيدى بۋراحان.

مىنە, ءوز اياعىمەن كەلىپ, قونىس اۋدارۋشىنى دا, الىستان ورالعان قانداستاردى دا قونىستاندىرعىسى كەلىپ, جان-تانىمەن كىرىسىپ جۇرگەن وسىنداي ازاماتتاردى دا قۋانا قول­داۋ جوق. بۋراحان ءتىپتى وزدىگىنەن دەمەۋشىلەر تاۋىپ, ونداعان ۇلتتىق ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرىپ ءجۇر. جۋىردا عانا ول وبلىستىق مۋزەيدە قازاق كيمەشەكتەرىنىڭ كورمەسىن دە ۇيىمداستىردى. ماقساتى كەلگەن اعايىن تەرىسكەيدى جاتىرقاماسىن, مۇندا دا قازاقى ورتا, ونەر بارىن كورسەتۋ ەكەنىن ايتتى.

رەسمي اقپارات بويىنشا, 2023–2024 جىلدارى سولتۇستىككە جالپى سانى 5 245 ادام نەمەسە 1 636 وتباسى قونىس اۋدارعان. ونىڭ 445-ءى – شەت­ەلدەردەن كەلگەن قانداستار. جالپى سانىن ايتساق, 2023 جىلى 2 698 ادام, 821 وتباسى قونىس اۋدارسا, بىلتىر ­2 547 ادامى بار 815 وتباسى عانا قو­نىس اۋدارىپ, كوشىپ كەلۋشىلەر سانى ­ازايىپ كەتتى.

مەملەكەت تاراپىنان كوشى-قون ماسەلەسىنە بايلانىستى ارنايى سۋبسيديا العان ادامدار سانى جوعارى­دا اتالعان 5 245 ادام بولسا, سونىڭ ەڭبەككە جارامدىسى – 2 271, 18 جاسقا تولماعانى – 2 512. سونداي-اق 162 زەينەتكەر, 103 ستۋدەنت, دەكرەتتىك دەمالىستاعى 197 ايەل بار.

كەيبىر وتباسىلىق, كليماتتىق, ەكونوميكالىق سەبەپتەرمەن كەرى قاي­تىپ كەتكەن ادامدار دا بار. ولاردىڭ جالپى سانى 560-تان اسادى. ياعني ورتا ەسەپپەن 10 پايىزى قايتا كەتكەن دەگەن ءسوز. وبلىسقا كوشىپ كەلگەندەردىڭ 90 پايىزى – ەتنوستىق قازاقتار, قالعا­نى – باسقا ەتنوستاردىڭ وكىلى, بىراق قازاقستان ازاماتتارى. ال ­الىستان كەل­گەندەردىڭ ءبارى – قازاقتار.

جىلىنا 2,5 مىڭ ادامنىڭ عانا كەلۋى وتە از. بۇل قارقىنمەن 10 جىلدا 25 مىڭ ادام عانا كەلەدى دەگەن ءسوز. ال قازىر وبلىس حالقىنىڭ جالپى سانىنىڭ ءوسۋى وتە ماردىمسىز, الىس شەتەلدەرگە كوشىپ كەتۋشىلەر دە ازايار­ ەمەس. سوندىقتان كوشى-قوننىڭ تۇ­راق­تىلىعى عانا ەمەس, ونىڭ ار­تۋىنا جاناشىرلىقپەن قاراعان ءجون. كۆو­تا سانىن ەكى ەسە ارتتىرسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى. ونىڭ ۇستىنە كوشىپ كەلگەن جانداردى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن قوسىمشا شارالار قابىلداعان ءجون. مۇنداعى حالىقتىڭ شىعىندارى وڭتۇستىككە قا­راعاندا ارتىق ەكەنىن دە ەسكەرۋ كەرەك. اسىرەسە قىستا جىلى كيىم, وتىن, جى­لۋ, قۋاتتى تاعام مۇندا وڭتۇستىكپەن سا­لىستىرعاندا الدەقايدا كوبىرەك قاجەت.

ارينە, اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرۋگە بولمايدى. سولتۇستىككە كەلىپ, ەڭبەكتە تابىسقا جەتىپ جات­قان قان­داستارىمىز دا بار. مى­سالى, تۇركىستان وڭىرىنەن كەلگەن جانى­بەك اسقاربەك ۇلى ع.مۇسىرەپوۆ اۋدا­نىنداعى تەمىرجول بولىمشەسىنە جۇمىسقا تۇرىپ, الدىمەن قاتارداعى جۇمىسشى بولىپ, قازىر وسى كاسىپورىن باس­شىلارى­نىڭ ءبىرى. جۋىردا ول مانساپ ورتالى­عى قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە تۇركىستان وڭىرىنە بارىپ, تەمىرجولعا جۇ­مىس ىستەۋگە نيەت بىلدىرگەن 18 ادامدى اكەلدى. قىزىلجار اۋدانىنداعى پود­گور­نوە اۋىلىنا تۇستىكتەگى ارىس اۋدانى­نان قونىس اۋدارعان نۇرسۇلتان قۋاتوۆ قازىر وسى اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى بولىپ سايلاندى. ول دا قونىس اۋدارۋ­شىلاردى شاقىرۋ ءۇشىن تۇستىك­كە تالاي رەت ات باسىن تىرەدى.

مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەل­تى­رۋگە بولادى. ال جىلىجاي ورنا­­تىپ, جەمىس-جيدەك, گۇل ءوسىرىپ ساتىپ, تا­­بىس تاۋىپ وتىرعاندار قانشاما. ءتىپ­تى ءبىر قونىس اۋدارۋشى بودەنە ءوسىرىپ, تابىسقا كەنەلىپ وتىر. جالعا العان ­30–40 گەكتار جەرىنە مال ءوسىرىپ, بىر­نەشە قارا مالدى بورداقىلاپ, تۇرمى­سىن تۇزەپ جاتقاندار دا بار. قالاي دەسەك تە, وڭتۇستىكتەن قونىس اۋدارعان اعايىن دۇنيەگە سولتۇستىكتەگىلەرگە قاراعاندا ەپتى ەكەنىن كورسەتىپ جاتىر. ەڭبەك ەتكەندەرىنىڭ ءبارى جاڭا ورتادا وزدەرىنىڭ جوبا-جوسپارلارىن جىلدام ىسكە اسىرىپ ءجۇر.

جالپى, شەكارالىق ايماقتاردىڭ بوس قالماي, حالىقتىڭ قونىستانۋ جيى­لىگى قالىپتى دەڭگەيدە بولعانى ما­ڭىزدى. سول ءۇشىن وڭتۇستىكتەگى تىعىز قو­نىستانعان حالىقتى سولتۇستىككە تارتىپ, كوشى-قوننىڭ بارلىق شىعىنىن وتەۋمەن قاتار جەڭىلدەتىلگەن باعامەن باسپانا سالىپ بەرۋ قولعا الىندى. بىراق ءۇي سالۋعا جالدانعان كەيبىر قۇرى­لىس كومپانيالارى قاداعالاۋ­دىڭ كەم­شىلىگىنەن سۋىققا شىداس بەر­مەي­تىن, ساپاسىز باسپانالار تۇرعى­زىپ, ميل­ليونداعان قاراجات بوسقا ­شاشىلدى. سونىڭ كەسىرىنەن تالاي ءۇي بوس قالدى. ودان سوڭ قونىس اۋدا­رۋشىنىڭ ساتىلاتىن ۇيلەردى ءوزى تاڭ­داپ الىپ, بەلگىلى شەكتەگى باعانىڭ كو­لەمىندە جارتى اقشاسىن بيۋدجەت­تەن (ۇتقىرلىق سەرتيفيكاتى دەپ اتالادى) بەرىپ, ساتىپ الۋىنا جول بەرىلدى. مۇنىڭ دا شيكىلىگى شىعىپ, پروكۋرا­تۋرا ورگاندارى تالاي الاياقتىقتى اشكەرەلەدى.

ارينە, اۋىردىڭ ءۇستى, جەڭىلدىڭ استىن قالاپ, وڭاي اقشا تاپقىسى كەلگەن قۋلار دا جوق ەمەس. وندايلاردى دا ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. جۋىردا وبلىستىق پروكۋراتۋرانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى مالىمدەمە جاساپ, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قونىس اۋدارۋشىلار تاراپىنان مەملەكەتكە 11 ملن تەڭگە­دەن ارتىق شىعىن كەلتىرىلگەن فاكتىنى اشقانىن ايتتى. بۇل قىلمىستار ايىرتاۋ, ع.مۇسىرەپوۆ جانە جامبىل اۋداندارىندا تىركەلگەن. ۇتقىرلىق سەرتيفيكاتىمەن جارتى اقشاسىن ­بيۋدجەتتەن تولەۋ ارقىلى ءۇي ساتىپ العىسى كەلگەن قۋلار ساتۋشىمەن كە­لىسىپ, ءۇيدىڭ باعاسىن جىمىسقىلىق­پەن ءوسىرىپ كورسەتكەن. ال ءۇيدىڭ نارىق­تاعى باعاسى الدەقايدا تومەن بولعان.

«وسى فاكتىلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, پروكۋراتۋرا قىلمىستىق كودەكستىڭ 190-بابى «الاياقتىق» بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, قورىتىندىسىندا, اۋدان­دىق سوت ۇكىمىمەن باعدارلامانىڭ ءۇش قاتىسۋشىسى ءبىر جىلدان ءۇش جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋ جازاسىمەن سوتتالدى», دەپ حابارلادى سقو پروكۋراتۋراسىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

سونداي-اق مەملەكەتتەن قارجى­لاي كومەك العان ءبىر قونىس اۋدارۋشى­لار باسقا وڭىرلەرگە كوشىپ كەتكەن. سوعان قاراماستان, جەرگىلىكتى اتقارۋ­شى ورگانداردىڭ شەنەۋنىكتەرى 103,6 ملن تەڭگە كولەمىندەگى تولەمدەردى ءوندى­رىپ الۋ شارالارىن جاساماعان.

«پروكۋرورلىق قاداعالاۋ اكتى­لە­رى­نە سايكەس, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­داردىڭ 25 قىزمەتكەرى, ونىڭ ىشىندە مانساپ ورتالىقتارى فيليا­لى­نىڭ 11 باسشىسى تارتىپتىك جاۋاپكەر­شىلىككە تارتىلىپ, 19,1 ملن تەڭگە كولە­مىن­دەگى بيۋدجەت قاراجاتى قايتا­رىلدى. قال­عان سومالار بويىنشا تالاپ-ارىزدار سوتقا بەرىلىپ, قارالىپ جاتىر», دە­لىنگەن ءباسپاسوز حابارلاماسىندا.

تەرىستىكتەگى كوشى-قون جاعدايى وسىن­داي. ادامي تۇرعىدان جاناشىر­لىق كوبەيە تۇسسە, ونىڭ جاندانۋى دا ارتا تۇسەر دەگەن ويىمىز بار. ال كوپ ىشىندە كەزدەسەتىن سوڭعى ايتىلعان فاكتىلەر كوشتىڭ كولىكتى بولۋىنا زاردابىن تيگىزە قويماس دەپ ويلايمىز.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى