كەڭەس وداعىنىڭ شەڭگەلىنەن بوساعان ورتاازيالىق تاۋەلسىز مەملەكەتتەر «جەر داۋى» دەگەن جاڭا زامان قاتەرىمەن بەتپە-بەت كەلگەن ەدى. ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز عانا ۋاقىت وزدىرماي اينالاسىنداعى بارلىق كورشىسىمەن شەكاراسىن شەگەندەپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ جەرىنە كوز الارتپاۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزدى. ال وزگە كورشىلەس ەلدەردە ءالى كۇنگە شەكارا سىزىعى ناقتى بەلگىلەنبەگەن داۋلى ايماقتارى جەتىپ-ارتىلادى. بۇل – اسىرەسە تاجىكستان مەن قىرعىزستانعا قاتىستى ماسەلە. سالدارىنان عاسىرلار بويى ءبىر ايماقتا قويان-قولتىق ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان باۋىرلاس قوس حالىق اراسىنا جىك ءتۇسىپ, ونىڭ ارتى قارۋلى قاقتىعىسقا دەيىن ۇلاستى.
اشىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, كەيىنگى وتىز جىلداي ۋاقىت ىشىندە تاجىك-قىرعىز شەكاراسىندا 300-گە جۋىق قارۋلى قاقتىعىس ورىن العان. ونىڭ سوڭى 2022 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنداعى ءىرى جانجالعا اكەپ سوقتىردى. بۇنى ءتىپتى جانجال ەمەس, كىشىگىرىم سوعىس دەۋگە دە بولاتىنداي. ەكى جاق ءبىر-ءبىرىن كىنالاعان شەكاراداعى اتىس-شابىس سالدارىنان قىرعىز تاراپىنان 63 ادام قازا تاپسا, تاجىك تاراپىنان 83 ادام وققا ۇشتى. قىرعىزستان قاۋىپتى ايماقتان 136 مىڭ تۇرعىنىن, تاجىكستان 20 مىڭ تۇرعىنىن ىشكەرى قاراي ەۆاكۋاتسيالاۋعا ءماجبۇر بولدى. وسى جولى قىرعىز اسكەريلەرىنىڭ تاجىك شەكاراشىلارىنا قارسى تۇرىكتىڭ ايگىلى Bayraktar ۇشقىشسىز اپپاراتىن قولدانۋى ءتىپتى وتقا ماي قۇيعانداي ەدى.
ەكى مەملەكەتتىڭ شەكاراسىنداعى قاقتىعىستاردىڭ ارقايسىسى نەدەن باستالعانىن ايتۋ قيىن بولسا دا, جالپى جانجالعا قوزعاۋ سالىپ وتىرعان ماسەلە بارىنە ءمالىم. ول – تاجىكستان مەن قىرعىزستان شەكاراسىنىڭ شەگەندەلمەۋى. ارالارىن 984 شاقىرىمعا سوزىلعان ورتاق شەكارا ءبولىپ جاتىر. سونىڭ شامامەن 30 پايىزى داۋلى جەرلەر ەدى. ءتىپتى كەيبىر جەرلەردىڭ كىمگە تيەسىلى ەكەنىن ناقتى بەلگىسىز بولىپ كەلدى.
قىرعىزستان مەن تاجىكستان – ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر. ۇيىمنىڭ جارعىسى بويىنشا سىرتتان قانداي دا ءبىر قاۋىپ تونگەن جاعدايدا, ءبارى كۇش بىرىكتىرىپ, كومەككە كەلەدى. ال ەگەر ۇيىمعا مۇشە ەلدەر اراسىندا ءوزارا كيكىلجىڭ تۋسا, نە ىستەۋ قاجەت؟ بۇل جاعى جارعىدا ناقتى جازىلماعان. سودان دا شىعار, ۇيىمنىڭ وزگە مۇشەلەرى قىرعىز بەن تاجىك اراسىندا بولىپ جاتقان جانجالعا اسا نازار اۋدارا قويعان جوق. رەسەيدىڭ جاعدايى تۇسىنىكتى, ونىڭ ءوز «قىزىعى» وزىندە. بەلارۋس پەن ارمەنيانى دا الاتاۋدىڭ ارعى بوكتەرىندە بولىپ جاتقان وقيعالار اسا الاڭداتپاسا كەرەك. تەك قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ قانا قىرعىز-تاجىك شەكاراسىندا جانجال بولعان سايىن باۋىرلاس حالىقتاردى سابىرعا شاقىرىپ, ماسەلەنى بەيبىت جولمەن شەشۋگە ۇندەپ كەلگەنى بەلگىلى.
«بەرىك دوستىق پەن تاتۋ كورشىلىك قاتىناستاردى ساقتاۋ – ءبىزدىڭ ورتاق ءارى ماڭىزدى مىندەتىمىز. سونداي-اق ءوڭىردىڭ تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگى, بەيبىت ءومىر قۇرۋ جولىنداعى ورتالىق ازياداعى بارشا باۋىرلاس حالىقتىڭ تۇبەگەيلى مۇددەسى. قازاقستان كەز كەلگەن داۋلى ماسەلەنى تەك بەيبىت جولمەن جانە ساياسي ديپلوماتيالىق ادىستەرمەن شەشۋدى جاقتايدى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلى قىرعىزستان پرەزيدەنتىنە جولداعان حاتىندا. سونىمەن قاتار تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمونعا دا حات جولداپ, باۋىرلاس جانە دوستاس مەملەكەتتەردەگى بۇل قايعىلى وقيعا قازاق ەلىن دە قاتتى الاڭداتقانىن جەتكىزدى.
دەگەنمەن قىرعىز بەن تاجىك تاراپتارى ارالارىنداعى داۋ-دامايدى سىرتتان كەلىپ ەشكىم شەشىپ بەرمەيتىنىن, ءوز جارالارىن وزدەرى جازۋى كەرەك ەكەنىن ءتۇسىنىپ, كەيىنگى جىلدارى قارىم-قاتىناستى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ناقتى قادامدار جاساي باستادى. مۇنىڭ سوڭى الدىمەن 2023 جىلدىڭ قازان ايىندا قىرعىزستاننىڭ باتكەن قالاسىندا ەكى ەل ارنايى قىزمەتتەرىنىڭ قۇپيا حاتتاماعا قول قويۋىنا الىپ كەلدى. بۇل قۇجاتتىڭ جاي-جاپسارى جاريالانباسا دا, شەكارا داۋىن شەشۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى باستاما ەكەنى ايتىلعان ەدى.
ال كۇنى كەشە ەسكەندىر زۇلقارنايىن زامانىندا نەگىزى قالانعان, 2500 جىلدىق تاريحى بار كونە شاحار – حوجاندتا قول قويىلعان «عاسىر كەلىسىمى» ورتالىق ازياداعى «جەر داۋىنا» تۇبەگەيلى نۇكتە قويعانداي. ەمومالي راحمون, شاۆكات ميرزيوەۆ جانە سادىر جاپاروۆ ءۇش مەملەكەتتىڭ مەملەكەتتىك شەكارالارىنىڭ تۇيىسكەن نۇكتەسى تۋرالى كەلىسىمگە جانە ماڭگىلىك دوستىق تۋرالى حوجاند دەكلاراتسياسىنا قول قويدى. كەيبىر دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, بۇگىندە قىرعىزستان مەن تاجىكستان اراسىنداعى شەكارانىڭ 90 پايىزى ناقتى ايقىندالىپ, شەگەندەلىپ ۇلگەرىپتى.
ء«بىز قىرعىزستانمەن جانە وزبەكستانمەن اراداعى مىڭداعان جىلدىق دوستىققا, تاتۋ كورشىلىككە, تەڭ قۇقىلىققا, ءوزارا سىيلاستىققا نەگىزدەلگەن قارىم-قاتىناسىمىزدى جوعارى باعالايمىز», دەگەن تاجىك باسشىسى ە.راحمون ءۇش مەملەكەتتىڭ ىنتىماقتاستىعىن جان-جاقتى دامىتۋ تاجىكستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى باسىم باعىتتىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتتى.
ءبىزدىڭ ءدال ىرگەمىزدە بولىپ جاتقان بۇل تاريحي وقيعانىڭ قازاق ەلى ءۇشىن قانداي ماڭىزى بار؟ ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, شىعىستانۋشى جانات مومىنقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, حوجاند قالاسىندا بولعان بۇل كەلىسىم – ايماقتىڭ تۇراقتىلىعىن نىعايتىپ, مەملەكەتارالىق قاتىناستاردى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن ماڭىزدى قادام. ماڭگىلىك دوستىق تۋرالى دەكلاراتسيا ايماق ەلدەرىنىڭ كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا سىيلاستىققا دەگەن ادال دايىندىعىن كورسەتەدى.
«بۇل – گەوگرافيالىق فاكتور عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بۇرىننان كەلە جاتقان شەكارا داۋلارىن شەشۋگە قول جەتكىزگەن ساياسي بىرلىكتىڭ, ۇلتارالىق سەنىمنىڭ جانە تاتۋ كورشىلىك قاتىناستارى جاڭا ءداۋىرىنىڭ قۋاتتى دالەلى. كەلىسىمدەر ايماقتىڭ ەڭ كۇردەلى شەكارا ماسەلەلەرىن شەشىپ وتىر. اسىرەسە فەرعانا القابى – اسا كۇردەلى گەوگرافيالىق ءتۇيىن رەتىندە كەڭەس كەزەڭىندە «ارنايى ماقساتتارمەن» شيمايلانعان انكلاۆتاردى قامتىعان. ءبىر ەلدىڭ شەتتە قالعان اۋماعى باسقا مەملەكەتتىڭ اۋماعىمەن قورشالۋى شەكارالىق شيەلەنىس تۋعىزىپ كەلدى. ايماقتاعى سەگىز انكلاۆتىڭ ءبىرازى قىرعىزستاندا ورنالاسىپ, وزبەكستانعا تيەسىلى بولدى. تاجىكستاننىڭ وزبەكستان اۋماعىندا ءۇش انكلاۆى, قىرعىزستاننىڭ وزبەكستاندا ءبىر انكلاۆى بار. ونداعان جىلدار بويى ساراپشىلار وسى اۋماقتىق ماسەلەلەردى قاۋىپتى شيەلەنىستىڭ وشاقتارى رەتىندە قاراستىردى. ەندى شەكارالار قۇقىقتىق تۇرعىدا تۇبەگەيلى راسىمدەلىپ, دوستىق جانە وداقتاستىق قاتىناستاردى نىعايتۋعا دەگەن ساياسي شەشىم, رەسمي ەرىك-جىگەر بولعاندىقتان, ورتالىق ازيانىڭ وسى بولىگىنىڭ تۇراقتى دامۋى مەن وركەندەۋىنە سەنىم ۇيالاتاتىن بەرىك جاعداي قالىپتاستى», دەيدى ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل دوستىق كەلىسىمى بۇكىل ورتالىق ازيادا ينتەگراتسيالىق جاقىنداسۋ ۇردىستەرىن نىعايتىپ, ءبىز ءۇشىن وسى ەلدەر ارقىلى بولاشاققا جوسپارلانعان وڭتۇستىك ازياعا اپاراتىن جولداردى اشۋ مۇمكىندىگىن كۇشەيتەدى. ايماقتا ساياسي وداقتاردى نىعايتۋ – ءبىزدىڭ ەلدىڭ دە تۇراقتىلىعىن, وڭتۇستىك شەكارامىزدى بەكەمدەۋدىڭ, ايماقتىق ينتەگراتسيانىڭ بولاشاعىنا مىقتى نەگىز.
ء«بىر ايتا كەتەرلىگى, تاياۋ كۇندەرى وزبەكستان پرەزيدەنتى ش.ميرزيوەۆتىڭ الماتىعا كەلىپ, قاسىم-جومارت توقاەۆپەن بەيرەسمي كەزدەسۋ وتكىزۋى اتالعان سامميتكە دايىندىقپەن دە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ياعني 4 مەملەكەت وسىنداي ءىرى ديپلوماتيالىق ءۇردىستى ىلگەرىلەتىپ, ايماقتىق بىرلىككە قولداۋدى اشىق كورسەتىپ وتىر. الداعى اپتا سامارقاندتا ورتالىق ازيا-ەۋروپا وداعى ءسامميتى وتەدى. مامىردا اراب شىعاناعى ەلدەرىمەن ايماقتىق سامميت, ودان سوڭ ورتالىق ازيا ەلدەرى پرەزيدەنتتەرىنىڭ كەڭەسۋ ءسامميتى ايماقتا ماڭىزدى ۇدەرىستەردىڭ باستالىپ جاتقانىنان حابار بەرەدى. قازاقستاندى ورتالىق ازيانىڭ ماڭىزدى بولىگى رەتىندە كورسەتۋ, ىلگەرىلەتۋ ۇلتىمىزدىڭ دامۋ بولاشاعى تۇرعىسىنان وتە ماڭىزدى تاڭداۋ ءارى شەشىم بولماق», دەپ ويىن تۇيىندەدى ج.مومىنقۇلوۆ.
