دەگدار ءسوز يەسى

كەنەت كوكتەمگى قوڭىر سامال جەل «جازۋ­شى­­لىق دەگەنىمىز – تا­بان­دىلىق» دەگەندى قۇلاعى­ما سىبىر­­لاعانداي بولدى. راس شىعار. تابانسىز بولسا, سورە­لە­رىمىزدە سامساپ تۇرعان توم-توم كىتاپتار قايدان كەلسىن؟ دۇنيە­ جۇزىندەگى وقىرمانى ەڭ كوپ جازۋشى دجەك لوندوننىڭ شىعار­مالارىن باسپالار 600 رەت كەرى قايتارىپتى. بىراق ول تاباندىلىعىن جوعالتپاي, ناتي­جە­سىندە, الەمگە ايگىلى جازۋشى بولدى. قازاق ادەبيەتىندە دە سونداي تاباندى دا قاجىرلى تالانت يەلەرى بار. سولاردىڭ ءبىرى – «دارىن» مەملەكەتتىك, «ايبوز» ۇلتتىق سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى ايگۇل كەمەلباەۆا. وسىدان 40 جىل بۇرىن جازىلعان «جەتىنشى قۇرلىققا ساياحات» اتتى شىعارماسىمەن ادەبيەت ەسىگىن سەرپە اشقان ونىڭ سەگىز كىتابى جارىق كوردى. سول سەگىزدىڭ ءبارىن ءسوز زەرگەرى رەتىندە ول اسا بايسالدىلىقپەن, وقىرماننىڭ جۇرەگىنە جەتەتىندەي كۇيدە جازدى. جازىپ قانا قويعان جوق, العاۋسىز وقىرماننىڭ ىزدەپ وقيتىن جازۋشىسىنا اينالدى.

جازۋشىنىڭ جاڭا بەلەسى قارساڭىندا ونىڭ قالامىنان تۋعان شوقتىعى بيىك شىعار­ما­لا­رىن قايتا وقىپ شىقتىق. ءبىر عانا «الاكول» اتتى شاعىن اڭگى­مەسى تەرەڭ ويعا جەتە­لەيدى. بۇل اڭگىمەنىڭ وزەگى ادام مەن تابي­عاتتىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ سىرىن ءبىلۋ جانە ونى ءتۇسىنۋ بولماق. الاكولدىڭ عاجايىپ قاسيەتىن تولعاي كەلە اۆتور قىرقىنا دا تولماعان ءسابيىن جۇرت كوزىنە كورسەتىپ, كولگە شو­مىل­دىرۋعا اپارعان جاس اتا-انانىڭ سابىرسىزدىعىنا ناليدى. نالىپ قانا قويماي, اينالاداعى ادام­داردىڭ قىلاياعى سۋدىڭ دا سيقىرى, تىلسىم كۇشى بار ەكەنىن اڭدا­مايتىنىن ايتادى. ويسىز دا قام­سىز اكەنىڭ قولىنان سىرعىپ كەتكەن ءسابيدى اقجال تولقىندار الا قاشادى. ارعى جاعى تراگەديا ەكەنى تۇسىنىكتى. ايگۇل كەمەلباەۆا وسى اڭگىمەسىندە «جاس بالا قۇستىڭ كولەڭ­كەسىنە دە توڭادى» دەگەن فيلو­­سو­فيالىق ويدى العا تارتادى. وسى ءبىر جالعىز اۋىز سوزدە قان­­شاما سالماق جاتقانىن اڭداۋ ءۇشىن دە بىزگە ۇشان-تەڭىز ءبىلىم قاجەت.

استاناداعى زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن ايگۇل كەمەل­باەۆا­نىڭ وقىرماندارى جازۋ­شىنىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەلدە باس قوستى. مەم­لەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين, مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا, جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆ جازۋشىنى مەرەيتو­يىمەن قۇتتىقتادى. كەمەلباەۆا­نىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى بەلگىلى فيلولوگ عالىمدار سەرىك نەگيموۆ, تۇرسىن جۇرتباي, اسيما يشانوۆا, قالامگەرلەر تولىمبەك ءابدىرايىم ۇلى,  امانگەلدى كەڭشىلىك, اسان وماروۆ, ت.ب. پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. مەرەيتوي يەسىنىڭ اڭگى­مەلەرى تۋرالى تالانتتى اقىن سۇراعان راحمەت ۇلى مىناداي وي ءتۇيىنىن ءبىلدىردى: «بۇگىنگى ادەبيەتتىڭ دەڭگەيىنە قاراپ ونىڭ ءتۇپ-تامىرىنىڭ وزگەرۋىن, باتىس پەن شىعىس, اۋىل مەن قالا داۋىسىنىڭ وقىرمانعا شىنايى جاقىنداۋى­نا وسى ايگۇلدەر سەبەپشى بولعانى داۋ­سىز. «جەتىنشى قۇرلىققا سايا­حات» جاڭا پروزانىڭ ءستيلىن, تىپتەن ءسوز تۇرەنىن, حيكمەتىن جانە بايانداۋ ءريتمىن مۇلدەمگە سەزىندىرگەنى جالعان ەمەس. سوڭى­­­نان «توبىلعىساي» قازاق وقىر­ماندارىنا «مۇنارا» بولىپ كەلدى. ارينە حح عاسىر ءتۇرلى يزم­دەردى ۇسىندى. جاڭا قيسىندى دۇنيەنى بىرەۋ جاتىرقادى, ەندى بىرەۋلەر ونى ىزدەي جونەلدى. ءبىزدىڭ سانالى وقىرمان وسى كەزدە وزىمىزدەن ايگۇلدى, الەمدىك سانات­تاعى وركەنيەتتەن  تاريحشى ءتوينبيدى, ويشىل شپەنگلەردى ىزدەي باستاعان. قالاي دەسەك تە جاڭعىرعان قازاقتىڭ تاڭعاجايىپ ادەبيەتى دالادان – قالاعا, قالادان – بارلىق الەمگە قاراي وسى ايگۇلدەر ارقىلى جول تارتتى. جالپى اعىلشىن, نەمىس تىلدەرىنە ءجون-جوسىعىمەن اۋدارىلعان جازۋشىلار بىزدە بىرەن-ساران عانا. ايگۇلدىڭ ورىس, اعىلشىن, فرانتسۋز, اراب, قىتاي, يسپان تىلدەرىنە اۋدارىلعاندارىن وزگەلەر تىلگە تيەك ەتەر. ەگەر ناقتى اۋدارماتانۋ, شىنايى, ساۋ فيلولوگيا قالىپتاسسا, تەكتى وقىرمان بۇعان سەنەتىنى ءسوزسىز. بۇگىن بۇكىل ادەبيەتتەگى وتكەن-كەتكەندى, ءداستۇرلى پروزا مەن جارقىن پوەزيانىڭ ءدۇدامال تۇستارىنا كۇماندانىپ جۇرگەندەر بار. كىتاپتىڭ قالاي ومىرگە كەلۋى ەمەس, جاڭا پروزانىڭ نەنى اڭعار­تارىن ايگۇل كەمەلباەۆادان ۇيرەنەتىن كەزەڭ ەندى تۋدى. بىزگە بۇرىن امەريكادان گورى اسپانداعى اي جاقىن سەزىلەتىن. ەندى امەريكالىقتار ءبىزدىڭ تالانتتى جازۋشى ايگۇلدەن «The Nanny»-دى وقيتىن بولدى.

جازۋشى, سىنشى, ەسسەگەر, كينوگەر ايگۇل كەمەلباەۆا كەمەل جاسىنا ەندى عانا كەلدى. امەري­كانىڭ ءدال وسىنداي ءبىر جازۋشىسى كۋرت ۆوننەگۋت (1922–2007) كوزى تىرىسىندە 14 رومان قالدىرعان. ايگۇل كەمەلباەۆا سەكىلدى تۇما وي­لى تۋما تالانتتاردى جەتە باعالاۋ كە­رەك دەگەندى دە ايتا كەتەيىن».

جازۋشى, ادەبيەتتانۋشى, كينودراماتۋرگ, ەسسەشى ايگۇل كەمەلباەۆا ءۇشىن شىعار­ما­شىلىقپەن اينالىسۋ جان قالاۋى سياقتى. ونىڭ ەسىمى قازىر شەتەلدەرگە دە تانىس. ايتالىق, 2019 جىلى تۇركيا­داعى مۋگلا سيتكي كوچمان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيس­ترانتى سيمگە سولاك ايگۇل كەمەلباەۆانىڭ پروزاسى بو­يىن­شا ديپلومدىق جۇمىسىن تابىستى قورعاپ شىقتى. اتالعان القالى جيىنعا قاتىسقان پەداگوگ, جۋرناليست جانە نەمىس تىلىنەن اۋدارماشى راۋزا مۇساباەۆا ءسوز كەزەگىندە «ايگۇلدىڭ الەمدىك دەڭ­گەيدەگى جازۋشى ەكەنى الدەقاشان-اق مويىندالعان, سوسىن مەنىڭ ءبىر تاڭعالاتىنىم – ايگۇل وتە مولدىرەتىپ جازادى. ءبىر توقتا­مايدى. كەلىپ جاتقان نە دەگەن اقىل, نە دەگەن قۇشتارلىق» دەپ اعىنان اقتارىلدى.

ايگىلى سىنشى سارتردىڭ بىردە «كەيىپكەرىم تاۋعا شىقتى دەمە, تاۋعا شىعار» دەگەنى بار ەدى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ايگۇل كەمەلباەۆا دا ءوز شىعارمالارىن ءمىنسىز وقىرمانعا ۇسىنعان قالامگەردىڭ ءبىرى. ونىڭ جازۋ­شى­لىق كۇنتىزبەسىندە ساپا, ادالدىق پەن تاباندىلىق دەگەن ۇشتاعان بار. سول ارقىلى دا ول ءالى ءوز وقىر­مانىن كۇللى جەر بەتىنەن تابا الارى انىق. ءبىز جەتىنشى قۇر­لىقتى قيال الەمىندە ىزدەگەن دەگدار ءسوز يەسىنەن الدا كەسەك روماندار كۇتەمىز.