جاقىندا م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «الەم حالىقتارىنىڭ مادەني مۇراسى: ەتنومۋزىكا, ەتنوفور, ەتنوگراف» تاقىرىبىندا وتكەن حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك سيمپوزيۋمدا عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرى نەگىزىندە جارىق كورگەن «حح-ءححى عاسىرلاردىڭ قۇندىلىعى مەن ماڭىزدىلىق كەڭىستىگىندەگى ا.زاتاەۆيچتىڭ مۇراسى: عىلىم – مادەنيەت – قوعام» اكادەميالىق ەڭبەگى تانىستىرىلدى.
ومىرشەڭ قازىنانىڭ ماڭىزىنا توقتالعان م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, اكادەميك كەنجەحان ماتىجانوۆ «قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانى» جيناعىنىڭ ۋاقىت وتە كەلە ءمانى ادەبيەت, تاريح, ءتىل ءبىلىمى جانە باسقا دا عىلىم سالالارىنا قۇندى دەرەككوز رەتىندە ارتا ءتۇستى, دەپ اتاپ ءوتتى. سەبەبى بۇل جيناققا ۇلت زيالىلارى مەن الاش قايراتكەرلەرىنەن باستاپ, قاراپايىم حالىق وكىلدەرى ۇلەسىن قوسقان.
«بۇگىندە ينستيتۋت قورى فولكلورلىق مۇراعا, ءۇنتاسپا, كونە قولجازبالارعا باي. سيرەك قوردا عالىمدار, فولكلورتانۋشى, ونەرتانۋشى مامانداردىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە فولكلورلىق ۇلگىلەردەن باستاۋ الاتىن قازىنالار بار. مۇنداي قازىنانى, ياعني قوبىز, دومبىرا كۇيلەرى مەن ءان-جىرلاردى جازىپ الىپ, ءبىر عاسىر بۇرىن حالىقتىق مۇرانى جيناقتاۋدا جانكەشتى قىزمەت ەتكەن الەكساندر زاتاەۆيچتىڭ ەسىمى قازاق حالقى ءۇشىن اسا قىمبات. ا.زاتاەۆيچ قازاق پەن قىرعىزدىڭ كونە ۇلتتىق مۇرالارمەن قاتار, جالپى تۇركى حالىقتارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە وزبەك, باشقۇرت, قاراقالپاق, دۇنگەن, تاتار, تۋۆا, قالماق, ت.ب. اۋەندەرىن تىرنەكتەپ جيناپ, نوتاعا ءتۇسىرىپ, جارىققا شىعارىپ, الەمدىك دەڭگەيدە تانىستىردى. ا.زاتاەۆيچتىڭ 100 جىل بۇرىن شىعارعان «قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانى» جيناعىندا, ودان التى جىلدان كەيىن شىققان «قازاقتىڭ 500 ءان-كۇيى» جيناقتارىندا مول مۇرادان بولەك, قانشاما تاريح جانە تاعدىر جاتىر. بۇل ەڭبەكتەردى ەرەكشە باعالاعان ينستيتۋت عالىمدارى 1963 جىلى عالىمنىڭ ەڭ باستى ەڭبەگىنىڭ ءبىرى «قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانى» كىتابىن قايتا باسىپ شىعاردى. بۇل يدەيانىڭ باستاماشىسى اكادەميك احمەت جۇبانوۆ بولسا, 2007 جىلى «قازاقتىڭ 500 ءان-كۇيى» جيناعىنىڭ فاكسيميلەسى مەن تولىقتىرىلعان ءتۇرىن جارىققا شىعارۋ جۇمىسىن قولداعان اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ بولدى. ا.زاتاەۆيچتىڭ «قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانى» جيناعىندا ۇلت زيالىلارى, الاش قايراتكەرلەرى, ءداستۇرلى ونەرپازدار جايىندا اشىلماعان ماسەلە كوپ. ولاردىڭ قاتارىندا ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, ءىلياس جانسۇگىروۆ, ءسابيت مۇقان, ت.ب. ونەرگە قوسقان قىرى جاڭا تاراپتان زەردەلەنۋى كەرەك» دەيدى ك.ماتىجانوۆ.
قازىرگى كەزدە ينستيتۋت جوبالارى اياسىندا حالقىمىزدىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىنا اينالعان كونە ءۇنتاسپالاردى جانە عالىمدار شىعارعان ەڭبەكتەردى تسيفرلىق فورماتقا اۋىستىرۋعا بايلانىستى اۋقىمدى جۇمىستار قولعا الىنىپ جاتىر. ونىڭ بارىسىندا ا.زاتاەۆيچ جيناعان مۋزىكالىق ۇلگىلەردىڭ باسپالىق نۇسقاسى عانا ەمەس, ۇلگىلەردىڭ اۋديو نۇسقاسىن جاساقتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ دە جوسپاردا تۇر.
ينستيتۋتتىڭ «مۋزىكاتانۋ» ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور اينۇر قازتۋعانوۆانىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق مۇرا جاۋھارلارىن جەتكىزۋشىلەردىڭ ىشىندە ءدۇلدۇل انشىلەر مەن كۇيشىلەردىڭ تىكەلەي ءىزباسارلارى بولعان ءداستۇرلى ونەر وكىلدەرىمەن قاتار, قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسىپ, جانىن پيدا ەتكەن ۇلت زيالىلارىنىڭ ورىنداۋىنداعى ۇلگىلەر تاسقا قاشالعانداي ا.زاتاەۆيچتىڭ ەڭبەكتەرىندە كورىنىس تاپتى.
«ا.زاتاەۆيچتىڭ ەڭبەگى حاقىندا ماكسيم گوركي 1929 جىلى جاريالانعان «كەڭەستەر وداعى بويىنشا» دەگەن ماقالاسىندا: «مەنىڭ الدىمدا «قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانىنىڭ» جيناعى جاتىر, ونىڭ وزگەشە سونى مەلوديالارى – بولاشاقتىڭ موتسارتتارى, بەتحوۆەندەرى, شوپەندەرى, مۋسورگسكيلەرى مەن گريگتەرى ءۇشىن عاجايىپ باي ماتەريال. زىريانداردىڭ, بۋرياتتاردىڭ, چۋۆاشتاردىڭ, ماريلاردىڭ, تاعى باسقا شارتاراپتىڭ بولاشاق ۇلى مۋزىكانتتارى ءۇشىن بۇل جيناقتا عاجايىپ ادەمى مەلوديالاردىڭ بۇلاق-جىلعالارى كۇمىسشە سىڭعىرلاپ اعىپ جاتىر», دەگەن. ال جازۋشى رومەن روللان «بىرىنشىدەن, زاتاەۆيچتىڭ ەڭبەكقورلىعىنا باسىمدى يەمىن. ويتكەنى ىندەت پەن اشارشىلىق جايلاعان ۋاقىتتا مۇنداي وراسان جۇمىستى جاساۋ ءۇشىن قانشاما قايرات كەرەك. بۇل, ءسوز جوق, مۋزىكاداعى ەرلىك, سونىمەن قاتار ادام جانىنىڭ قۋاتى, مۇنى ۇمىتۋعا استە بولماس. ءوز باسىم وسىناۋ سۇلۋ دا سىرباز دالا اۋەندەرىنە دەگەن تاڭدانىسىمدى جاسىرا المايمىن» دەسە, كەزىندە اكادەميك احمەت جۇبانوۆ تا «ا.زاتاەۆيچتىڭ «1000 ءانى» قازاق مۋزىكاسىنا جاڭا جىلباسى بولدى. سول ارقىلى دۇنيەجۇزى قازاق مۋزىكاسىمەن تانىستى. قازاقتىڭ مۋزىكاسىنا, حالقىنا دەگەن ۇلكەن ماحابباتى ارقىلى ۇلى مۇرا قالدىرىپ كەتكەن ورىستىڭ ۇلى ادامىنىڭ اعالىق قامقورلىعىن ءار كەزدە ەستە ساقتالىق» دەپ جازعان بولاتىن.
اينۇر قازتۋعانوۆا اتاپ وتكەندەي, ا.زاتاەۆيچ تۋرالى جازعان جاريالانىمدار كىتاپحانالارداعى سيرەك قورلار مەن مۇراعاتتارداعى ماتەريالدار كۇننەن-كۇنگە ۇمىتىلىپ, پاراقتارى جىرتىلىپ, ءىزسىز جوعالىپ بارادى. سوندىقتان عالىمدار يگى ءىستى قولعا الىپ, وسىنىڭ ءبارىن اكادەميالىق باسىلىمعا توپتاستىرىپ, وقىرمانعا ۇسىنىپ وتىر. باسىلىمدا بۇرىن-سوڭدى جارىق كورمەگەن دەرەكتەردى كەزدەستىرۋگە بولادى. ولاردىڭ قاتارىندا ارحيۆتەردەن تابىلعان, عىلىمي جانە مادەني قۇندىلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن ماقالالار مەن فوتوماتەريالدار بار.
الماتى
