ساندىقتاۋ سۋرەتتەرى
كوكشەتاۋ دەسە, ءتىل ۇشىنا الدىمەن بۋرابايدىڭ ىلىگەتىنى بار. ايتسە دە, تۇمسا تابيعاتتىڭ ادام اياعى سيرەك باساتىن قولات-قويناۋلارى از ەمەس. كىلكىگەن كوك مۇنار ساعىم سىرلى ساندىقتاۋدىڭ سۇلۋ ءجۇزىن بەيساۋات كوزدىڭ سۇعىنان ساقتاعىسى كەلگەندەي قىمتاپ, كولەگەيلەپ جاتارى بار. الدەبىر شەبەر قيۋىن كەلىستىرىپ قولمەن قالاعانداي ساندىق تاستاردىڭ جالپاق جوتاسىندا قوجىر-قوجىر قارا تاستاردى قاق جارىپ ماڭگى جاسىل قاراعايلار ءوسىپ تۇر. قامشىسىلتەر جەردە قولدىڭ سالاسىنداي ءۇيىر-ءۇيىر اق قايىڭ. ءزاۋ بيىكتەن تومەنگە اسىعىپ اققان ون سان اق بۇلاق تىرشىلىك كۇيىن شەرتىپ تۇر. وسىنشالىقتى ۋىز تابيعاتتىڭ قۇنارلى ءبىر پۇشپاعىن قۇرايتىن اۋدان كولەمى – 6,4 مىڭ شارشى شاقىرىم. اۆتوموبيل جولدارىنىڭ ۇزىندىعى 777 شاقىرىمعا تەڭ. ءسال تاراتىپ ايتاتىن بولساق, ونىڭ 68 شاقىرىمى رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى, 135 شاقىرىمى وبلىستىق ماڭىزداعى جولدار. قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن قىرىق كۇن شىلدەدە كەنەزەسى كەپكەن كوركەم دالانىڭ تاڭدايىن ءجىبىتىپ, جاباي, سارقىراما, جىلاندى, اششىلى, اتىجوق, قوڭىر وزەندەرى اعادى. وزەن جاعاسى قالىڭ توعاي. بۇل كۇندە اتاۋى ەل ەسىنەن شىققان ءجۇز سان ءشوپ قاقالىپ وسەدى. كۇمىس توستاعاننىڭ ىشىندەگى ناردەي بولىپ جاتقان نوۆونيكولسك, جاقسى-جالعىزتاۋ, قۇمدىكول ءتارىزدى تۇششى سۋى ءمولت-ءمولت ەتىپ جاتقان, اق بالىعى تايداي تۋلاعان ايدىندار دا بار. بۇل كولدەردە بالىقتىڭ جيىرمادان استام ءتۇرى بار. جىل سايىن ساي-سالامەن اعىپ كەلىپ قوسىلاتىن قار سۋىنان كەنەرەسى كەڭىپ, بۇرق-سارق ەتىپ اسىپ-تاسىپ جاتاتىن جاباي وزەنىنە سىزدىقتاي سىزىلىپ سارقىراما مەن اششىلى وزەندەرى كەلىپ قوسىلادى. ءبىر عاجابى, ءۇش وزەننىڭ تۇيىسكەن اڭعارى الىستان ءسۇيسىنتىپ, كوز سالعان ادامعا قالى كىلەمدەي قۇلپىرىپ, مىڭ تۇسكە بويانىپ, كوڭىل ارباپ كورىنەرى بار.
بۇل ولكەنىڭ ءبىر بايلىعى – يت تۇمسىعى وتپەيتىن نۋ ورمان. ساندىقتاۋدىڭ جان جادىراتار كوركەم قويناۋىنا سۇڭگىپ كەتسەڭىز, قوس قاپتالىندا قۇشاعىڭ جەتپەيتىن جۇزجىلدىق قاراعايلار سامساپ تۇرادى. ورمان كولەمى شامامەن العاندا 70,8 مىڭ گەكتار القاپتى قۇرايدى. نەگىزىنەن, اۋداننىڭ سولتۇستىك بولىگىندە ورنالاسقان. ادام اياعى سيرەك بولعان سوڭ, جەمىس-جيدەگى دە وتە مول. قۇستىڭ دا جۇزدەن استام ءتۇرى مەكەن ەتەدى. سىڭسىعان نۋ ورماننىڭ ىشىنەن مارال, قاسقىر, تۇلكى, ءتيىن, قويان, سۋىر, بورسىق, قارساق ءتارىزدى اڭداردى كەزدەستىرۋگە بولادى. وسى ءوڭىردى جايلاعان كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ساندىقتاۋدىڭ نۋ ورماندارىن ىلكى زاماندا ايۋ دا مەكەن ەتكەن ەكەن. ورمان قوجاسىنىڭ ەڭ سوڭعىسىن سوناۋ 1897 جىلى ريابۋحين دەگەن اڭشى اتىپ الىپتى.
تاۋ سىلەمدەرىنەن كوشىپ كەلىپ كوكىرەگىڭە قوناتىن كوركەم سۋرەتتى ءوڭىردىڭ اتاۋى نەگە ساندىقتاۋ دەپ اتالعان دەگەن ساۋالعا دا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك. ەستە جوق ەسكى كەزەڭدە الدەبىر سيقىرشى مەكەندەپتى. بىردە قۇلاعىنا قارا ورمانداي قالىڭ ەلدىڭ ىشىندە اي دەسە اۋزى, كۇن دەسە كوزى بار حاس سۇلۋ بار دەگەن حابار جەتەدى. جۇرتتىڭ سيپاتتاۋى سولاي. حاس سۇلۋ تۋرالى حابار جەتكەن سوڭ, سيقىرشىدان دەگبىر كەتكەن. قالاي دا ۇستاپ الماق, الىپ قاشپاق. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە قارا نيەتىن جۇزەگە اسىرادى. جۇرت كوزىنەن تاسا جەرگە الىپ كەتەدى. تۇيەنىڭ وركەشىندەي بولىپ توڭكەرىلە بۇك ءتۇسىپ جاتقان جوتانىڭ استىندا اۋماعى اجەپتاۋىر ۇڭگىر بار ەكەن. سول ۇڭگىرگە جاسىرادى. ارۋدىڭ جوعالعانىن ساندىقتاۋدىڭ جىگىتتەرى دە ەستىپ, قۇلاقتانسا كەرەك. ەل ەمەس پە, نامىس بۋعان. سيقىرشى بولماق تۇگىلى كىم بولسا دا, سىباعاسىن بەرىپ, ارۋدى ازات ەتپەك. جاپپاي اتقا قونعان. كۇن جۇرگەن, ءتۇن جۇرگەن. اپتا وتكەن, اي وتكەن. اقىرى تاۋىپتى. بىراق ەسىل ەرلەر دەگەنىنە جەتە الماعان. جوتانىڭ ۇستىندە جولىققان سيقىرشى ەلدىڭ نامىسقوي جىگىتتەرىنىڭ ءبارىن سيقىرلاپ, تاس قىلىپ جىبەرسە كەرەك. قازىر ءارتۇرلى پىشىندەگى تاس بىتكەن سول سۇلۋدى ىزدەپ شىققان جاۋجۇرەك جىگىتتەر دەسەدى. ال باۋىرىنداعى بۇلاق – انىعىندا بۇلاق ەمەس, ارۋدى اراشالاپ الامىن دەپ شىققان الاش جىگىتتەرىنىڭ كوز جاسى. اڭىز سولاي دەيدى.
اۋداندا بىرنەشە قوناقۇي بار. قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورىندارى دا قىزمەت ەتەدى. تۋريزم اۋماعى ايتارلىقتاي كەڭەيۋىنە بايلانىستى جاڭا جۇمىس ورىندارى دا اشىلىپ, حالىققا كەرەگى دە وسى. بۇل ورايداعى جوسپار 100 پايىز ورىندالعان. بالكاشين سەلوسىندا جاڭا ءدامحانا سالىنعان. باسقا دا قۇرىلىستار بوي كوتەرىپ جاتىر. تۋريزم سالاسىن دامىتۋعا ينۆەستيتسيا تارتىلۋدا.
ساندىقتاۋدا تازا اۋا جۇتىپ, ورمان-توعايىن ەركىن ارالاپ, كۇمىس كولىنە شومىلىپ دەم الۋمەن قاتار, اڭسارىڭىز اۋىپ بارا جاتسا, اڭشىلىق جاساۋعا دا بولادى. جازدا جايلى بولعانىمەن, شىندىعىن ايتقاندا, قىسقى تۋريزم – ءالى تۇرەن تۇسپەگەن سوقپاق. وسىنداي تابيعاتتىڭ ءوزى پەشەنەمىزگە بۇيىرتقان ىرىزدىقتى دۇرىستاپ پايدالانساق, بيۋدجەتتىڭ قالتاسى تومپايا تۇسەر ەدى.
قوينىندا زەرەندىنىڭ قازىنا بار...
زەرلى زەرەندى – ءتۋريزمنىڭ باعىن جاندىراتىن-اق جەر. ەل اياعى كوپ باسا بەرمەيتىن «كوكشەتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ زەرەندى فيليالى اۋماعىندا بەس بىردەي تۋريستىك سوقپاق بار. جاي عانا سوقپاق ەمەس, جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ارادا قانشا جىل وتسە دە اي سيپاتتى اجارىنا كىرەۋكە تۇسپەگەن, قادام باسقان سايىن رۋحاني قازىنا كەزىگەتىن عاجايىپ ولكە.
بۇگىنگى ءتۋريستىڭ اڭسارى – تامىلجىعان تابيعاتتىڭ اياسى عانا ەمەس, رۋحاني قازىناسى. بىلگىسى كەلەدى, وتكەنىنە كوز جۇگىرتكىسى كەلەدى. ارۋ تابيعات اعزاسىنا قۋات بەرسە, كول-كوسىر رۋحاني بايلىق جان-دۇنيەسىن ناق وسى زەرەندىنىڭ سىرباز سۇلۋلىعى سياقتى تىرشىلىكتىڭ توزاڭىنان ارىلتىپ, قۇر اتقا مىنگەندەي قۋاتتاندىرىپ جىبەرمەك. اۋدان اۋماعىندا 16 تاريحي-مادەني مۇرا بار. شاعىن اۋدان ءۇشىن از ولجا ەمەس ءارى جادىراعان جاز ايلارىندا كەلىمدى-كەتىمدى مەيمان قاراسى دا مول. دەمەك ەلگە ورتاق, جالپاق جۇرتتىڭ نەسىبەسىنە بۇيىراتىن دۇنيە. بۇل ەسكەرتكىشتەردىڭ كوپشىلىگى تىم ارىدەگى پالەوليت, قولا داۋىرلەرىنە تيەسىلى. بەرىدەگى ءبىراز جۇرتقا بەلگىلى دۇنيە دە از ەمەس. ءسال عانا ساباقتاپ كورەلىك. ايگىلى ءۋالي حان. حانعا بۇيىرعان جەر بەسىك تە وسى اۋداننىڭ اۋماعىندا. ءوز زامانىندا باسقىنشى جاۋدان ەل قورعاعان ارۋاقتى مونتاي, قوساعالى باتىرلار مەن قارا سوزدەن ەشكىمگە دەس بەرمەگەن, ەل داۋىن, جەر داۋىن جالعىز اۋىز سوزبەن شەشكەن دۇيسەن بي مازارلارى دا وسى توپىراقتا. ال ايگىلى اقان سەرىنىڭ ماڭگى ولمەس انىنە ارقاۋ بولعان, اجارىنان اي ىققان, اقىلىنا ءتامام ەل ءتانتى بولعان بالقاديشا ەسكەرتكىشى زەرەندى اۋماعىنا تۇياق ىلىكتىرگەن جولاۋشىنىڭ وڭ جاق قاپتالىندا تۇر.
ەل نازارىنا ونشا كوپ ىلىكپەگەن كيەلى جەردىڭ ءبىرى – ايگىلى اۋليەبۇلاق. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وزگەشە كيە دارىپ, كوزىنە قاسيەت بايلانعان بۇلاق دەسەدى. ءبارى دە تابيعاتتىڭ تىلسىم كۇشىنە قۇلاي بەرىلگەن زاماننان قالعان نانىم-سەنىم بولسا كەرەك. ىلكى زاماندا ايىقپاس دەرتكە شالدىققان ناۋقاستار الىستان ات ارىتىپ جەتىپ, اۋليەبۇلاقتىڭ باسىندا ءمىناجات ەتىپ, قارا تاستى قاق جارىپ شىعىپ جاتقان ءزامزام سۋدان اۋىز تيسە جازىلىپ كەتەدى ەكەن. ءتىپتى بالا كوتەرمەگەن كەلىنشەكتەردىڭ باعى جانعان وقيعالار بولىپتى. وسى توڭىرەكتەگى ءتامام ەل ەل باسىنا كۇن تۋعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اتتانىپ بارا جاتقان ازاماتتارىن تىلەك تىلەپ, اۋليەبۇلاقتىڭ باسىنان اتتاندىرعان دەسەدى. قارا جەردىڭ قويناۋىنان بۇرقىراي شىعىپ, يەن دالانىڭ توسىنە بۇرالىپ اعىپ بارا جاتقان, ءدامى بال تاتيتىن تاپ-تازا سۋ كوزى نە ءسان. سونىڭ ءبىرى – ۇلگىلى سارقىراماسى. تاۋ باسىنداعى اقشا قار ەرتە كوكتەمدە ەرىسىمەن جىلعا-جىلعانى قۋالاپ, سارقىراماعا قۇيىلادى. ون سان, ءجۇز تارماق. ءبارى قوسىلعاندا ەكپىنى ءۇي جىققانداي گۇرىلدەي, سارقىراي اعاتىن كوركەم كورىنىسكە اينالماق. سىلدىرىن ەستىپ, سىڭعىرىن تىڭداپ, تىلسىم تابيعاتتىڭ قۇشاعىندا مەيىرىڭدى قاندىرىپ وتىرعان قانداي عاجاپ؟ بۇگىندە كوگىلدىر كوكتەمنىڭ جىبەك شىلتەرلى جامىلعىسىن جامىلىپ, سارقىراما اعىپ جاتىر. سىڭعىرلاپ اققان ءۇنى ءومىر جىرى ءتارىزدى. وسى سارقىرامانى كورىپ, قۇيقىلجىعان كۇيىن تىڭداۋ ءۇشىن دە زەرلى زەرەندىنىڭ توپىراعىنا تابان تىرەۋگە بولار ەدى.
زەرەندى كۋرورتتى ايماعىن دامىتۋدىڭ جوسپارى بەكىتىلگەن. ينفراقۇرىلىم جانە ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالعان بىرنەشە شارانى قولعا العالى وتىر. كەيىنگى جىلدارى كولىك لوگيستيكاسى مەن كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمنىڭ ولقى تۇسىن تولتىرۋ باعىتىندا ۇمتىلىس بار. 22 باعىت بويىنشا قىرۋار جۇمىس قولعا الىنعان. مىنە, وسى ويعا العان ءىستىڭ ءبارى وڭىنان ساباقتالعان كەزدە تىلسىم تابيعاتتىڭ ونسىز دا كوركەم كەيپى وزگەشە رەڭمەن ساۋلەلەنە تۇسەر ەدى.
مەيمان قابىلدايتىن ورىندار اباتتاندىرىلىپ, كوگالداندىرىلىپ جاتىر. عيماراتتار جوندەلىپ, كەلگەن ادامعا ءجون-جوسىقتى ۇعىندىراتىن ارقيلى بۋكلەتتەر دايىندالدى. ءتيىستى ورىندار تۋريستەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ, وتتان, سۋدان امان بولۋ ماسەلەسىن دە ەستەن شىعارماي, قامدانادى. ءسال تاراتىپ ايتاتۇعىن بولساق, كەلگەن ادامنىڭ كوزىنە بىردەن تۇسەتىن اۋدان ورتالىعىن اتىنا ساي ەتىپ جۇتىندىرىپ قويۋ ماسەلەسى دە «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى ارقىلى قولعا الىنعان. اۋىلعا كىرەر جولداعى بالقاديشا مونۋمەنتىنىڭ ماڭايىن تازالاپ, القىزىل گۇلمەن كومكەرىپ قويماقشى. وكپەك جولاۋشى وسى جەردە ات شالدىرىپ, سۋرەتكە تۇسۋگە مۇمكىندىك بار. ەلدى مەكەن ورتالىعىنداعى «ماڭگىلىك ەل» اللەياسى دا – ءسال ايالداپ, كوز تىگۋگە بولاتىن جەر. بۇل ماڭنىڭ بارلىعى كوگالداندىرىلدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا بولعان جاۋىنگەرلەر مەن قان مايداننان امان كەلگەن ارداگەرلەرگە قويىلعان ەسكەرتكىش تە ەڭسەلى. «كەرەگەلى قازاق ەلى» كومپوزيتسياسىنان كوپ سىردى ۇعىپ, ەل مەن جەردىڭ دەستەلەنگەن تاريحىن زەرەك كوكىرەكتىڭ سىرلى كەبەجەسىنە قۇيىپ الۋعا ابدەن بولادى. ال الىستان كەلگەن بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر «اينالايىن» مونۋمەنتىن كورسە, كوڭىلدەرى كوككە ورلەر ەدى. وسى ماڭداعى بالالاردىڭ ويىن الاڭى مەن سەرۋەن قۇراتىن سوقپاقتارى دا كوزتارتارلىق.
ولكەنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن, تابيعي بايلىعى مەن رۋحاني قازىناسىن قامتىپ, كەلگەن جاننىڭ نازارىنا ۇسىناتىن ولكەتانۋ مۋزەيى جادىگەرگە باي. «كوكشەتاۋ» ۇلتتىق پاركىنىڭ زەرەندى فيليالىنا تيەسىلى ەكى قاباتتى «ۆيزيت ورتالىققا» باس سۇقساڭىز, قانشاما مالىمەتكە يە بولار ەدىڭىز. جالعىز وسىمدىكتەر الەمى عانا ەمەس, نۋلى, سۋلى جەردى مەكەندەيتىن الۋان ءتۇرلى اڭ-قۇس تۋرالى دەرەكتەر دە بار.
جاعالاۋى ماپ-مايدا, جىبەكتەي ەسىلگەن قۇممەن كومكەرىلگەن زەرەندى كولىنىڭ جاعاسى سىڭسىعان ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورىندارى. حالىققا ءمىنسىز قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن ەتەك-جەڭىن جيناپ, قاپىسىز قامدانىپ جاتىر. تۋريستىك كلاستەردى دامىتۋ ءۇشىن زەرەندى, سەرافيموۆكا جانە كىشى تۇكتى ەلدى مەكەندەرىنىڭ باس جوسپارى جاسالعان. وسى جوسپارعا سايكەس زەرەندى كولىنىڭ سولتۇستىك شىعىس جاعالاۋىن اباتتاندىرۋ كوزدەلگەن. قوناقۇي قۇرىلىسى دا سالىنۋى مۇمكىن. سونداي-اق كوتتەدج قالاشىعى بوي كوتەرەدى دەپ مەجەلەنىپ وتىر. كەلگەن مەيماننىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس. سوندىقتان ساۋدا-ويىن-ساۋىق ورتالىقتارى, مەيرامحانا كەشەندەرى, سپورتتىق جاتتىقتىرۋ زالدارى, شاعىن تەننيس ورتالىعى ءتارىزدى نىساندار سالىنباق.
يمانتاۋ يشاراسى
وتكەن جىلى «كوكشەتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ اۋماعىنداعى دەمالىس ورىندارىنا 58196 ادام تابيعاتىن تاماشالاپ, ساف اۋاسىن جۇتىپ, تىنىعىپ قايتقان ەكەن. جىل سايىن تۋريستەر سانى بىرتىندەپ كوبەيىپ كەلەدى. تۋريستەردى قابىلداپ, ولاردىڭ دەمالىسى تالاپقا ساي ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر. پاركتىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىنا جاتاتىن بولىگىندە ۇزاق جانە قىسقا مەرزىمگە جالپى كولەمى 175,556 گەكتاردى قۇرايتىن جەر تەلىمى بولىنگەن. ۇزاقمەرزىمدى پايدالانۋعا بەرىلگەن 23 جەر تەلىمىندە تۋريستىك نىساندار سالۋ كوزدەلىپ وتىر. قىسقا مەرزىمگە پايدالانۋعا بەرىلگەن 17 جەر تەلىمىندە 10 نىسان سالىنباق. تۇتاستاي العاندا 14 ەكو-وتەل, 2 گلەمپينگ, 3 دەمالىس بازاسى, 1 ارحەولوگيالىق مۋزەي كەشەنىن سالۋ جوسپارلانعان. قازىرگى كۇنى يمانتاۋ, شالقار كۋرورتتى ايماعىندا 12 نىسان جۇمىس ىستەپ تۇر.
«يمانتاۋ, شالقار كولى ايماعىنداعى دەمالۋعا قولايلى جەرلەرگە كەلۋشىلەردىڭ كوبى ەجەلگى ەل تاريحىنا ىقىلاسى اۋادى, – دەيدى «كوكشەتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ باس ديرەكتورى ەربول ساعديەۆ. – سوندىقتان پاركتە جەتى تۋريستىك باعىت ۇيىمداستىرىلعان. ولاردىڭ جالپى ۇزىندىعى 635 شاقىرىمدى قۇرايدى. بۇل باعىتتار بويىنشا سالت اتقا ءمىنىپ سەرۋەندەۋگە دە, جاياۋ جۇرۋگە دە بولادى. جادىراعان جاز ايلارىندا كوركەم تابيعاتىمىزدىڭ قويناۋىنا سۇڭگىپ كوز قارىقتىراتىن تابيعي سالتاناتتى قىزىقتاۋشىلار از ەمەس. پارك اۋماعىندا رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى تابيعي ەسكەرتكىشتەر, كيەلى ورىندار, كونە ءداۋىردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن كوز الدىڭىزعا اكەلەتىن ورىندار دا بار».
الداعى ۋاقىتتا كىرپياز مىنەز تۋريستەردىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ ءۇشىن يمانتاۋ, شالقار وڭىرىندەگى جولداردى جوندەۋگە ءمان بەرىلەدى. 11,3 شاقىرىم جولدىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارى دايىندالىپ جاتىر. شالقار فيليالىن ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 25,5 شاقىرىم جاڭا ەلەكتر جەلىسى تارتىلماق. ارينە, شارۋا شاشەتەكتەن. بۇل وڭىردەگى تۋريزم مۇمكىندىگىن مەيلىنشە ارتتىرۋ ءۇشىن بالكىم سالاعا سەرپىن بەرەتىن جاڭا جوبا جاسالۋى دا كەرەك شىعار. سول جوبا قولعا الىنسا, بۋراباي باۋرايىنداعى كەيبىر كەلەڭسىز كورىنىستەر قايتالانباسا ەكەن دەيمىز. وندا كۇمىس كولدەرگە قۇيىلاتىن كوكتەمگى قار سۋىنىڭ تابيعي جولى جابىلىپ, رەتسىز سالىنعان عيماراتتار بۇلاق كوزدەرىن جاۋىپ تاستايدى. اۋليەكول, ايناكول, شاباقتى كولدەرىنە قاۋىپ ءتونىپ تۇرعاندىعىن امالسىزدان ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتۋعا ءماجبۇرمىز. بالىعى تايداي تۋلاپ جاتاتىن وسىناۋ كولدەر سوناۋ 1956 جىلى كەشەندى زەرتتەۋدەن وتكىزىلگەن ەكەن. ودان بەرى دە بۇل تاقىرىپتى قاۋزاعان جان جوق دەسە دە بولار. عالىمداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جانى اشىماستىقتىڭ سالدارىنان جاعالاۋى جىل سايىن الىستاپ بارا جاتقان كولدەر ەلەۋلى وزگەرىسكە ۇشىراعان. ءسويتىپ, بىرتە-بىرتە سۋ كولەمى ازايدى. اسىرەسە ايناكولدىڭ اڭعارى كەمىپ بارادى. وسى ارادا تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ دالەل كەلتىرە كەتەلىك. ماسەلەن, 1956 جىلعى زەرتتەۋ بارىسىندا اۋليەكولدە 36,2 ميلليون, ايناكولدە 250 ميلليون, شاباقتى كولىندە 141 ميلليون, شورتاندى كولىندە 256 ميلليون تەكشە مەتر سۋ بولعان.
ال يمانتاۋ, شالقار كۋرورتتى ايماعىندا دا وسىنداي كەلەڭسىز كورىنىس قالىپتاسقاندىعىن ايتۋعا بولادى. قوس كول دە جىلدان-جىلعا تارتىلىپ بارادى. ۇلتتىق پاركتىڭ ەكولوگى ەرلان جۇماي ۇلىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە قاراعاندا, يمانتاۋ كولىنىڭ سۋ ايدىنى 1956 جىلى 335 تەكشە شاقىرىم بولسا, 2021 جىلى 311 تەكشە شاقىرىم بولعان. ياعني كەنەرەسى كەمىپ كەلەدى. شالقار كولىنىڭ سۋ اۋماعى 1956 جىلى 33,4 شارشى شاقىرىم بولسا, 2021 جىلى 29,1 شارشى شاقىرىمعا كەمىگەن. كول تەرەڭدىگى 1956 جىلى 8 مەتردىڭ دەڭگەيىندە بولسا, 2021 جىلى تايىزدانىپ, 6 مەترگە عانا جەتكەن. سۋدىڭ كولەمى دە كىشىرەيگەن. تاعى دا 1956 جىلعى ەسەپ بويىنشا 267 تەكشە شاقىرىمدى قۇراسا, 2021 جىلى 174 تەكشە شاقىرىمعا تەڭ بولعان. مىنە, وسى زەرتتەۋلەردەن ەكى كولدىڭ ەرنەۋى جىلدان-جىلعا شەگىنىپ بارا جاتقانىن انىق بايقاۋعا بولادى. كولدەردىڭ قوراشتانۋ, تايىزدانۋ سەبەبى دە زەرەندى كولىنىڭ تاعدىرىنا تىم ۇقساس.
ءتيىستى ورىندار تۋريزمگە تەگەۋرىن بەرۋ ءۇشىن الدىمەن وسى جايدى قاپەرلەرىنە ىلسە دەگەن ءوتىنىش بار.
اقمولا وبلىسى
