كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
– جاراتقاننىڭ دۇربەلەڭگە تولى بۇل فانيىندە بەكەر ەشتەڭە جوق شىعار. سەبەپسىز سالدار بولمايدى. جەر بەتىندەگى تىرشىلىكتىڭ ءبارى اللانىڭ ءنار بەرۋىمەن ءوسىپ-ونەدى. ادامنىڭ تاعدىرى دا ۇلكەن وزگەرىسكە ءتۇسىپ تۇرادى. ءبىزدىڭ اۋلەت احمەت جۇبانوۆتىڭ, البەتتە جۇبانوۆتار اۋلەتىنىڭ الدىندا ءومىر بويى قارىزدار, – دەدى. سوندا مەن:
– ويپىرماي, اناشىم, بىزگە تۋىس ەمەس احمەت جۇبانوۆتىڭ اۋلەتىمىزگە سىڭىرگەن ەڭبەگى قانداي؟ – دەپ سۇرادىم.
– العاشىندا دينا اجەڭ تۋعان جەرى بەكەتاي قۇمىنىڭ توڭىرەگىندە, سول كەزدەگى بوكەي ورداسى, ورال, گۋرەۆ (قازىرگى باتىس قازاقستان, اتىراۋ وبلىستارى) وڭىرىنە عانا اتى تانىلعان كۇيشى بولعان. ەگەر احمەت جۇبانوۆ بولماعاندا كۇيشى انامىزدىڭ تانىمالدىلىعى سول وڭىردەن اسپاي قالار ەدى. بۇگىنگىدەي كۇللى جۇرتتىڭ الدىندا ايگىلى دە ابىرويلى بولار ما ەدى, بولماس پا ەدى, كىم ءبىلسىن؟ شاماسى, 1936–1937 جىلدار بولۋى كەرەك, ەل ارالاعان ونەرپازدار اۋىل-اۋىلعا بارىپ, كونتسەرت قوياتىن. سونداي ءبىر توپ ساپار كەزىندە دينا انامىزدىڭ كۇيىن تىڭداپ, ونەرىنە ءتانتى بولعان ەكەن. ەلگە ءمالىم ءدۇلدۇل ءانشى-كۇيشىلەر كورىپ, ەستىگەندەرىن احمەت جۇبانوۆقا جەتكىزەدى. احمەت اعا سول ۋاقىتتا الماتى قالاسىنداعى جامبىل اتىنداعى فيلارمونيانىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, سونىمەن قاتار مۋزىكالىق-دراما تەحنيكۋمىندا ديرەكتوردىڭ ادىستەمەلىك جانە وقۋ-تاربيە جۇمىسى جونىندەگى ورىنباسارى بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزى ەكەن. كوپ ۇزاماي احمەت قۋان ۇلى كۇيشى اپامىزدى الماتىعا الدىرۋعا سماعۇل كوشەكپاەۆ دەگەن ازاماتتى جىبەرەدى. ول بىرنەشە رەت بارعاندا, كۇي اناسى: «كارى قويدىڭ جاسىنداي ءومىرىم قالدى, مەنى ۇلكەن قالاعا كوشىرىپ قايتەسىڭ؟ قالا دەگەن مەن ءۇشىن جات الەم», دەپ قايتارىپ جىبەرەدى.
سماعۇل اعامىز كۇيشى انامىزدىڭ الدىنا قايتا بارىپ: «ۇستازىڭىز قۇرمانعازىنىڭ شىعارعان كۇيلەرىن حالىققا جەتكىزۋشىسى بولماسا ۇمىت بولعالى تۇر. اتامىزدىڭ كۇيلەرىن ەستىپ, تارتىپ جۇرگەن شاكىرتى ءوزىڭىزسىز عوي» دەگەن سوزدەردەن كەيىن ۇيدەگى كەلىندەرىنە كيىمدەرىن جيناتا باستاعان ەكەن. اقىرى كۇيشى دينانى الماتىعا قونىس اۋدارۋعا كوندىرەدى.
ول ۋاقىتتا دينا شەشەمىزدىڭ 70-تەن اسىپ كەتكەن شاعى ەدى. كۇيشى دينانى سوناۋ استراحان وبلىسى ۆولودار اۋدانى كوزلوۆو ەلدى مەكەنىنەن (قازىر ديانوۆكا دەپ اتالادى) الماتىنىڭ تورىنە تاباندىلىق تانىتىپ ءجۇرىپ كوشىرىپ العانى –احمەت قۋان ۇلىنىڭ ىسكەر شەبەرلىگى, تانىمدىق كورەگەندىگى. ءسويتىپ, دينا انامىز 1937 جىلى 75-تەن اسقان شاعىندا ۇلتتىق اسپاپتا شەبەر ورىنداۋشى ونەرپازداردىڭ قاتارىندا ماسكەۋدە وتكەن بۇكىلوداقتىق ءبىرىنشى بايقاۋدا جۇلدەلى ورىندى جەڭىپ الادى. 1944 جىلى 83 جاسىندا ورتالىق ازيانىڭ بەس رەسپۋبليكاسىنان ونەرپازدار قاتىسقان تاشكەنتتەگى ونكۇندىك بايقاۋدا دينا نۇرپەيىسوۆا تاعى دا توپ جارادى.
كوپ ۇزاماي دينا شەشەمىزدىڭ وتباسى مەن جاقىن تۋعاندارى دا الماتىعا كوشىپ كەلىپ, جايعاسا باستايدى. سول كوشتە كۇي اناسىنىڭ شاشباۋىن كوتەرىپ مەن دە بىرگە كەلىپ ەدىم. سەنىڭ اكەڭ شاڭعىتباي ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جاراقات الىپ, تۋعان جەرى اقتوبە وڭىرىندەگى بوگەتساي ەلدى مەكەنىنە ورالىپ, اۋىلدىق كەڭەستىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرەدى, قوسىمشا مەكتەپتە ساباق تا بەرەدى ەكەن. سول كەزدە اكەڭنىڭ باستى ماقساتى الماتىنىڭ زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇسۋ بولعان. ال مەن بولسام, كونسەرۆاتوريانىڭ العاشقى كۋرسىندا وقىپ ءجۇردىم. ستۋدەنتتىك كەشتەردىڭ بىرىندە اكەڭمەن تانىسىپ, كەيىن وتاۋ قۇرعان ەدىك. سوندىقتان دا احمەت اعاڭدى جاي عانا عالىم دەپ قاراۋعا بولمايدى, – دەدى انام اقجان.
قازاق تاريحىندا مۋزىكا ونەرىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتكەن تۇلعالار جەتكىلىكتى. بىراق احمەت قۋان ۇلى جۇبانوۆتاي تۇلعالار از, ساۋساقپەن سانارلىق. ول – كومپوزيتور, پەداگوگ, مۋزىكاتانۋشى عالىم جانە ديريجەر. جۇبانوۆتار اۋلەتى ەلىمىز ءۇشىن ونەگەلى وتباسى بولعانىن دا كوپ ەسكەرە بەرمەيمىز. ايتا كەتەتىن بولساق, قۇدايبەرگەن, احمەت جانە عازيزادان بولەك, بۇل وتباسىندا ونداعان عالىم دۇنيەگە كەلگەن. سونىمەن قاتار ءار تۇلعانىڭ سوڭىنان كوپتەگەن ءىزباسار ىلەسىپ, ەسىمدەرى ەلگە تانىمال تۇلعا, قوعام قايراتكەرى رەتىندە ەل ابىرويىن اسقاقتاتۋعا زور ۇلەس قوسقانى قانشاما.
1906 جىلى 29 ساۋىردە اقتوبە وبلىسى تەمىر اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن احمەت قۋان ۇلى قازاق مۋزىكا ونەرىن زەرتتەۋگە جانە ناسيحاتتاۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوستى, ۇلتتىق مۇرامىزدى وشپەس بايلىققا اينالدىرا ءبىلدى. ول جاسىنان مۋزىكاعا قىزىعۋشىلىق تانىتقان, جەرگىلىكتى مۋزىكانتتاردان دومبىرا تارتۋدى جانە سكريپكادا ويناۋدى ۇيرەندى. 1929 جىلى لەنينگرادتا وقىپ, سكريپكا جانە مۋزىكا تەورياسى بويىنشا تەرەڭ ءبىلىم الدى. 1933 جىلى الماتى مۋزىكالىق-دراما ۋچيليششەسىندە ساباق بەرە باستادى. سول تۇستا قازاق مۋزىكا ءداستۇرىن ۇلتتىڭ ماڭىزدى رۋحاني قۇبىلىسىنا اينالدىرۋ ءۇشىن تىنىمسىز تەر توكتى. ەڭبەگى جوعارى باعالانىپ, 1944 جىلى وعان قازاق كسر حالىق ءارتىسى اتاعى بەرىلدى. 1943 جىلى ونەرتانۋ دوكتورى دارەجەسىنە يە بولسا, 1948 جىلى پروفەسسور جانە اكادەميك اتاندى.
العاشقى مۋزىكالىق ءالىپبيدى, قازاق مۋزىكاسىن زەرتتەۋ جونىندەگى عىلىمي كابينەتتى, سونداي-اق حالىق اسپاپتار وركەسترىن, قازاق مەملەكەتتىك فيلارمونياسىن قۇردى. ول سونداي-اق ەلىمىزدە مۋزىكا مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتكەن پەداگوگيكالىق, عىلىمي جانە قوعامدىق جۇمىسپەن بەلسەنە اينالىستى. 1940 جىلدارى جۇبانوۆ ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ون مىڭعا جۋىق ءان جيناعان عىلىمي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىردى. ول حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ شىعارمالارىن جيناپ, جازىپ الىپ, انشىلەرگە ساباق بەرىپ, ەرەكشە ەڭبەكقورلىعىن كورسەتتى.
سونىمەن بىرگە ا.جۇبانوۆ حالىق كومپوزيتورلارى مەن ولاردىڭ شىعارمالارى تۋرالى بىرقاتار مونوگرافيا جازىپ, قازاق مۋزىكاسىن عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس جاسادى. حالىق كۇيلەرىن وركەسترگە بەيىمدەپ, نوتاعا ءتۇسىردى. سونىڭ نەگىزىندە سيمفونيالىق شىعارمالاردى دۇنيەگە اكەلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ول – ەلىمىزدەگى زاماناۋي كاسىبي مۋزىكانىڭ نەگىزىن قالاۋشى. احمەت قۋان ۇلىنىڭ ماڭىزدى جۇمىستارى رەتىندە ل.حاميديمەن بىرلەسىپ جازعان «اباي», «تولەگەن توقتاروۆ» وپەرالارىن, «قۇرمانعازى ساعىرباەۆ», كۇيشىلەر تۋرالى «عاسىرلار پەرنەسى», «زامانا بۇلبۇلدارى» اتتى ەڭبەكتەرىن, سونداي-اق قىزى عازيزا اياقتاعان «قۇرمانعازى» وپەراسىن ايتار ەدىك.
ا.جۇبانوۆ قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرگەنى ءۇشىن «لەنين» وردەنىمەن, باسقا دا ناگرادالارمەن ماراپاتتالدى. استانا, الماتى, اقتوبە قالاسىنداعى كوشەلەرگە, سونداي-اق تۋعان وڭىرىندەگى ءبىلىم بەرۋ ورىندارىنا ەسىمى بەرىلدى. الماتىداعى ءوزى تۇرعان ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعان. كومپوزيتوردىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي اقتوبەدە ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. يۋنەسكو شەشىمىمەن 2006 جىل احمەت جۇبانوۆ جىلى بولىپ جاريالاندى. سول جىلى 17 قازاندا يۋنەسكو-نىڭ پاريجدەگى شتاب-پاتەرىندە ەلىمىزدىڭ ونەر شەبەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن سالتاناتتى جيىن ءوتتى. سونداي-اق «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى «احمەت جۇبانوۆ» اتتى دەرەكتى فيلم شىعاردى, رەجيسسەرى – قاليلا وماروۆ.
مۇحتار اۋەزوۆ «قازاقتىڭ ۇياتى كۇيىندە عانا قالدى» دەگەن بولاتىن. احمەت قۋان ۇلى بولسا – مۋزىكا الەمىنىڭ ىرگەلى دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان تۇلعا. ول – مۋزىكانىڭ ادام ساناسىنا جانە جاستاردىڭ ونەگەلى ءتالىم-تاربيەسىنە قوسارى اسا ماڭىزدى ەكەنىن ايتا بىلگەن پەداگوگ. كومپوزيتوردىڭ «مۋزىكانى تۇسىنۋگە ءتىلدىڭ قاجەتى جوق, كوڭىل بولسا جەتىپ جاتىر» دەگەن كەرەمەت ءسوزى بار.
2019 جىلى 7 شىلدەدە ۇلتتىق دومبىرا كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتى جيىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «قازاق پەن دومبىرا – ەگىز ۇعىم. كۇمبىرلەگەن دومبىرانىڭ ءۇنى باتىرلارىمىزعا رۋح, اقىندارىمىزعا شابىت بەرگەن. دومبىرا ءاربىر قازاقتىڭ رۋحىن كوككە كوتەرەتىن قۇندى قازىنامىز بولۋعا ءتيىس», دەپ كۇيدە حالقىمىزدىڭ تەرەڭ تاريحى بار ەكەنىن ايتتى.
ەل بولامىز دەسەك, ۇلتتىق مۋزىكا مەن جىر, قيسسا-داستاندارىمىزدى قورعاۋعا كوپ كۇش سالۋىمىز كەرەك. سەبەبى بۇگىنگى ۇشقىر اقپاراتتىق, جاساندى ينتەللەكت قارقىندى دامىعان تەحنولوگيا زامانىندا تەلەارنالاردا كورسەتىلىپ, ءان الەمىندەگى ساپاسىز, ماعىناسىز, جىلتىراعى كوپ مۋزىكالىق شالا شىعارمالارعا تىيىم سالۋ وڭاي بولماي تۇر. سوندىقتان مۇرامىزدى دۇرىس ناسيحاتتاۋعا ءتيىسپىز. ۇلتتىق مۋزىكالىق قۇندىلىقتىڭ وزەكتىلىگى مەن ماڭىزىن اشۋ – قوعام ءۇشىن وتە ماڭىزدى.
ەلىمىزدىڭ ءار ازاماتى احمەت جۇبانوۆ زامانىنىڭ ماڭدايالدى تۇلعاسى ەكەنىن, ونىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى, وتباسى, ايگىلى اعايىن-تۋىستارى تۋرالى جان-جاقتى بىلگەنى ءجون. قازاق كۇيلەرىن نوتاعا ءتۇسىرىپ, مول قورىن ساقتاپ قالعان كورەگەن عالىمنىڭ 2026 جىلى 120 جىلدىق مەرەيتويى كەلە جاتىر.
تاريحي دەرەكتەرگە كوز الساق, ايگىلى كومپوزيتور ليۋدۆيگ ۆان بەتحوۆەننىڭ الەم بويىنشا ءجۇز شاقتى ەسكەرتكىشى بار ەكەن. وسى ورايدا, استانانىڭ كەلىستى ءبىر جەرىنە جۇبانوۆتار اۋلەتىنىڭ شىققان بيىگىن ايگىلەيتىن ەسكەرتكىش ورناتىلسا, ونەر مەن مادەنيەتتىڭ ابىرويى ارتا تۇسەرى انىق. سونىمەن قاتار وتباسى قۇندىلىقتارىن دامىتۋعا ۇلەس قوساتىن ونەگەلى ءىس بولار ەدى. ويتكەنى ەسكەرتكىشتەر قوعامنىڭ ىلگەرى باسقان ادەت-عۇرىپتارى مەن يگى سالت-ءداستۇرىن ايگىلەيدى. ەل ىشىندە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ ءىسىن قالىپتاستىرادى. احمەت جۇبانوۆتاي تانىمال تۇلعاعا ەسكەرتكىش ورناتۋ قوعامنىڭ جاڭا بۋىنىن تاربيەلەۋگە قىزمەت ەتەتىنى انىق.
ەلوردادا احمەت جۇبانوۆتىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشىن ورناتۋ ارقىلى وعان دەگەن شىنايى قۇرمەتىمىزدى كورسەتسەك, قانداي عانيبەت؟ ءار ادامنىڭ نازارىن اۋدارىپ, ونىڭ اقىل-پاراساتىن تولىقتىرۋشى دۇنيەنىڭ ءبىرى – تانىمال تۇلعالاردىڭ بەينە-ءمۇسىنى. كورنەكتى ەسكەرتكىشتەردىڭ تاربيەلىك, ونەگەلىك ءمانى اسا زور. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە, ءار اۋىلدىڭ ساياباعى مەن كوپشىلىك جينالاتىن ورىنداردا انا ءتىلىمىز بەن ۇلتتىق مۋزىكامىزدى دارىپتەيتىن مادەنيەت وشاقتارىنىڭ بولۋى دا وتە ماڭىزدى.
تولەگەن قۋانىشەۆ,
«كۇي اناسى» رەسپۋبليكالىق قورىنىڭ جەتەكشىسى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور
