– سارسەنباي سەيىلبەك ۇلى, الدىمەن ۇلىق مەرەكەنىڭ تاريحىنا توقتالساڭىز؟
– ناۋرىز – ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ ەڭ كونە مەرەكەسى. ونىڭ ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن 3-4 مىڭ جىل بۇرىن پايدا بولعانى عىلىمي دالەلدەنگەن. ناۋرىز پارسى تىلىنەن العاندا, «جاڭا كۇن» دەگەن ماعىنا بەرەدى. بۇل كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋىنە بايلانىستى ايتىلعان دەپ ويلايمىن. ناۋرىز مەرەكەسى تۋرالى ەجەلگى تۇركى حالىقتارى ادەبيەتىندە ايتىلادى. ماسەلەن, ومار حايامنىڭ «ناۋرىزناما» دەگەن كىتابى بار. وندا وسى مەيرامنىڭ قاي داۋىردەن پايدا بولعانى جايىندا ءبىراز دەرەك قامتىلعان. وزبەك ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى الىشەر ناۋايدىڭ شىعارمالارىندا دا ناۋرىز مەرەكەسى تۋرالى تىڭ دۇنيەلەر كەزدەسەدى. سونداي-اق ورتالىق ازيادان شىققان باسقا عۇلامالاردىڭ دا ەڭبەكتەرىندە ناۋرىزعا بايلانىستى دەرەكتەر كوپ. ونى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك كىتاپحاناسى مەن تاشكەنتتەگى الىشەر ناۋاي اتىنداعى كىتاپحانا قورىنداعى كونە كىتاپتاردان تابا الاسىز. 2001 جىلى «قاراقالپاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇر جىرلارى» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى جازدىم. وسى عىلىمي جۇمىسىما ناۋرىز مەيرامىنا بايلانىستى ءبىراز دۇنيەنى كىرگىزدىم.
– وزبەكستاندا ناۋرىز قالاي وتەدى؟
– ناۋرىزدى ءار حالىق وزىنشە اتاپ وتەدى. مىسالى, وزبەكستاندا ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – 21 ناۋرىزعا تۋرا كەلەدى. نەگىزىنەن, كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋى دە 21-نەن 22-نە قاراعان كۇنگە سايكەسەدى. سوندىقتان وزبەكستاندا 1989 جىلى ناۋرىزدى 21 ناۋرىزدا اتاپ ءوتۋ تۋرالى مەملەكەت قاۋلىسى شىققان. مىنە, سودان بەرى بۇل حالىقتىق مەيرامعا اينالدى. وسى كۇنى بارلىق جۇرت ادەمى كيىنىپ, كوشەگە شىعىپ سەرۋەندەپ, ءبىر-ءبىرىن مەرەكەمەن قۇتتىقتاپ, شات-شادىمان قۋانىشقا كەنەلەدى. تەلەديداردا مەرەكەگە بايلانىستى ءتۇرلى كەشتەر, قويىلىمدار كورسەتىلەدى.
ناۋرىز مەرەكەسى ءبىزدىڭ ەلدە ۇلكەن شاھارلاردان باستاپ, شاعىن ەلدى مەكەندەرگە دەيىن تويلانادى. تايقازاندارعا بۇرقىراتىپ پالاۋ پىسىرىلەدى. جىرشىلار توگىلتىپ جىر ايتىپ, انشىلەر اۋەلەتىپ ءان سالادى. بيشىلەر مىڭ بۇرالىپ بيلەيدى. بوزبالالار مەن بويجەتكەندەر ىرعالىپ التىباقان تەبەدى. قىردا قيقۋلاپ ات بايگەسى ۇيىمداستىرىلادى. قىسقاسى, بۇل مەرەكەدە حالقىمىزدىڭ سان عاسىردان بەرى جالعاسقان عاجايىپ سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ بارلىق ءراسىمى ءسان-سالتاناتىمەن جاسالادى. سونداي-اق ناۋرىزدا جەرگە كوك شىعىپ, ديحانشىلىق كاسىپ باستالادى. ەڭبەك كورىگى قىزادى.
ءبىر جاعىنان, ناۋرىز – تۇركى حالىقتارىنا ورتاق مەرەكە. ءبىزدىڭ ءتىلىمىز دە, ءدىنىمىز دە, ءدىلىمىز دە, سالت-ءداستۇرىمىز دە ورتاق. بۇل مەيرام تۇركى حالىقتارىنىڭ تۋىستىعىن, دوستىعىن ودان ءارى جاقىنداتىپ, بەكىتە تۇسەدى. سوندىقتان بۇل مەيرامدى تۇركى حالىقتارى اراسىنداعى التىن كوپىر دەۋگە بولادى.
– وتباسىڭىزدا ناۋرىزدى قالاي قارسى الاسىز؟
– ءبىز ەكى-ءۇش وتباسى بىرىگىپ, «سۇمەلەك» تاعامىن دايىندايمىز. بۇل مەرەكەنىڭ ناۋرىز كوجە سەكىلدى باستى تاعامى. ناۋرىزدىڭ پايدا بولعانىنا 3-4 مىڭ جىل بولسا, سودان بەرى دە بۇل تاعام دايىندالىپ كەلەدى. ەل اۋزىنداعى اڭىزدارعا سۇيەنسەك, «سۇمەلەك» نەمەسە «سۋمالاك» ءسوزىنىڭ ەكى ماعىناسى بار. ءبىرىنشىسى – پارسىنىڭ «سي مەلەك», ياعني «وتىز پەرىشتە» دەگەن سوزىنەن شىققان دەيدى. ناۋرىز كەزىندە «سۇمەلەك» قايناپ جاتقاندا قازاننىڭ قاسىندا 30 پەرىشتە وتىرادى-مىس. سونداي-اق ونى بۇرىن «سەمەنە» دەپ تە اتاعان. ونى كۇزدىك بيدايدان ازىرلەيدى. كۇزدىك بيدايدى ىدىسقا ەگىپ, قاراڭعى جەرگە ساقتايدى. وعان كۇن سايىن ەكى-ءۇش مارتە سۋ قۇيادى. 5-6 كۇن وتكەننەن كەيىن بيدايدىڭ ءدانى كوگەرىپ شىعادى. سودان ونى الىپ, كەلساپقا ءتۇيىپ, سۋىن الادى. ونىڭ سۋى ءسۇت سەكىلدى اپپاق بولادى. سول سۋدى قازانعا قۇيىپ, ونىمەن بىرگە ۇن سالادى. قازان تۇبىنە ۇن جابىسىپ قالماۋ ءۇشىن 5-6 تاس سالىپ, ونى بىلعاپ تۇرادى. تاعى دا قوساتىن اس تۇرلەرى بار. مۇنى ءبىراز ۋاقىت دايىندايدى. ونى ىشەر الدىندا ادامدار ءبىر-ءبىرىن مەيراممەن قۇتتىقتاپ, جاقسى تىلەكتەرىن ايتادى. بۇل تاعامنىڭ ادام دەنساۋلىعىنا پايداسى وتە زور. ويتكەنى جاڭا وسكەن بيداي دارۋمەنگە باي. قىستان دەنساۋلىعى السىرەگەن ادامعا كۇش-قۋات بەرەدى. ساۋابى دا مول.
اڭگىمەلەسكەن –
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
