قول ديىرمەن – قازاق تۇرمىسىنداعى كونە ۇن تارتقىش قۇرال. قازاق حالقىنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىندا قول ديىرمەن ەرەكشە ورىن العان. ول ءداندى داقىلداردى ۇنتاقتاۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن قاراپايىم ءارى ءتيىمدى قۇرال ەجەلدەن بەرى كوشپەلى ءومىر سالتىنا بەيىمدەلگەن, ءۇي شارۋاشىلىعىندا تاپتىرماس كومەكشى بولعان زاتتاردىڭ ءبىرى.
ەكى بولەك جالپاق تاستان دوڭگەلەك, شەڭبەر ءتارىزدى ەتىپ جاسالعان جادىگەرىمىز ۇستا داركەمباي اتىنداعى قولونەر مۋزەيىنىڭ قورىندا ساقتاۋلى. ونى ەرتەدە العاش قولدانعان كەزدەرى «ديىرمەن» دەپ اتاعان.
ديىرمەننىڭ جۇمىسى ءبىر-بىرىنە بەتتەسكەن ەكى تاباق تاستىڭ اراسىنا سالىنعان داقىلدىڭ ۇستىڭگى تاستى اينالدىرعان كەزىندە ۇگىلۋىنە نەگىزدەلگەن. تاستاردىڭ سالماعىنا, ۇلكەندىگىنە قاراي الىناتىن ءونىم ءارتۇرلى بولعان ەكەن.
ديىرمەننىڭ قۇرىلىمىندا استىڭعى تاس – «ۇرعاشى تاس», ۇستىڭگى تاس – «ەركەك تاس» دەپ اتالادى. ديىرمەن تاسىنىڭ جاسالۋ تەحنيكاسى قاراپايىم بولعانىمەن اۋىر ەڭبەكتى, اسا ىجداعاتتىلىقتى قاجەت ەتەدى. ونى جاساۋ ءۇشىن تەز جەلىنىپ, ۇگىلىپ قيىرشىق تاستارعا بولشەكتەنبەيتىن تاستار تاڭداپ الىنادى. تاستاردىڭ ءبىرىن ۇرعاشى تاسقا ارناپ, كولەمدىلەۋ ەتىپ, دوڭگەلەتە قيىپ الىپ, بەتكى جاعىن تەگىستەپ, ءدال ورتاسىن قاشاپ ويادى. وسى ويىققا ۇستىڭگى تاستى ۇستاپ تۇراتىن كىندىك تەمىر تىگىنەن قويىلىپ بەكىتىلىپ, قوزعالماۋى ءۇشىن اعاش سىنا قاعىلادى. استىڭعى تاسقا قاراعاندا كىشىرەك كولەمدە دوڭگەلەتە قيىلاتىن ەركەك تاستىڭ دا استىڭعى تاسقا بەتتەسەتىن جاعى تەگىستەلىپ, ءدال ورتاسى قاشالىپ ويىلادى, بىراق مۇنىڭ ويىعى كەڭىرەك بولادى. ۇرعاشى تاس ۇستىنە, تىگىنەن تۇرعان كىندىك تەمىرگە ەركەك تاستىڭ تەگىستەلگەن بەتىن ويىعىنا وتكىزىپ, تاستاردى ءبىر-بىرىنە بەتتەستىرىپ قويادى. ۇستىڭگى تاستىڭ كەڭ ويىلعان ويىعى تاستىڭ ەركىن اينالۋىن قامتاماسىز ەتەدى جانە وسى ويىق ارقىلى ديىرمەنگە تارتىلاتىن ءداندى داقىلدار سالىنىپ تۇرادى. ەندىگى كەزەكتە ەركەك تاستىڭ ۇستىڭگى بەتىنەن, جيەك تۇسىنان الىنىپ سالىناتىن اعاش تۇتقا قويىلاتىن تاعى ءبىر ويىق ويىلادى. كەرتىلە ويىلعان ويىققا تۇتقا قويىلىپ, ديىرمەندى سول ارقىلى جۇرگىزەدى. تۇتقانى وڭ قولىمەن ۇستاپ, ديىرمەن تاسىن ساعات تىلىنە قارسى باعىتتا اينالدىرادى.
مۇنداي ديىرمەنگە استىق داقىلدارىنىڭ ءدانىن شيكىلەي تارتىپ جارما, ۇن, قۋىرىلعان ءدانىن تارتىپ تالقان دايىنداعان. ديىرمەننەن شىققان ءونىمدى ەلەپ, ءداننىڭ تولىق جارىلماعان ىرىلەرى مەن كەبەگىن مالعا جەم رەتىندە بەرگەن. ەرتەدە تۇز جانە بوياۋ ءۇشىن قولدانىلعان جوسا دا وسى ديىرمەندە تارتىلىپ ۇنتاقتالعان.
حالىق تۇرمىسىنداعى وسىنداي ماڭىزدى قىزمەتىنە بايلانىستى ول قۇت-بەرەكە, ىرىستىڭ بەلگىسى سانالعان. سوندىقتان بايىرعى كەزدە حالىق اراسىندا «تاس شەشەي» دەپ تە اتاعان ەكەن. ال كەيىنگى زاماندا جەل ديىرمەن, سۋ ديىرمەن, بۋ ديىرمەن, وت ديىرمەندەر پايدا بولعاندا ونى اجىراتۋ ءۇشىن «قول ديىرمەن» دەپ اتاعان.
«قول ديىرمەن – قازاق حالقىنىڭ تۇرمىسىندا تەرەڭ ءىز قالدىرعان كونە ەڭبەك قۇرالى. ول ۇن تارتۋدىڭ قاراپايىم, بىراق ەڭ ءتيىمدى ءادىسى رەتىندە عاسىرلار بويى قولدانىلىپ, ءار وتباسىنىڭ تىرشىلىگىنىڭ اجىراماس بولشەگىنە اينالدى. بۇل ديىرمەن تەك استىق ۇنتاقتاۋعا ارنالعان قۇرال عانا ەمەس, قازاق حالقىنىڭ ەڭبەكقورلىعى مەن تۇرمىس مادەنيەتىنىڭ ايناسى. ونىڭ اينالاسىندا وتباسى مۇشەلەرى بىرىگىپ, ۇن ءتۇيۋ ارقىلى ورتاق ەڭبەككە ارالاسقان. قازاقتىڭ «ەڭبەكتىڭ نانى ءتاتتى» دەگەن ءسوزىنىڭ ءمانى وسى قاراپايىم ديىرمەننىڭ ماڭىندا تەرەڭدەي تۇسەدى. بۇگىندە قول ديىرمەننىڭ كونەرگەنىنە قاراماستان, ونىڭ تاريحي جانە مادەني ماڭىزى ەرەكشە. مۋزەيىمىزدە ساقتالعان بۇل كونە جادىگەر حالقىمىزدىڭ تۇرمىستىق ءداستۇرىن, اتا-بابامىزدىڭ تىرشىلىك ءۇشىن جاساعان ەڭبەگىن ۇمىتپاۋعا شاقىرادى. قول ديىرمەن – قاراپايىمدىلىق پەن ۇقىپتىلىقتىڭ بەلگىسى, عاسىرلار بويى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكەن شەبەرلىكتىڭ كۋاسى», دەيدى ۇستا داركەمباي اتىنداعى قولونەر مۋزەيىنىڭ قور ساقتاۋشىسى ماقپال بۇتاباەۆا.
الماتى وبلىسى
