– ساپار قۇتتىباي ۇلى, وتكەن جىلى ءبىر توپ پسيحولوگ-مامان وڭتۇستىك وڭىرلەردە اسكەري بورىشىن وتەپ جۇرگەن ساربازداردىڭ كوڭىل-كۇيى مەن اۋتودەسترۋكتيۆتى احۋالىن زەردەلەۋ ماقساتىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەنىنەن حاباردارمىز. ماماندار قانداي تۇجىرىمدار جاسادى؟
– وتكەن جىلى وسى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە نۇسقاۋلىق تا جارىق كوردى. جالپى تاجىريبەدە اسكەردەگى قاتاڭ تالاپتار مەن ءتۇرلى فاكتورلاردىڭ ءوزى ەكسترەمالدى جاعدايمەن تەڭەستىرىلەتىندىكتەن, بۇل پەداگوگيكالىق قارىم-قاتىناستىڭ ەڭ كۇردەلى تۇرىنە جاتادى. جاۋىنگەرلىك ۇجىمدارداعى سۋيتسيدتىك جاعدايدىڭ الدىن الۋعا كەيدە كومانديرلەردىڭ پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق دايىندىقتارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى كەدەرگى كەلتىرەدى. اسكەري ءبولىم باسشىلارى جەكەلەگەن ساربازداردىڭ كۇيزەلىسكە تۇسكەنىن باقىلاپ, وڭ شارالار قابىلداۋدىڭ ورنىنا, دورەكى قادامدارعا بارىپ جاتاتىنى بەلگىلى.
مىنەز-ق ۇلىقتاعى اۋىتقۋلاردىڭ, ونىڭ دەسترۋكتيۆتى تۇرلەرىنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردى ازىرلەۋ ماقساتىنداعى پسيحولوگيالىق, پسيحومەتريالىق زەرتتەۋلەردى الماتى قالالىق پسيحيكالىق ساۋلىق قىزمەتىنىڭ جول كارتاسى اياسىندا «قازاق-رەسەي مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى» مەببم پسيحياتريا جانە ناركولوگيا كافەدراسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن «پسيحيكالىق ساۋلىق ورتالىعى» شجق مكك پسيحولوگتەرى بىرلەسىپ, الماتى وبلىسىنىڭ 3 اسكەري بولىمىندە مەرزىمدى اسكەري بورىشىن وتەپ جۇرگەن 943 ساربازدىڭ اراسىندا جۇرگىزدى. مەرزىمدى اسكەري بورىشىن وتەۋ ۇزاقتىعى ەسكەرىلە وتىرىپ, ساربازدار ەكى توپقا ءبولىندى. ءبىرىنشى توپتاعى 539 سارباز (57,2%) 1-2 اي, ەكىنشى توپتاعى 404 سارباز (42,8%) 6-8 اي اسكەردە بولعاندار. ناتيجەسىندە, 943 ساربازدىڭ 429-ىندا (45,5%), ياعني جارتىسىنان ازىنىڭ كوڭىل-كۇيى قالىپتى ەكەندىگى بايقالىپ, 514-ىندە (54,5%) مازاسىزدىق, ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى كۇيزەلىس پەن مىنەز-ق ۇلىقتىڭ اۋتودەسترۋكتيۆتى تۇرلەرى سىندى بەلگىلى ءبىر اففەكتيۆتى اۋىتقۋ انىقتالدى. تەكسەرىلگەندەردىڭ 323-ىندە (62,8%) كوڭىل-كۇيىنىڭ ناشارلىعى, دەگبىرى قاشۋ, انگەدونيا – قۋانۋ, ءلاززات الۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋى, جوعالۋى سالدارىنان تۋىندايتىن ىشكى جايسىزدىق سەزىمى, 129-ىندا (25,1%) السىزدىك, لەتارگيا, ومىرگە قىزىعۋشىلىقتىڭ تومەندەۋىنەن تۋىندايتىن دارمەنسىزدىك تۇرىندەگى كۇيزەلىستىڭ سۋبكلينيكالىق دەڭگەيى بايقالدى. ەكى توپتىڭ ۇقساس كورسەتكىشتەرىن سالىستىرمالى تۇردە تالداۋ ولاردىڭ ايىرماشىلىعىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى, ياعني اۋتودەسترۋكتيۆتى مىنەز-ق ۇلىققا بەيىم ساربازداردىڭ باسىم بولىگىن اسكەردە 6-8 اي جۇرگەندەر ەمەس, 1-2-اي بولعان ساربازدار قۇرايدى.
– جالپى, ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى جازالاۋ ءادىسى بىردەن پايدا بولماسى انىق. وسىنداي قايعىلى وقيعالاردىڭ ىشىندە الىمجەتتىكتەن بولەك, ماحابباتتاعى ساتسىزدىك, ءتىپتى نەسيە ماسەلەسى دە كەزدەسىپ جاتادى ەمەس پە؟
– ادام ومىرىندە پسيحيكالىق اۋىتقۋ مەن ءتۇرلى كۇيزەلىس ءورشيتىن كەزەڭدەر بار, سونىڭ ءبىرى – جاسوسپىرىمدىك شاق, جىنىستىق جەتىلەتىن 15-20 جاس ارالىعىنداعى كەزەڭ. ادامنىڭ وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋى, سۋيتسيدتىك وقيعالار وسى كەزەڭدە ءجيى بولادى. وسىنداي داعدارىستىق كەزەڭدە اسكەرگە الىنعان جاستاردىڭ قيىندىقتارمەن كۇرەسۋ مۇمكىندىگى, مۇلدە جاڭا جاعدايعا ۇيرەنۋى تۇلعالىق دامۋى مەن ومىرلىك تاجىريبەسىنە بايلانىستى.
– اتا-انانىڭ اجىراسۋىن, اسىرەسە, وتباسىدان اكەنىڭ كەتۋىن ەر بالالار پسيحولوگيالىق تۇرعىدان وتە اۋىر قابىلدايتىن سىڭايلى...
– بالالىق شاقتان قالعان جان جاراقاتى ادامداردىڭ تاعدىرىنا ايتارلىقتاي كەسىرىن تيگىزەدى. ءاۋ باستا تولىق وتباسىندا وسكەن بالا اكە-شەشەسى اجىراسقان كەزدە قاتتى قينالادى. ەگەر اكەسى باسقا اداممەن كوڭىل قوسسا نەمەسە اناسى تاستاپ كەتكەندە, بالا اۋىر كۇيزەلىسكە دۋشار بولىپ, جانى سىزداپ, مۇنى ساتقىندىق دەپ قابىلدايدى. اكەسىن نەمەسە شەشەسىن باسقا وتباسىنان قىزعانۋ, جەك كورۋ, ساعىنۋ, تورىعۋ, سىنىپتاستارىنىڭ مازاعى مىندەتتى تۇردە اسەر ەتەدى. جىلدارعا سوزىلاتىن بۇل جاعدايدىڭ سالدارى مەنتالدى ساۋلىقتان كورىنبەي قويمايدى.
قاي تۇرعىدان كەلسەڭىز دە, بۇل – كۇردەلى ماسەلە. ونىڭ ۇستىنە قازىر بالاعا شەكتەن تىس جاعداي جاساپ, شەكتەن تىس وبەكتەيمىز. مىسالى, بالا كەزىمىزدە ءوز بەتىمىزشە دالادا فۋتبول ويناپ, قىستا مۇز ايدىنىن جاساپ, حوككەي ويناپ, شەكىسىپ, قايتا دوستاسىپ وستىك. قازىر ءبىر بالا قۇلاپ قالسا, باسقالارى اكەسى نە شەشەسى كەلگەنشە قاراپ, كۇتىپ تۇرادى. بۇرىنعىنىڭ بالالارى قۇلاسا دا, جىلاسا دا, وسى جاعدايدان ءوز بەتتەرىمەن شىعا الاتىن. ءبىز بالانى تىم اياعان سايىن ءالسىز ەتە تۇسەمىز. 18-20 جىل وسىنداي جاعدايدا وسكەن جىگىت ەشكىم وبەكتەمەيتىن, تەمىردەي ءتارتىپ قالىپتاسقان اسكەرگە بارعاندا قانداي جاعدايعا تاپ بولاتىنىن ەلەستەتە بەرىڭىز. ارينە, بۇل جاپپاي احۋال دەۋگە بولمايدى, بىراق كوپشىلىگى سونداي. مەنىڭشە, «ەر بالا – ەلدىڭ قورعانى» دەگەندى ساناعا قۇيىپ, قايراپ, جىگەرلەندىرىپ تاربيەلەۋ جەتپەي جاتقان سەكىلدى.
– كوپ جاعدايدا ادامدار كۇيزەلىستەن, ءتۇرلى جاعدايدان كەسەل تاۋىپ, وزىنە ءوزى كومەكتەسە المايتىن دارەجەگە جەتسە دە, پسيحياترلارعا بارىپ قارالۋدان تارتىنادى. بۇل ماسەلەنى قالاي شەشۋگە بولادى؟
– ءوز تاجىريبەمدە جىلدار بويى ەموتسيونالدىق پروبلەمالاردان زارداپ شەگىپ جۇرسە دە بىلىكتى ماماننان كومەك سۇراۋدى كەيىنگە شەگەرە بەرەتىن جانداردى ءجيى كەزدەستىرەمىن. نەگە بۇلاي بولىپ جاتىر؟ ءبىرىنشى فاكتور – قورقىنىش. كوپ ادام پسيحولوگكە نەمەسە پسيحياترعا جۇگىنگەندە ولاردى ء«السىز» نەمەسە ەلدىڭ جۇيكەسى جۇقارعان دەپ قابىلداۋىنان قورقادى. ءبىزدىڭ قوعام ءالى دە بولسا پسيحيكالىق كىناراتتارى بار ادامداردى الالاۋ, كەمسىتۋ, وقشاۋلاۋ, قۋدالاۋدان ارىلماعان. ياعني ادامدار پسيحولوگكە بارعاننان كەيىن الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋعا ۇشىراۋدان قورقاتىندىقتان, باسىنداعى قيىندىقتارىن جاسىرىپ جۇرە بەرگەندى ءجون كورەدى. ەكىنشى توسقاۋىل – ماماندارعا سەنبەيدى. «مەنى ەشكىم تۇسىنبەيدى», «ولار مەندە ءبارى دۇرىس دەپ ويلايدى, ال بۇل دۇرىس ەمەس» دەگەن سىندى ويلار جاراقات العان نەمەسە ۇزاق ۋاقىت بويى جاعىمسىز ەموتسيالار جيناعان ادامداردا ءجيى كەزدەسەدى. ولارعا بۇل ماسەلە كۇردەلى, شەشىلمەيتىن سياقتى كورىنەدى. ناتيجەسىندە, پسيحولوگتىڭ كومەگىنە ءزارۋ ادام جاقىندارىنان ءسوز ەستىپ, قوعامنان شەتتەپ, ارنايى ماماننىڭ قابىلداۋىنا جازىلۋدان قورقادى. ءۇشىنشى فاكتور – ءوز بەتىنشە كۇرەسۋگە تالپىنادى. كوبى مامانعا جۇگىنۋدى جەڭىلۋ, السىزدىكتىڭ بەلگىسى دەپ سانايدى. مۇنداي پاتسيەنتتەر وزدىگىنەن قيىن كەزەڭدەردى ەڭسەرە الاتىنىنا, ۋاقىت وتە كەلە ء«بارى جاقساراتىنىنا» سەنەدى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ماسەلە, دەرت وزدىگىنەن جويىلمايدى. تاعى ءبىر سەبەپ – ءوز سەزىمدەرىنەن ۇيالۋ. ادامدار مەنتالدى ساۋلىعىندا كىنارات بار ەكەنىن مويىنداۋعا قورقادى. ءتىپتى, كومەككە مۇقتاج ەكەنىن ايتۋعا ۇيالادى. بۇل تاربيەمەن, مادەنيەتپەن نەمەسە ء«بارى دۇرىس بولۋى كەرەك» دەگەن سەنىممەن بايلانىستى بولعاندىقتان, ماماننىڭ قابىلداۋىنا بارىپ, اشىلۋدان ارلانۋى مۇمكىن. ءتىپتى قايدا جۇگىنەتىندەرىن بىلمەيتىن پاتسيەنتتەر دە بار. پسيحولوگيالىق تۇرعىداعى كومەكتى ناسيحاتتاۋ, اقپارات ءالى دە جەتكىلىكسىز.
ەرەسەكتەرگە قاراعاندا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر قيىن ەموتسيونالدى, پسيحيكالىق پروبلەمالاردى باسىنان اۋىر وتكەرەدى. ءبىز وسىنى كوپ ەلەي بەرمەيمىز. بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ جۇيكە جۇيەسى ەرەسەكتەرمەن سالىستىرعاندا باسقا, سيمپتومدارى بىلىنبەۋى مۇمكىن.
بىردە مەنىڭ قابىلداۋىما تۇيىق, وقۋعا ىنتاسى جوق, دوستارىمەن بايلانىسىن دوعارعان ون جاسار بالا كەلدى. بۇعان دەيىن كوڭىلدى, بەلسەندى ۇلدىڭ وزگەرگەنىنە اتا-اناسىنىڭ جۇزىنەن الاڭداۋشىلىق بايقالادى. بالامەن جۇمىس بارىسىندا مەكتەپتەگى قيىندىقتار مەن سىنىپتاستار اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىك ونىڭ پسيحيكالىق ساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتكەنى انىقتالدى. بالالار كوبىنەسە ەموتسيالارىن سوزبەن جەتكىزە المايدى. ولاردىڭ مىنەز-قۇلقىنداعى تەرىس وزگەرىستەر تەك وقشاۋلانۋ, اگرەسسيا, رەنىش, قارىم-قاتىناستان باس تارتۋ تۇرىندە كورىنەدى. ەكىنشىدەن, كوبىنەسە جاسوسپىرىمدەردە دەگبىرسىزدىك, تاعاتسىزدانۋ دەڭگەيى جوعارى بولادى. وقۋدا, سپورتتا جەتىستىككە جەتكەن ون التى جاستاعى جىگىت كەنەتتەن الەۋمەتتىك ورتادان الشاقتاي باستايدى, سىرتتان شابۋىلدار مەن ساتسىزدىك قورقىنىشىن سەزىنەدى. سونداي-اق اتا-انالار اراسىندا بالاسىنىڭ اۋتيزم سپەكترى نەمەسە زەيىن تاپشىلىعىنىڭ گيپەراكتيۆتىلىگىنىڭ بۇزىلۋىنان زارداپ شەگەتىنىن بايقامايتىن جاعدايلار بار. بايقالماعان, دەر كەزىندە انىقتالماعان, ەمدەلمەگەن پسيحيكالىق اۋىتقۋلار قوعامنىڭ ءالسىز مۇشەلەرىنىڭ سانىن ارتتىراتىندىقتان, مامانعا قارالىپ, ەرتە ەمدەلگەنى ابزال.
بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردەگى پسيحيكالىق اۋىتقۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن ەرتە باستان بىلگەن دۇرىس. ولار تۇيىقتالىپ, وقشاۋلانىپ, ءتىپتى وزبىرلىق تانىتادى نەمەسە كەرىسىنشە تىم كوڭىلدى, ياعني كوڭىل-كۇيى قۇبىلمالى بولۋى مۇمكىن. اتا-انالار مەن مۇعالىمدەر بالانىڭ بويىنداعى مۇنداي وزگەرىستەرگە «وتپەلى كەزەڭ» نەمەسە «سۇيەكپەن سىڭگەن مىنەز» دەپ مۇقيات بولعانى ابزال. دەر كەزىندە ەمدەلمەگەن پسيحيكالىق اۋىتقۋلار ۋاقىت وتە كەلە پسيحيكالىق ساۋلىققا, بالانىڭ تۇلعا رەتىندە جەتىلىپ, دامۋىنا قاۋىپ توندىرەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ايناش ەسالي,
«Egemen Qazaqstan»
