ينەش كەنجينا – PhD, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى, مەملەكەتتىك «دارىن» جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. ول اتوم ەنەرگەتيكاسىن زەرتتەۋگە ۇلكەن ماقساتپەن كەلگەن. مۇنى: «مەن الەمگە ىقپال ەتەتىن, ادامزاتتى العا جىلجىتاتىن سالادا جۇمىس ىستەگىم كەلدى. بۇل باعىتتا ايەلدەردىڭ از ەكەنىن كورگەندە مەن ءۇشىن كەدەرگى ەمەس, كەرىسىنشە, قىزىق سىناق بولدى. وسىنداي سالالاردا ءبىلىم, تاباندىلىق جانە كاسىپقويلىق ماڭىزدى ەكەنىن, ال ستەرەوتيپتەردىڭ شەشۋشى ءرول اتقارمايتىنىن دالەلدەۋگە ۇمتىلدىم», دەپ تۇسىندىرەدى.
14 جىلدان اسا ۋاقىت بويى عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان عالىمنىڭ العاشقى, سونداي-اق كەيىنگى عىلىمي جۇمىستارى يادرولىق جانە تەرمويادرولىق رەاكتورلارعا ارنالعان ماتەريالداردى زەرتتەۋمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. عىلىمي قىزمەتىنىڭ باسىنان باستاپ, ول ماتەريالداردىڭ ەكسترەمالدى جاعدايدا قالاي ارەكەت ەتەتىنىن جان-جاقتى زەرتتەۋمەن اينالىستى. ۋاقىت وتە كەلە عىلىمي قىزىعۋشىلىعىنىڭ شەڭبەرى كەڭەيىپ, رادياتسيالىق زاقىمدانۋلاردىڭ جاڭا اسپەكتىلەرىن, ماتەريالداردىڭ جۇمىس ورتالارىمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋىن, جوعارى تەمپەراتۋرا مەن ساۋلەلەنۋ جاعدايلارىنداعى ماتەريالداردىڭ مىنەز-قۇلقىن زەرتتەۋدى قامتىدى. بۇل جەكەلەگەن جوبالار عانا ەمەس, يادرولىق جانە تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكادا قولدانىلاتىن كەشەندى زەرتتەۋلەرگە ۇلاستى.
«دوكتورلىق ديسسەرتاتسيام وسى عىلىمي جولدىڭ لوگيكالىق كەزەڭىنە اينالدى. وندا يونداندىرۋشى ساۋلەلەنۋدىڭ اسەرىن زەرتتەپ, مىس نەگىزىندەگى مەتالل نانوقۇرىلىمداردى باعىتتالعان تۇردە تۇرلەندىرۋ ادىستەرىن قاراستىردىم. ءوز قىزمەتىمدى ارقاشان جەكە زەرتتەۋلەردەن تۇراتىن جول رەتىندە ەمەس, ۇزدىكسىز دامىپ وتىراتىن عىلىمي ىزدەنىس رەتىندە قابىلدادىم. ناتيجەسىندە, مەن ءۇشىن عىلىمي جۇمىس – ديناميكالىق ۇدەرىس, مۇندا ءبىر زەرتتەۋ كەلەسىسىنە نەگىز بولادى, ال الىنعان ناتيجەلەر تەرەڭ ءارى اۋقىمدى جاڭا جوبالاردىڭ ىرگەتاسىن قالايدى. مەنىڭ عىلىمي مانسابىمدا ۇستازىم قايرات كامال ۇلى قادىرجانوۆتىڭ ءرولى زور. ول عىلىمي جەتەكشىم بولىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار عىلىمعا كوزقاراسىمدى قالىپتاستىردى, مىندەتتەرگە كەڭىرەك قاراۋدى, ستراتەگيالىق ويلاۋدى جانە ەڭ كۇردەلى سىن-قاتەرلەردەن قورىقپاۋدى ۇيرەتتى. ونىڭ تەرەڭ ءبىلىمى, اناليتيكالىق ويلاۋ قابىلەتى مەن كۇردەلى تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەردىڭ بولاشاعىن كورۋ قابىلەتى ماعان ۇلكەن اسەر ەتتى. ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەردى قولدانبالى شەشىمدەرمەن ۇيلەستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتتى, ال بۇل يادرولىق ەنەرگەتيكا سياقتى كۇردەلى ءارى يننوۆاتسيالىق سالادا ەرەكشە ماڭىزدى», دەيدى ي.كەنجينا.
قازىر كەيىپكەرىمىز ءوزىنىڭ كومانداسىمەن رەاكتوردا ساۋلەلەندىرىلگەن تيتان بەريلليدىڭ كورروزيالىق ۇدەرىستەرىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جاتىر. ولار ەكسپەريمەنتتىك دەرەكتەر الدى, بۇل ساۋلەلەندىرىلگەن تيتان بەريلليدىڭ كورروزيالىق قاسيەتتەرى حيميالىق سيپاتتامالار مەن ساۋلەلەنۋ اسەرىنەن بەتكى جانە جاقىن بەتكى قاباتتاردىڭ ميكروسترۋكتۋرالىق وزگەرىستەرىنىڭ ۇيلەسىمىمەن انىقتالاتىنىن دالەلدەيدى. مۇنداي ناتيجەلەر تەرمويادرولىق رەاكتورلار جاعدايىندا ماتەريالدىڭ ۇزاق مەرزىمدىلىگىن بولجاۋ ءۇشىن ماڭىزدى ءارى ەكسترەمالدى جاعدايلاردا پايدالانۋعا بەيىمدەلگەن, رادياتسيالىق جانە كورروزيالىق اسەرلەرگە ءتوزىمدى جاڭا ماتەريالداردى جاساۋ تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋدە قولدانىلۋى مۇمكىن.
«تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكاداعى پەرسپەكتيۆالى فۋنكتسيونالدىق ماتەريالداردىڭ ءبىرى – ليتي قۇرامدى كەراميكالار. بۇل بلانكەتتەر تريتي ءوندىرۋ ءۇشىن قولدانىلادى, ال تريتي – تەرمويادرولىق سينتەز رەاكتسياسىنىڭ وتىنى. ءبىز ءارتۇرلى مولدىك قۇرامى, پەببل ولشەمدەرى بار ليتي كەراميكاسىنىڭ ۇلگىلەرىمەن ساۋلەلەندىرۋ ەكسپەريمەنتتەرىن جۇرگىزدىك جانە in-situ زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرىن الدىق. بۇل جۇمىستار اياسىندا جەتەكشى ەۋروپالىق ۇيىمدارمەن بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە, تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكا ءۇشىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ىنتىماقتاستىقپەن ازىرلەۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرادى. سونىمەن قاتار بۇل كوممەرتسيالىق تەرمويادرولىق ەنەرگيا كوزىن دامىتۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە ىقپال ەتىپ, الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىمەن ءوزارا ءتيىمدى ارىپتەستىك ورناتۋدى كوزدەيدى», دەيدى ي.كەنجينا.
عىلىمدى بولاشاعى رەتىندە كورەتىن ول قىز-كەلىنشەكتەرگە كەيىپكەرىمىز يادرولىق فيزيكا سياقتى كۇردەلى باعىتتارعا قورىقپاي كىرىسۋگە, گرانتتارعا, كونفەرەنتسيالارعا, تاجىريبە الماسۋ باعدارلامالارىنا قاتىسۋ ارقىلى حالىقارالىق مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋعا, جوعارى كاسىبيلىكتى تالاپ ەتەتىن عىلىمدا ءبىلىم الۋدى توقتاتپاۋعا, مىقتى ماماندارمەن جۇمىس ىستەپ, ناقتى تاجىريبە جيناۋعا ىقپال ەتەتىن جوبالاردى ىزدەۋگە, وزىنە جانە بىلىمىنە سەنۋگە, كوشباسشىلىق رولدەردى باتىل قابىلداۋعا كەڭەس بەرەدى.
