– نۇرگۇل وتەلقىزى, مەديتسينادا اشىعۋ, ديەتا ۇستاۋ ارقىلى ەمدەلۋ جولدارى بار. ورازانى دا وسىنداي ەمدىك ءتاسىل رەتىندە قاراستىرۋعا بولا ما؟ جالپى, ونىڭ ادام اعزاسىنا پايداسى قانداي؟
– شىن مانىندە, اشىعۋدىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىنىڭ ادام دەنساۋلىعىنا پايداسى وراسان زور. سوندىقتان ءتۇرلى اۋرۋمەن كەلگەن پاتسيەنتتەرگە ديەتا ۇستاۋدى, ودان كەيىن اشىعۋدى ۇسىنامىز. ارينە, الدىمەن ناۋقاستى تولىققاندى مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتكىزىپ, ونىڭ انامنەزىنە قاراي كەڭەس بەرەمىز. اس قورىتۋ جۇيەسىندەگى پانكرەاتيت, حولەستيتسيت سەكىلدى ءتۇرلى اۋرۋدىڭ سوزىلمالى جانە وتكىر كەزەڭدەرى بولادى. سوزىلمالى كەزەڭدە اشىعۋدىڭ پايداسى كوپ. ال وتكىر كەزەڭىندە ورازا ۇستاماعان دۇرىس. ويتكەنى بۇل كەزدە ادامعا ۋاقتىلى ءدارى قابىلداپ, ەمدەلۋى كەرەك. اعزا سۋسىزدانباۋى ءۇشىن سۋدى كوبىرەك ءىشۋى قاجەت.
جالپى ايتقاندا, اشىعۋ اسقازان-ىشەك جولدارىنداعى زات الماسۋدى جاقسارتادى. ورازا كەزىندە ءينسۋليننىڭ سەزىمتالدىعى ارتىپ, قانت دەڭگەيىن تۇراقتاندىرۋعا كومەكتەسەدى. قانداعى قانت پەن حولەستەرين مولشەرىنىڭ تومەندەۋى سەمىزدىك, قانت ديابەتى جانە جۇرەك-قان تامىر اۋرۋلارىنىڭ الدىن الادى.
سونىمەن قاتار اس قورىتۋ جۇيەسىنىڭ جۇمىسى جاقسارادى. اسقازان مەن ىشەككە ءۇزىلىس بەرۋ گاستريت, ءىش قاتۋ جانە ىشەك ديسباكتەريوزىنىڭ الدىن الادى. باۋىردىڭ دەتوكسيكاتسيالىق ۇدەرىسىن جاقسارتادى. ورازا كەزىندە باۋىر ارتىق توكسيندەردەن تازارىپ, ماي تىندەرىندە جينالعان زياندى زاتتار ىدىراپ, اعزادان شىعادى. وسىلايشا, ادامنىڭ يممۋندىق جۇيەسى كۇشەيىپ, ماي الماسۋ ارتىپ, دەنە سالماعىنىڭ تۇراقتانۋىنا ىقپال ەتەدى. ەنەرگيا مەن سەرگەكتىكتى كۇشەيتەدى. تاماقتى قورىتۋعا كەتەتىن ەنەرگيا ۇنەمدەلىپ, باسقا جۇيەلەردىڭ جۇمىسىن قولداۋعا جۇمسالادى. سونىڭ ارقاسىندا اعزا جەڭىلدەپ, ادام ءوزىن سەرگەك سەزىنەدى. اعزا تازارعان سايىن تەرىدەگى بورتپەلەر ازايادى. ارينە, مۇنىڭ بارلىعى سارەسىندە, اۋىزاشاردا دۇرىس تاماقتانۋ ارقىلى عانا ءوزىنىڭ وڭ ىقپالىن بەرەدى.
– ەندەشە, تاماقتانۋ ماسەلەسىنە توقتالساق. سارەسى مەن اۋىزاشاردا قانداي تاعامدى تۇتىنعان دۇرىس؟
– ەڭ الدىمەن تاڭەرتەڭ تۇرعاندا ەكى ستاقان جىلى سۋ ىشكەن اعزاعا پايدالى. ول اس قورىتۋ جۇيەسىن تاماق قابىلداۋعا دايىندايدى. سارەسىن ءىشىپ بولعاسىن اۋىز بەكىتەر الدىندا تاعى دا ەكى ستاقان سۋ ىشكەن دۇرىس. وسى سۋ كولەمى كۇنى بويى اعزاعا جەتكىلىكتى. سۋعا ليمون, گيمالاي تۇزىن قوسىپ ىشسە بولادى, ويتكەنى ول ەلەكتروليتتىك تەپە-تەڭدىكتى قالىپتى ۇستاۋعا كەرەكتەسەدى. كەشكە اۋىزاشاردى دا ەكى ستاقان سۋ ءىشىپ باستاعان دۇرىس. سوسىن 5-10 مينۋت ۋاقىتتان كەيىن عانا تاماقتانۋعا كىرىسكەن ابزال.
تاماقتانۋ راتسيونىنا كەلسەك, اقۋىز, امين قىشقىلدارى, كومىرسۋلار اعزامىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەنەرگيا كوزى سانالادى. اتاپ ايتقاندا, جانۋار اقۋىزىنا باي ونىمدەر قاتارىندا سيىر ەتى, باۋىر, قۇس ەتى, تاۋىق, بودەنە جۇمىرتقاسىن ايتۋعا بولادى. وسىمدىك اقۋىزىنا جاسىل بۇرشاق, قاراقۇمىق, بۇرشاق, لوبيا (فاسول), جاسىمىق, گرەك جاڭعاعى, ت.ب. جاتادى. ءسۇت اقۋىزى رەتىندە سۇزبە, ىرىمشىك, سارىسۋدى ايتا الامىز.
تاڭەرتەڭ اۋىز بەكىتەر كەزدە كۇردەلى كومىرسۋلاردى راتسيونعا كوسۋدى ۇسىنامىن. بۇل قارىن اشۋ سەزىمىنىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەدى.
– قازىرگى تاڭدا اسقازان مەن اس قورىتۋ جۇيەلەرىنىڭ اۋرۋى كوپ. مۇنداي دەرتى بار ادامدارعا ورازا ۇستاۋ تەرىس اسەر ەتە مە؟
– گاستريت, اسقازان ىشەك جولدارىنىڭ ويىق جاراسى, كەز كەلگەن اۋرۋدىڭ وتكىر كەزەڭى, وپەراتسيادان كەيىنگى جاعداي, قانت ديابەتىنىڭ 1 ءتيپى سەكىلدى دەرتى بار ادامدارعا, اۋىر دارەجەدەگى ناۋقاستارعا ورازا ۇستاماعان دۇرىس.
سونىمەن قاتار ءوت جولدارىندا تاس بولعان جاعدايدا اشىعۋ تاستى قوزعاپ جىبەرۋى مۇمكىن. وتكە سۇيىقتىق جينالادى دا, ادام ۇزاق ۋاقىت سۋ ىشپەگەننەن كەيىن ودان سايىن قويۋلانا تۇسەدى. قانت ديابەتىنىڭ 1 ءتيپى كەزىندە ادام ۋاقتىلى ينسۋلين قابىلداپ وتىرۋى كەرەك بولعاندىقتان, رامازاندا اۋىز بەكىتپەگەنى ءجون.
– ال دەنساۋلىعىندا كىنارات جوق ادامدارعا قانداي كەڭەس ايتار ەدىڭىز؟
– جالپى, ءبىز ورازا ۇستاۋعا نيەتتەنىپ جۇرگەن بارلىق ادامعا رامازاننان ءبىر اي بۇرىن تولىق مەديتسينالىق چەكاپتان وتۋگە كەڭەس بەرەمىز. چەك-اپ – تالداۋلار مەن زەرتتەۋلەردىڭ تولىق جيىنتىعىنان تۇراتىن كەشەندى دياگنوستيكا باعدارلاماسى. سول ارقىلى كىمدە-كىمنىڭ بويىندا ءبىر دەرت انىقتالسا, ءبىر اي بويى اشىعۋ كەزىندە اعزاسىنا ودان سايىن زيان كەلتىرمەۋ ءۇشىن دارىگەردىڭ كەڭەسىن العانى ءجون.
– كوپ ادام رامازان ايىندا ۇيقىمىز بۇزىلادى دەپ جاتادى. مۇنىڭ دا دەنساۋلىققا تەرىس اسەرى بار ما؟
– كەشكى ساعات 22.00 مەن تۇنگى 02.00 اراسىنداعى ۇيقى كەزىندە اعزادا مەلاتونين گورمونى بولىنەدى. ادامعا ۇيىقتاۋ ءۇشىن ەڭ پايدالى ۋاقىت – وسى. ال سارەسى ودان كەيىن باستالاتىنى بەلگىلى. مىسالى, استانادا ورازانىڭ ءبىرىنشى كۇنى تاڭعى ساعات 5.30-دا اۋىز بەكىتەدى. سوندىقتان ەڭ باستىسى ەرتەرەك ۇيقىعا جاتۋ كەرەك. ال سارەسىن ىشكەننەن كەيىن ۇيىقتاماسا دا بولادى. بۇل كەرىسىنشە دەنساۋلىققا پايدالى. سول ارقىلى سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋعا دا مۇمكىندىك الاسىز. رامازان كەزىندە تاڭعى 5-تەن كەيىن ۇيىقتاماۋعا داعدىلانىپ, كەيىن دە سول ادەتتى جالعاستىرىپ اكەتسەڭىز, وعان قوسا تاڭەرتەڭ كۇندە جاتتىعۋ جاساساڭىز, دەنساۋلىعىڭىزعا پايداسى زور بولماق.
– رامازان كەزىندە كۇنى بويى اش ءجۇرىپ, اۋىزاشاردا تويىپ الامىز. مۇنىڭ دەنساۋلىققا زيانى بار ما؟
– تاماقتى تىم تويىپ جەۋ تەك ورازادا ەمەس, بارلىق ۋاقىتتا دەنساۋلىققا زيان. ادام ءار كەزدە تاماقتى از مولشەردە تۇتىنۋعا داعدىلانعانى ابزال. كوپ تۇتىنۋ ۇيقىشىلدىققا, دەنە قوزعالىسىنىڭ باياۋلاۋىنا الىپ كەلەدى, ياعني تاماقتى قورىتۋعا ەنەرگيامىزدى تىم كوپ جۇمسايمىز. كۇنى بويى اشقۇرساق جۇرگەندە اسقازان كىشىرەيەدى دە, كەشكە كوپ تاماق جەۋ ارقىلى ونى بارىنشا سوزىپ, زيان كەلتىرەمىز. وسىلايشا, ورازادان پايدا ەمەس, زارداپ شەگۋىمىز عاجاپ ەمەس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
