ءسىز اۋەلى ونىڭ «جىلقى – مەنىڭ جالعانداعى سەرىگىم» دەگەن توپتاماسىن وقىڭىز. «تەڭىزدىڭ ءدامى تامشىدان» ەكەنىنە كوزىڭىز جەتەدى. العاشقى «اتتان ءتۇسۋ ولەڭىندەگى» وزگەشە ويلاۋ مەن تىڭ تىركەستەر, تارماقتار العاۋسىز كوڭىل كۇيىڭىزدى ءبىر ءسات العا قاراي جەتەلەيدى. كوز الدىڭىزعا جال-قۇيرىعى تارالعان, كۇن تۇبىنە قاراي شاۋىپ بارا جاتقان ىڭعاي قىلقۇيرىقتار ەلەستەيدى. جاي عانا ەلەستەپ قويمايدى, اۆتوردىڭ سوزىمەن ايتساق, «ۋاقىت داۋىلى ءمۇجىپ كونەرگەن مولالاردان» باسىن كوتەرىپ قاراپ تۇرادى.
«سارى دالا تىڭدايتىن تەك ءبىزدى,
شۋلايتىن سىرعالى ورمانىم.
بارىنە تۇلپاردىڭ تۇياعى جەتكىزدى,
سونان سوڭ مەن ونى قورعادىم».
ءبىزدىڭ ايتپاعىمىزدى اقىن جالعىز عانا تارماقپەن جەتكىزە سالدى. بۇل شەبەرلىك پە, شەشەندىك پە, قالاي ويلاساق تا جاراسادى. ارينە, ءار اقىن كوزى كورگەن قۇبىلىستى ءارتۇرلى سەزىنەدى, الۋان ويمەن جازادى. ال ەربولدىڭ جىلقىلار تۋرالى تۇسىنىگى باسقا, كوزقاراسى بولەك. جەتى اتاسىنان بەرى جەتى قات اسپان مەن جەردىڭ اراسىندا جىلقىلارمەن بىرگە وسكەن, بىرگە ءومىر سۇرگەن حالىقتىڭ اقىنى جىلقى تۋرالى جالىندى جىرلار جازباي قايتسىن؟
اقش-تىڭ نيۋ-دجەرسي قالاسىندا تۇراتىن امەريكا جازۋشىسى دجۋديت لينبەرگكە اقىن ەربول الشىنبايدىڭ «جىلقى – مەنىڭ جالعانداعى سەرىگىم» اتتى توپتاما ولەڭدەرىن اعىلشىن تىلىنە جولما-جول اۋدارىپ جىبەردىم. مۇنداعى سەبەپ, امەريكا جازۋشىسى ءبىر سوزىندە وزىنە كوشپەلىلەر مادەنيەتى ۇنايتىنىن, سونى زەرتتەپ جۇرگەنىن, سوعان قاتىستى ولەڭدەر بولسا وقۋعا اسىق ەكەنىن ايتقان ەدى. اقىننىڭ اتالعان توپتاماسىندا كوشپەلى قازاقتىڭ جىلقىنىڭ سىر-سيپاتى, حالقىمىزدىڭ ونى قالاي باعالايتىنى جاقسى بەرىلگەن. بىلايشا اتيقاندا, بۇل توپتامادا تۇتاس تۇران دالاسىن دۇبىرلەتكەن تۇلپارلاردىڭ ءىزى ايقىن بىلىنەدى. سوناۋ نيۋ-دجەرسيدە جازۋشى دجۋديت لينبەرگ جىردان العان اسەرىن تومەندەگىشە ءبولىستى:
«ماعان وسى ءبىر ەرەكشە توپتاما ولەڭدەردى جىبەرگەنىڭىزگە راحمەت. ءار بولىمىنەن دالا تىنىسىن, ونىڭ قۋاتىن سەزىنە الدىم. دالادا وسكەن اساۋ پىراقتار مەن ونى جىرلاعان اقىننىڭ قارىم-قاتىناسى ماعان جەكە بايلانىس قانا ەمەس, سونىمەن قاتار كوشپەلى ءومىر سالتى مەن ۇمىت بولعان داستۇرلەردىڭ مەتافوراسى رەتىندە كورىندى. ولەڭدە بەرەلدەگى جىلقى قورىمدارىنىڭ بەينەسى مەن «داۋىل مەن ۋاقىت ءمۇجىپ تاستاعان ەجەلگى مولالار, ۇمىت بولعان زيراتتار توپىراققا اينالىپ بارادى» دەگەن جولدار بۇل داستۇرلەردىڭ وتكەن شاقتا تەرەڭ كومىلىپ قالعانىن كورسەتەدى. الايدا ولەڭنىڭ سوڭعى بولىگىندە اقىن ونى جەكە ەستەلىك رەتىندە بەينەلەيدى – جاستايىنان جىلقىلاردىڭ ورتاسىندا وسكەن جاس بالا (كوز الدىمدا كىل ساندال ارعىماق...) ءوزىنىڭ باسىرەسى قارا تاي بولعانىن ەسكە الادى. ءتىپتى اقىن ونىمەن ەرەكشە بايلانىستا بولعان دەسەك تە بولادى. بىراق اقىرى زامان تالابىنا ساي ءبىلىم الۋ ءۇشىن قالاعا كەتۋگە ءماجبۇر بولىپ, سول سۇيىكتى ءداستۇرىن ارتتا قالدىرادى. بۇل ءساتتى «ق ۇلىننان وسكەن قارا تاي, جول جوعىن ارتتا ءبىلدىڭ بە؟» دەپ سۋرەتتەيدى. بۇل جەكە ەستەلىك بالا ساناسىنا تەرەڭ ءسىڭىپ قالعانداي, ءارى بۇكىل ەل مەن مادەنيەت ءۇشىن دە ۇمىتىلماس بەلگى ىسپەتتەس. ءبىز ءبارىمىز زاماناۋي الەمدە ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلۋگە ءماجبۇر بولساق تا, وتكەننىڭ رۋحى ءالى دە بىزبەن بىرگە ىلەسىپ كەلەدى.
شىندىعىندا, بۇل جىرلاردىڭ ءون بويىندا سول ءبىر قارا تايدىڭ سوناۋ الىس بالالىق شاقتا قالۋى عانا ەمەس. مەنىڭ ويىمشا, «جىلقىنىڭ قۋ باسى تۋرالى جىر» دەپ اتالاتىن ءبولىم وتكەن داستۇرلەردىڭ جوعالۋى مەن ءۇزىلۋىن بەينەلەپ تۇر. بۇل ولەڭ اۆتور اكەسىنىڭ اسىنا سويىلعان جىلقى تۋرالى عانا ەمەس. وتكەنگە دەگەن ساعىنىش پەن قايعى سوڭعى بولىمگە دەيىن قۋاتتى تۇردە جالعاسادى. اقىن جىرىندا بەينەلەگەن «جىلقىنىڭ ورالۋى» ماعان بارلىق قاسىرەت پەن كۇيرەۋگە قاراماستان, كوك اسپان (سونىمەن بىرگە بۇل ءداستۇرلى ءتاڭىر ۇعىمىنا دا سىلتەمە بولار) قايتا ورالادى دەگەندى بىلدىرەتىندەي پايىم مەن تۇسىنىك پايدا بولدى. جىلقىلار – كوشپەلى ءومىردىڭ, تەرەڭ تامىرلى داستۇرلەردىڭ رۋحى – قايتا ورالىپ, ولەڭنىڭ سوڭعى جولىندا ايتىلعانداي («توڭكەرىلەر تۇننەن بەرى تۇلپارلار»), «جەر استىنان قازىلىپ الىناتىن» قىمبات قازىناعا اينالادى.
بۇل – شىنىمەن دە عاجايىپ ولەڭ توپتاماسى. الىس امەريكادا, سوناۋ نيۋ-دجەرسيدە وسى جىرلاردىڭ جولما-جول اۋدارماسىن وقىپ, ءوز اسەرىمدى ءبولىستىم. مەنى ءتانتى ەتكەن بۇل ولەڭدەردىڭ تۇپنۇسقا تىلىندە ودان دا اسەرلى ەكەنىن ەلەستەتىپ وتىرمىن».
«سانامدى سەڭ سوققان بالىقتاي قىلادى,
ەجەلگى ىرىمشىل عۇرىپتار سۇلباسى.
قارا اعاش باسىندا ءىلۋلى تۇر ءالى,
اكەمنىڭ اسىنا سويىلعان جىلقىنىڭ قۋ باسى».
ادامنىڭ ساناسىن وتقا وراپ, جان دۇنيەسىن ەزىپ جىبەرەتىن ءسوزدىڭ قۇدىرەتى وسى شۋماقتا تۇر دەپ ءبىلىڭىز. ءيا, سولاي. اقىننىڭ الاي-دۇلەي ىشكى دۇنيەسى سوناۋ بالالىق كەزدەگى زار مەن زاپىراندى قارا ولەڭ جولدارىمەن وسىلاي سىرتقا شىعارىپ, ونسىز دا ىشقۇسا قوعامنىڭ الدىنا جايىپ سالادى. نەسى بار, اقىن سولاي جاراتىلعان.
«جىلقىنىڭ ورالۋى» اتتى سوڭعى جىردا اۆتور ءبارىن ايتقىسى كەلەدى. تۇلپارىنىڭ ءدۇبىرى ماڭ دالانى سايران قىلعان سوناۋ ءداۋىردىڭ كەلمەسكە كەتكەنىن ەمىرەنە ەسكە الادى. الۋان ءتۇرلى ساياسات پەن سۇرلى سوعىستاردىڭ, اشكوزدىك پەن الماعايىپ زاماننىڭ قازاق ءۇشىن قيانات پەن قيامەتكە تەڭ بولعانىن دا وسى جىردا ايتادى.
«زامانانىڭ دەمى بوران ۇسكىرىپ,
ەرلەرىمە قاندى كوبىك قۇستىرىپ.
تەرىستىكتىڭ بەت قاراتپاس بورانى,
كوپ جىلقىمدى كەتكەن سوندا ىقتىرىپ».
وسى جولداردا تاريح جاتىر. اقىننىڭ جىلقىمدى ىقتىردى دەگەنى – رۋحىمنىڭ جوعالعانى دەۋى ەكەنى شىندىق. تۇتاس دالانىڭ توسىنەن ۇلت پەن ۇلىستىڭ قامىن ويلاعان ەرلەردىڭ كۇرەسى دە وسى جىردىڭ ءون-بويىندا جاتىر.
«تاۋ كولبەسە توبە كورمەي قارعىعان,
الدىرماعان كوپ بورىگە اڭدىعان.
شىق جۇگىرىپ, سىلدىرلاتىپ جۇگەندى,
تۇننەن كەلگەن تۇلپارلاردىڭ الدىنان».
توپتاما وسىلاي اياقتالادى. اقىننىڭ اڭسار ءۇمىتى جىلقىلاردى ءوز دالاسىنا ورالتقىسى كەلەدى, ال سول قىلقۇيرىقتارمەن بىرگە تۇران دالاسىنىڭ رۋحى مەن مىنەزى, قادىرى مەن قاسيەتى دە بىرگە ورالارى ءسوزسىز.
قوش. قۇبا جونداردا جوتاسىن كۇن ءسۇيىپ, شاشاسىنا شاڭ قونباعان اساۋ دا مىنەزدى ارعىماقتارعا جىر ارناۋ ءۇشىن دە اقىننىڭ شابىتىندا شالقۇيرىقتىڭ شابىسى, قۋباس اتتىڭ ءتوزىمى بولۋى كەرەك شىعار. ءبىز بۇل جازبامىزدا اقىن ەربول الشىنبايدىڭ كۇن تۇبىنە جورتقان جىرلارىن وقىپ, تۇيسىنگەنىمىزدى قاعاز بەتىنە جازدىق. ال ەندىگى باستى ساراپشى – اق ادال وقىرمان.
