ەرتىستە سەڭ ەرتە جۇرە مە؟

پاۆلودار وبلىسىندا­عى سۋ تاسقىنى قىستاي جينالعان قاردىڭ ەرۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ماماندار ىلعالدىڭ ءتۇسۋى جو­نىندە كەيىنگى 10 جىلداعى مالى­مەتتەر اسا قۇبىلمالى ەكەنىن, سوعان وراي جاۋىن-شاشىن مەن قىستاعى قاردىڭ بەلگىلى زاڭدى مولشەرىن بەلگىلەۋ وڭايعا تۇسپەي تۇرعانىن ايتادى.

– كەيىنگى ونجىلدىقتا جىل­دىڭ سۋىق مەزگىلىندەگى ىل­عال­دىڭ مولشەرى تۋرالى ما­لى­مەتتەردى تالداۋ جاۋىن-شا­شىن­نىڭ زاڭ­دىلىعىن انىق­تاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. كور­سەتكىشتەردىڭ ۇلعايۋى نەمەسە تومەندەۋىنە قا­تىستى ءۇردىس انىقتالعان جوق. ماسەلەن, 2015–2016 جىلدار ماۋسىمىندا ىلعال مولشەرى وبلىستىڭ باسىم بولىگىندە نورمادان 51-89%-عا تومەن بولسا, 2016–2017 جىلدارى قالىپتى جاعدايدى كورسەتتى. 2017 جىلدان 2021 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە جاۋىن-شاشىن نورمادان تومەن ءتۇستى (33-تەن 85%-عا دەيىن ازايدى). 2021–2023 جىلدارى قالىپ­تى شەكتە بايقالسا (91-107%), 2023–2024 جىلدارى جاۋىن-شاشىن مولشەرى نورمادان 30-91%-عا ارتتى. 2024 جىلعى قاراشادان 2025 جىل­عى 31 قاڭتارعا دەيىنگى ىلعالدىڭ مولشەرى نورمادان ­16-33%-عا ارتىق. بىراق بۇل وتكەن ماۋ­سىم­مەن سالىستىرعاندا از. كورىپ وتىر­عانىمىزداي, ءار جىلدارداعى وزگەرىستەردى شامالاساق, ىلعال­دىڭ ءتۇسۋ زاڭدىلىعىن بەلگىلەۋ وڭاي شارۋا ەمەس, –دەيدى «قازگيدرو­مەت» رمك وبلىستىق في­ليا­لىنىڭ ­ديرەكتورى گالينا شپاك.

ونىڭ سوزىنشە, ۇزاقمەرزىمدى گيدرولوگيالىق دەرەكتەردى تالداۋ, سونداي-اق جاۋىن-شاشىننىڭ جينالۋىن, توپىراقتىڭ قاتۋ تەرەڭدىگىن, توپىراقتاعى ىل­عالدى ەسكەرە وتىرىپ, قاۋىپتى اي­ماقتاردى ءۇش ساناتقا بولۋگە بولادى: سۋ تاسقىنى قاۋپى جوعارى ايماق – باياناۋىل اۋدانى; قاۋىپتىلىك دەڭگەيى ورتاشا – ماي, اققۋلى, پاۆلودار, اقتوعاي اۋداندارى, اقسۋ قالاسى, وعان ىرگەلەس اۋىلدىق ايماق, ەكىباستۇز قالاسى, وعان ىرگەلەس اۋىلدىق ايماق; سۋ تاسقىنى قاۋپى تومەن – شارباقتى, ۋسپەن, جەلەزين, ەرتىس, تەرەڭكول اۋداندارى.

كوپجىلعى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, قاردىڭ كۇرت ەرۋى ناۋرىزدىڭ ءۇشىنشى ونكۇندىگىندە بولادى. ماماندار 25 ناۋرىزدان قار كۇرت ەري باس­تايدى دەپ شامالايدى. وزەن-كولدەردەگى مۇزدىڭ ءجىبۋى دە وسى كەزەڭگە تيەسىلى. ناۋرىزدىڭ سوڭى – ءساۋىردىڭ العاشقى ونكۇندىگىندە مۇز كوبەسى سوگىلىپ, سەڭ ءجۇرۋى ىقتيمال.

– قازىر پاۆلودار وبلى­سىنىڭ اۋماعى ارقىلى وتەتىن ەرتىس وزەنىنىڭ گيدرولوگيالىق رەجىمى سۋ قويمالارىنىڭ كاس­كادىمەن رەتتەلەدى. ولاردىڭ نەگىزگىسى – شىعىستاعى ءشۇلبى سۋ قويماسى. ءبىزدىڭ مەكەمە گيدرو­مەتەورولوگيالىق باقى­لاۋدى تەك ەرتىس وزەنى مەن سا­بىن­دى­كولدە جۇرگىزەدى. اقپان ايى­نىڭ ورتاسىنداعى جاعداي بو­يىن­شا ەرتىس وزەنىندەگى مۇزدىڭ قا­لىڭدىعى 47 سم-دەن 65 سم-گە دە­يىن جەتىپ تۇر. تۇتاستاي العاندا, مۇز­دىڭ قالىڭدىعى وتكەن جىل­عى كورسەتكىشتەردەن از, بىلتىر 74 سم-گە دەيىن بولعان. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن ماسەلە, ءشۇلبى, سىلەتى سۋ قويمالارىنان سۋ جىبەرىلگەن­دە مۇز كەپتەلىستەرى پايدا بولۋى مۇمكىن. بۇل سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتە­رىلۋىنە ىقپال ەتىپ, ەلدى مە­كەندەردى, جايىلىمداردى, جولداردى, ينفراقۇرىلىمدى سۋ باسۋ قاۋپىن تۋدىرادى, – دەيدى گ.شپاك.

بيىل ەرتىس بويىندا ورنا­لاسقان اقتوعاي, ەرتىس, تەرەڭكول اۋداندارىندا قىستاي جاۋعان قاردىڭ مولشەرى نورمادان 16-33%-عا جوعارى. باياناۋىل اۋدانىنىڭ بىرقاتار بولىگىندە, ەكىباستۇزدىڭ اۋىلدىق ايما­عىندا, ۋسپەن اۋدانىنىڭ سول­تۇستىك-شىعىس بولىگىندە دە ىل­عال­دىڭ مول ەكەنى بايقالادى. جەر­­گىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندار وسى فاكتورلاردى ەسكەرۋى كەرەك. جەر­گىلىكتى تۇرعىندار مەن جاۋاپتى قىزمەتتەر «قازگيدرومەتتىڭ» بولجامدارى مەن داۋىلدى ەس­كەرتۋلەرىن دەر كەزىندە قاپەرگە الىپ, بوگەتتەردى نىعايتۋ, سۋدى قايتارۋ ارنالارىن تازالاۋ, ازىق-ت ۇلىك قورىن دايىنداۋ سىندى سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ شارالارىن ۋاقتىلى قابىلداۋى قاجەت.

اۋا رايىن بولجاۋشىلار سۋ تاسقىنىنىڭ پايدا بولۋ شارتتارى جىل سايىن ايتار­لىقتاي وزگەرىپ وتىراتىنىن, سونىڭ سالدارىنان كەيبىر جاع­دايدا ىقتيمال اپاتتى تاپ باسۋ بولجاۋ قيىن ەكەنىن ايتادى. قازىر «قازگيدرومەت» رمك-ءنىڭ پاۆلودار وبلىسىنداعى فيليالى وڭىردەگى, كورشى­لەس اي­ماقتارداعى اۋا رايى جاع­دايىنا مونيتورينگ جۇرگىزىپ, ەر­تىس وزە­نىنىڭ سۋ دەڭگەيى مەن اعى­نىن ءجيى باقىلاۋعا كوشتى.

پاۆلودار وبلىسى