قازاقستان ەلەۋلى ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارعا يە بولا وتىرىپ, جاڭا داۋىرگە قادام باستى. بۇل باعىتتا سەنىمدىلىك, يننوۆاتسيالار جانە ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىك نەگىزگى قاعيداتتار بولماق. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, «ەنەرگەتيكا – بۇكىل ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى», سوندىقتان ونىڭ دامۋىنا باسىمدىق بەرىلۋگە ءتيىس. جاھاندىق ۇردىستەرگە سايكەس كەلەتىن, مىقتى, زاماناۋي جانە تۇراقتى ەنەرگەتيكالىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ستراتەگيا ازىرلەنۋدە. بۇل ستراتەگيا ەلدىڭ جۇيەلى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان.
ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىك – ستراتەگيالىق باسىمدىق
ەلدى ءوز ەنەرگورەسۋرستارىمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە سەنىمدى رەزەرۆ قۇرۋ – جاي عانا مىندەت ەمەس, بۇل – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى. تۇتىنۋدىڭ ارتۋى, ونەركاسىپ پەن قالالاردىڭ قارقىندى دامۋى تۇراقتى ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازاقستان ءوز ەنەرگەتيكالىق بولاشاعىن ءوزى باسقارۋى كەرەك ەكەنىن كورسەتىپ وتىر.
وسى ماقساتتا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى 2035 جىلعا دەيىنگى سالانى دامىتۋ جونىندە اۋقىمدى جوسپار ازىرلەدى. ول قوسىمشا 26 گۆت گەنەراتسيالاۋ قۋاتىن ىسكە قوسۋدى كوزدەيدى. بۇل – جاي عانا ساندار ەمەس, ناقتى جوبالار: جاڭا ەلەكتر ستانتسيالارىن سالۋ, قولدانىستاعى نىسانداردى جاڭعىرتۋ جانە وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ. 2024 جىلى 770 مۆت-تان استام جاڭا قۋات كوزدەرى ىسكە قوسىلدى. الداعى ەكى جىلدا بۇل كورسەتكىش تاعى 3 گۆت-قا, 2029 جىلعا قاراي 6,6 گۆت-قا ارتادى. بۇل ءوسىپ كەلە جاتقان سۇرانىستى قاناعاتتاندىرىپ قانا قويماي, قاجەتتى تۇراقتىلىق قورىن دا قالىپتاستىرادى.
يننوۆاتسيا – تيىمدىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ كىلتى
قازاقستان تۇراقتى دامۋ جولىندا بەرىك تۇر. 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ – سانالى تاڭداۋ, ول ەلدىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى دامىتۋ ستراتەگياسىن ايقىندايدى.
كومىردىڭ باي قورى جاڭا قاعيدالار بويىنشا پايدالانىلاتىن بولادى. «تازا كومىر» تەحنولوگيالارى, مىسالى, كومىرتەكتى ۇستاپ قالۋ جانە ساقتاۋ, گازداندىرۋ ادىستەرى تيىمدىلىكتى ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكپەن ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. كۋرچاتوۆتا ەڭ وزىق سۇزگىلەۋ جانە كومىرقىشقىل گازىن ۇستاۋ جۇيەلەرى قولدانىلاتىن بىرەگەي كومىر ەلەكتر ستانتسياسى سالىنادى. وسىنداي جوعارى تەحنولوگيالىق جوبالار ەلدىڭ باسقا وڭىرلەرىندە دە جۇزەگە اسىرىلماق.
سونىمەن قاتار, جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكا قارقىندى دامۋدا. كۇن, جەل, سۋ – سارقىلمايتىن قۋات كوزدەرى, ولاردىڭ قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق بالانسىنداعى ۇلەسى ارتا بەرمەك. قازىردىڭ وزىندە كۇن جانە جەل ەلەكتر ستانتسيالارى سالىنۋدا, وزىق تەحنولوگيالار ەنگىزىلۋدە. 2025 جىلى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ (جەك) جالپى قۋاتى 450 مۆت-تان اساتىن جاڭا نىساندار ىسكە قوسىلادى.
اتوم ەنەرگەتيكاسى – ستراتەگيالىق تاڭداۋ
اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ – قازاقستاننىڭ تەحنولوگيالىق كوشباسشىلىققا, ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋعا جانە جاھاندىق كليماتتىق مىندەتتەردى شەشۋگە جول اشاتىن باتىل قادام.
العاشقى اتوم ەلەكتر ستانتسياسىن (اەس) سالۋ ورنى رەتىندە الماتى وبلىسى تاڭدالدى. جوبالىق جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە, ەڭ سەنىمدى جانە قاۋىپسىز تەحنولوگيالار قاراستىرىلۋدا. بىراق العاشقى ستانتسيا – تەك باستاما. ماقسات –ۋران وندىرۋدەن باستاپ, وتىن ءوندىرىسى, وزىق عىلىمي زەرتتەۋلەر, يادرولىق مەديتسينا جانە جوعارى بىلىكتى ماماندار دايارلاۋعا دەيىنگى ارالىقتاعى بارلىق كەزەڭدەردى قامتيتىن يادرولىق كلاستەر قۇرۋ.
«قازاتومونەركاسىپ» – الەمدەگى ۋران ءوندىرىسىنىڭ مويىندالعان كوشباسشىسى, ال قازاقستاننىڭ عىلىمي الەۋەتى حالىقارالىق ارەنادا جوعارى باعالانادى. قازاقستاندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى بارلىق حالىقارالىق ستاندارتتار قاتاڭ ساقتالادى جانە بۇل باعىتتاعى جۇمىستار اەحا-مەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا جۇرگىزىلەدى.
گاز سالاسىن دامىتۋ جانە وڭىرلەردىڭ وركەندەۋى – حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن قۋات كوزى
گاز سالاسىن دامىتۋ – ىشكى قاجەتتىلىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ عانا ەمەس, ەكسپورتتىق مۇمكىندىكتەر مەن الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتتىڭ ماڭىزدى فاكتورى. ەلدىڭ گازبەن قامتۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە, اسىرەسە جامبىل, الماتى جانە جەتىسۋ وبلىستارىندا. گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ جانە جاڭا گاز قۇبىرلارىن سالۋ ارقىلى وتكەن جىلى 300 مىڭنان استام ادام تابيعي گازعا قول جەتكىزدى.
تۇراقتى گازبەن جابدىقتاۋ وڭىرلەردىڭ ونەركاسىپتىك دامۋىن دا ىنتالاندىرادى. وڭتۇستىك ايماققا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ, وندا «جاسىل» ەنەرگەتيكا مەن بۋ-گاز قوندىرعىلارى سالاسىندا اۋقىمدى جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. سولاردىڭ ءبىرى – تۇركىستان وبلىسىندا زاماناۋي ەلەكتر ستانتسياسىن سالۋ. جوبانى 2026 جىلى اياقتاۋ جوسپارلانعان. وڭتۇستىك قازاقستاندى جانە ونەركاسىپتىك تۇتىنۋشىلاردى تۇراقتى گازبەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت» (ببش-2) ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ ەكىنشى جەلىسىن سالۋ جۇمىستارى تاياۋ ارادا باستالىپ, 2026 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتالۋى ءتيىس.
تسيفرلاندىرۋ – بولاشاق ەنەرگەتيكاسى
قازىرگى زامانعى ەنەرگەتيكا تسيفرلىق تەحنولوگيالارسىز مۇمكىن ەمەس. قازاقستاندا ينتەللەكتۋالدى جەلىلەر (Smart Grids), ەنەرگيا تۇتىنۋدى باسقارۋ جۇيەلەرى جانە باسقا دا «اقىلدى» شەشىمدەر بەلسەندى تۇردە ەنگىزىلۋدە. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ احۋالدىق-تالدامالىق ورتالىعى ىسكە قوسىلدى, ول ناقتى ۋاقىت رەجيمىندە سالانىڭ بارلىق نىساندارىنداعى جاعدايدى قاداعالاۋعا, جەدەل ارەكەت ەتۋگە جانە ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بىرلەسىپ ەنەرگەتيكا سالاسىندا ۇلكەن سەرپىلىسكە جەتەيىك
ەنەرگەتيكالىق كەشەننىڭ الدىندا اۋقىمدى ءارى جاۋاپتى مىندەتتەر تۇر. ەنەرگەتيكا سالاسى ماماندارىنىڭ كاسىبي شەبەرلىگىنىڭ, مەملەكەت باسشىسى مەن ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا بۇل مىندەتتەردى ورىنداۋعا تولىق سەنىم بار. قازاقستاندا زاماناۋي, سەنىمدى, تۇراقتى جانە ءتيىمدى ەنەرگەتيكالىق جۇيە قۇرىلادى. بۇل جۇيە ەلدىڭ وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزىنە اينالىپ, جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىككە ءوز ۇلەسىن قوسادى.
الماسادام ساتقاليەۆ, ەنەرگەتيكا ءمينيسترى
