جايىق-كاسپي وبلىسارالىق بالىق شارۋاشىلىعى باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى نۇرلىبەك عايسيننىڭ ايتۋىنشا, الداعى ەكى جىلدا ەلىمىزدىڭ بالىق ءوسىرۋ شارۋاشىلىقتارىندا سۋ مارجانىن جىلىنا 750 تونناعا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلگەن. وسىنداي بولجاممەن وسىرىلەتىن بالىقتىڭ كولەمىن 2030 جىلعا قاراي كەمىندە بەس ەسە ارتتىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
«بەس ءىرى بالىق ءوسىرۋ شارۋاشىلىعىن ىسكە قوسۋ جوسپاردا بار. قازىردىڭ وزىندە بالىقشىلار تۇقى, افريكالىق جايىن ءوسىرىپ جاتىر. وسىنداي جۇمىس جالعاسىن تاپسا, جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولادى», دەيدى ن.عايسين.
دەگەنمەن بۇل سالادا ءالى شەشىمىن تاپپاعان ەكى ماسەلە بار. ونىڭ ءبىرى – مامان تاپشىلىعى, ەكىنشىسى – جالاقىنىڭ ازدىعى. ماسەلەن, اتىراۋدا 1998 جىلدان بەرى بەكىرە تۇقىمداس بالىق تۇرلەرىنىڭ شاباقتارىن وسىرەتىن زاۋىت جۇمىس ىستەيدى. «جايىق اتىراۋ» زاۋىتىنىڭ باستى ماقساتى – بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورىن كوبەيتۋ. زاۋىت ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى بولات مۇحاتجيەۆتىڭ ايتۋىنشا, باعالى بالىقتاردىڭ شاباقتارى مەملەكەتتىك تاپسىرىس شەڭبەرىندە وسىرىلەدى. جىل سايىن زاۋىتتان 3,5 ملن شاباق جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىنە جىبەرىلەدى.
«بۇل زاۋىتتىڭ جىلدىق قۋاتى – بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ 3,5 ملن شاباعىن ءوسىرۋ. اتالعان زاۋىتتىڭ جوباسىن 1979 جىلى كسرو بالىق شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى «گيدرورىبپروەكت» ينستيتۋتىنىڭ استراحان فيليالى دايىنداعان. ال نىسان قۇرىلىسىن 1985 جىلى ورىنبور گەلي زاۋىتى باستاعان. بىراق كسرو ىدىراپ كەتىپ, جوبانى قارجىلاندىرۋ توقتاتىلدى. ءسويتىپ, قۇرىلىستىڭ اياقتالۋ مەرزىمى 1998 جىلعا دەيىن سوزىلدى. سول جىلدىڭ كۇزىندە اتالعان زاۋىت پايدالانۋعا بەرىلدى», دەيدى ب.مۇحاتجيەۆ.
قازىر مۇنايلى وڭىردە باعالى بالىقتىڭ شاباعىن وسىرەتىن مەملەكەتتىك ەكى زاۋىت بار. ونىڭ ءبىرى مۇنايلى شاھارمەن اتتاس اتىراۋ اۋىلدىق وكرۋگىندەگى جاڭاتالاپ اۋىلىنىڭ, ەكىنشىسى ەركىنقالا ەلدى مەكەنىنىڭ تۇسىندا سالىنعان. كەيىن ەكى زاۋىت بىرىكتىرىلدى. بۇل زاۋىتتارعا جىل سايىن بەكىرە تۇقىمداس بالىق تۇرلەرىن اۋلاۋ ءۇشىن 4,6 توننا ليميت بەرىلەدى.
بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار زاۋىتقا ارنايى ىدىستارمەن اكەلىنەدى. اۋلانعان بالىقتار الدىمەن تۇيىق سۋ توعانىندا تىرشىلىك ەتۋگە ۇيرەنەدى. سۋ مارجانىنا كۇنىنە ەكى رەت جەم بەرىلەدى. كۇن سايىن بالىقتاردىڭ تەمپەراتۋراسى تەكسەرىلىپ, سۋدان حيميالىق سىناما الىنادى. سودان سوڭ ارنايى باسسەينگە اۋىستىرىلادى. ال زاۋىتتا باسسەيننىڭ بىرنەشەۋى بار. باسسەيندەردەگى سۋ جايىق وزەنىنەن تىكەلەي الىنادى. بالىق وسىرۋشىلەر كەزەكپەن تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيدى. سۋداعى وتتەگىنى, 100-دەن استام بەكىرەنىڭ جاعدايىن تەكسەرەدى.
ء«بىزدىڭ زاۋىتتا 2013 جىلدان بەرى بەكىرە انالىعىنىڭ ءۇيىرىن ءوسىرۋ قولعا الىندى. انالىق ءۇيىردى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كەمىندە 15 جىل قاجەت. ويتكەنى انالىق بالىق تىم از. سونىڭ سالدارى بىلتىر مەملەكەتتىك تاپسىرىس ورىنداۋعا كەرى اسەر ەتتى», دەيدى ديرەكتوردىڭ مىندەتىن اتقارۋشى.
بالىق وسىرۋشىلەردىڭ تۇسىندىرۋىنشە, بەكىرە تۇقىمداس بالىقتارعا ۋىلدىرىقتى ءوزى بەرۋى ءۇشىن ەكپە سالىنادى. مۇندا باعالى بالىقتار توبىنداعى قورتپا, ورىس بەكىرەسى, سۇيرىك, ءپىلماي, شوقىر سەكىلدى سۋ مارجاندارىنىڭ انالىق ءۇيىرى بار. ۋىلدىرىعى الىنعان بالىقتار زاۋىتتا قالدىرىلىپ, ەرەكشە كۇتىمگە الىنادى. ولار 2–3 جىلدان كەيىن ۋىلدىرىقتى قايتادان بەرۋى مۇمكىن. ماسەلەن, 2021 جىلعى ناۋرىزدا جايىق وزەنى بويىنداعى «كىشى دامبى» تارتىمىنان الىپ قورتپا اۋلاندى. باعالى بالىقتىڭ سالماعى – 150 كيلو, ۇزىندىعى – 2,4 مەتر. قورتپانى امانگەلدى اتىنداعى وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ بالىقشىلار بريگاداسى «جايىق-اتىراۋ» بەكىرە شاباعىن ءوسىرۋ زاۋىتىنا تاپسىردى. كەيىن ودان 20 كيلو ۋىلدىرىق الىنىپتى.
بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ نەگىزگى جەمىنىڭ ءبىرى – ۇساق اق قۇرت. زاۋىتتا ۇزىندىعى شامامەن 5 مم-گە دەيىنگى اق قۇرتتى وسىرەتىن تسەح بار. مۇنداي قۇرت 80 قوراپتا وسىرىلەدى.
زاۋىتتا 70-كە جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 90 پايىزىن قاراپايىم جۇمىسشىلار قۇراپ وتىر.
«جالاقىنىڭ ازدىعى ماسەلەسى شەشىمىن تاپپاي تۇر. زاۋىت باسشىسى – شامامەن 260 مىڭ, بالىق وسىرەتىن ماماندار, يحتيولوگتەر – 200 مىڭ, جۇمىسشىلار, ونىڭ ىشىندە, تراكتورشىلار 120 مىڭ تەڭگە جالاقى الادى. مۇندا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ كوپشىلىگى – زاۋىتقا جاقىن ماڭداعى اۋىلدىڭ تۇرعىندارى. جوعارى ءبىلىمى بار ماماندار از. زاۋىتقا كەيىنگى 10 جىلدا جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ءۇش مامان كەلدى. بالىق ءوسىرۋدى كوبەيتۋ ءۇشىن تاعى 6–7 مامان قاجەت. قاراپايىم جۇمىستى اتقاراتىن جۇمىسشىلار دا كەرەك. قازىر ەكى زەينەتكەر تراكتور ايداپ ءجۇر. جالاقىنىڭ ازدىعى مامانداردى جۇمىسقا تارتۋعا قولبايلاۋ بولىپ وتىر», دەيدى ب.مۇحاتجيەۆ.
ىسكە قوسىلعانىنا 27 جىل بولعان زاۋىتتاعى تەحنولوگيا ابدەن ەسكىرگەن. ويتكەنى 1998 جىلدان بەرى كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلمەگەن. سول سەبەپتى, ەسكى تەحنولوگيانى جاڭعىرتۋ جوسپارلانىپتى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى امانعالي بەرداليننىڭ مالىمەتىنشە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن اتىراۋداعى بەكىرە زاۋىتىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن حالىقارالىق تاجىريبە زەردەلەنىپ, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەنىپ جاتىر. قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارى بيىل كوكتەمدە باستالاتىنى جوسپارلانعان.
اتىراۋ وبلىسى
