سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
سۋ سۇزگىلەرىن ازىرلەدى
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اعىندى سۋلاردى تازارتۋ ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ جانە سۋ ايدىندارىنىڭ لاستانۋ ماسەلەسىن شەشۋ قاجەتتىگىن بىرنەشە رەت اتاپ وتكەن ەدى. ويتكەنى اۋىزسۋ تاپشىلىعى – وزەكتى ماسەلە. وسىعان وراي س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى تۇرمىستىق جانە وندىرىستىك ماقساتتا قولداناتىن يننوۆاتسيالىق وتاندىق سۋ سۇزگىلەرىن ازىرلەدى. «سۋ وبەكتىلەرىن تازارتۋ ءۇشىن كومپوزيتسيالىق سۇزگى ماتەريالدارىن ءوندىرۋ» جوباسى اۋىزسۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان. شقۋ عالىمدارى بيوپوليمەرلەر, كەراميكالىق جانە كومىرتەكتى ماتەريالدار نەگىزىندە گرافيت وكسيدىمەن موديفيكاتسيالانعان سۇزگىلەۋشى كومپوزيتسيالىق سوربەنتتەر ءوندىرىسىن جولعا قويماق. سونداي-اق ولاردى كارتريدج تۇرىندە قۇراستىرۋدى, كورپۋسىن دايىنداۋدى ۋنيۆەرسيتەت بازاسىندا جۇزەگە اسىرادى.
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ تاراتقان اقپاراتىنا سۇيەنسەك, جاقىندا س.امانجولوۆ اتىنداعى شقۋ قۇنى 125 000 000 تەڭگە تۇراتىن سۋ تازارتقىش سۇزگىنى ءوندىرۋ ءۇشىن L-BW 380 جابدىعىن ساتىپ الدى. جاڭا تەحنيكا سۇزگىلەرگە قاجەتتى ساپالى كورپۋستار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ ايتۋىنشا, ءونىمدى نارىققا ءبىر جىلدىڭ ىشىندە شىعارۋ جوسپارلانعان. وسى ۋاقىت ارالىعىندا عالىمدار توبى تەحنيكالىق ءبىلىم الىپ, سۇزگى جاسايتىن جۇمىس ورنىن دايىنداۋى قاجەت. الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ اۋىزسۋ تۇتىنۋشىلارىنا اۋىر مەتالداردان, ميكروورگانيزمدەردەن جانە ورگانيكالىق قوسىلىستاردان تازارتىلعان سۋ جەتكىزىلەدى. العاشقى وتاندىق سۇزگى رەسەيلىك بالامالارعا قاراعاندا باعاسى ارزانىراق. ال تۇرمىستىق سۇزگى 4-5 اي بويى قىزمەت ەتەدى.
جوبا جەتەكشىسى, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى تىلەك قۋانىشبەكوۆ بۇل تۋرالى: «ەلدەگى جەرۇستى سۋ ايدىندارىنىڭ شامامەن 70%-ى لاستانعان. بۇل جاعدايدى, اسىرەسە, شىعىس قازاقستان, پاۆلودار وبلىستارىنداعى ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار ودان سايىن كۇردەلەندىرىپ وتىر. وندىرىستىك كوزدەردەن شىققان اعىندى سۋلاردىڭ شامامەن 20%-ى تازارتىلماي, تىكەلەي سۋ ايدىندارىنا جىبەرىلەدى. ءبىز ۇسىنعان تازارتۋ قۇرىلعىلارى ارقىلى وسى ماسەلەنى شەشۋگە بولادى», دەپ ءتۇسىندىردى.
س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋ ىسىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ جاتىر. ەكى جىل بۇرىن «گيدروەكولوگيا, مەنەدجمەنت جانە ترانسشەكارالىق سۋ قاۋىپسىزدىگى» ءبىلىم باعدارلاماسى ەنگىزىلدى. ونىڭ باستى ماقساتى – گيدرورەسۋرستار مونيتورينگىندە گەواقپاراتتىق ادىستەردى قولدانا الاتىن, سۋ رەسۋرستارىن ەكولوگيالىق نورمالار مەن ۇتىمدى پايدالانۋ ستاندارتتارىنا ساي باسقاراتىن ماماندار دايارلاۋ. وسىلايشا, شقۋ گيدرولوگتەر, گيدروحيميكتەر, سەل ماماندارى, گلياتسيولوگتەر جانە تابيعاتتى پايدالانۋدا گەواقپاراتتىق جۇيەلەر ماماندارىنىڭ رەزەرۆىن دايارلاپ كەلەدى.
تۇيەتاباننىڭ قاتەرلى ىسىككە قارسى قاسيەتى
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى تۇيەتابان وسىمدىگىنىڭ قاتەرلى ىسىككە قارسى قاسيەتتەرىن زەرتتەپ جاتىر. ناتيجەسىندە, زەرتتەۋشىلەر قاتەرلى ىسىككە قارسى قولدانىلاتىن دارىلىك پرەپاراتتاردى ازىرلەۋ تاسىلدەرىن جەتىلدىرىپ, ىلە-بالقاش وڭىرىندە وسەتىن بۇرشاقتۇستى تۇيەتابان وسىمدىگىنىڭ قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنا قارسى بەلسەندىلىگىن انىقتادى.
بۇرشاقتۇستى تۇيەتابان ەرتەدەن حالىق مەديتسيناسىندا كەڭىنەن قولدانىلعان. دەگەنمەن اتالعان وسىمدىك عىلىمي تۇرعىدا تولىق زەرتتەلمەگەن ەدى. قازۇۋ عالىمدارى العاش رەت اتالعان وسىمدىك قۇرامىنداعى فيتوحيميالىق جانە بيولوگيالىق بەلسەندى زاتتاردى انىقتاۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى. زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوبا الداعى ۋاقىتتا وتاندىق فارماتسەۆتيكانى دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك.
عىلىمي جوبا بويىنشا قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور اسەم مامىروۆا, PhD, تۇركيا پروفەسسورى احمەت بەياتلى, قازۇۋ-دىڭ اعا وقىتۋشىسى جانە دوكتورانتى گۇلزات قايرانوۆا جۇمىس ىستەپ جاتىر. بولاشاقتا ماماندار پاتەنت الۋدى, جوعارى رەيتينگتەگى عىلىمي جۋرنالدارعا ماقالا دايىنداۋدى جوسپارلاپ وتىر.
جوبانى جۇرگىزۋشىلەردىڭ ءبىرى گ.قايرانوۆا: «جوبا ناتيجەسىندە بۇرشاقتۇستى تۇيەتابان وسىمدىگىنىڭ بيولوگيالىق بەلسەندىلىگى جوعارى ەكەنى انىقتالدى. وسىمدىك سىعىندىلارى انتيوكسيدانتتىق, انتيميكروبتىق جانە تسيتوۋىتتىلىق قاسيەتتەرىمەن ەرەكشەلەندى. ماسەلەن, ەتانول سىعىندىسى كۇشتى انتيوكسيدانتتىق بەلسەندىلىك كورسەتتى, ال ەتيل اتسەتاتى سىعىندىسى باكتەريالارعا قارسى تيىمدىلىك تانىتتى. سونداي-اق وسىمدىكتىڭ بەلگىلى ءبىر سىعىندىلارى لەيكەميا جاسۋشالارىنا قارسى تۇرا الاتىنى دالەلدەندى. مۇنى بولاشاقتا قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنا قارسى دايىندالاتىن دارىلەرگە پايدالانۋعا بولادى», دەپ پىكىر ءبىلدىردى.
اۋاعا زيان زات جىبەرمەيتىن سۇزگى
سوڭعى جىلدارى ءتۇرلى سوزىلمالى جانە قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارى كوبەيدى. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى رەتىندە ەكولوگيالىق ماسەلەلەر, سونىڭ ىشىندە اۋانىڭ لاستانۋى دا ايتىلىپ ءجۇر. وتاندىق عالىمدار بۇل جاعدايدى دا جاقسارتۋعا جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
ايتالىق, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى اتموسفەراعا زياندى شىعارىندىلاردى ازايتاتىن سۇزگىلەر جاسادى. ەۇۋ ينجەنەرلىك زەرتحاناسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ازىرلەگەن ءونىم اتموسفەراعا بولىنەتىن كومىرقىشقىل گازىنىڭ شىعارىندىلارىن ازايتۋعا كومەكتەسەدى. سۇزگىلەردى ەلەكتر ستانسالارى مەن زاۋىتتارداعى شىعارىندىلاردى باقىلاۋ ءۇشىن پايدالانۋعا بولادى, بۇل كومىرتەگىنى ازايتىپ, ەكولوگيانى جاقسارتادى. زەرتتەۋلەردى سوناۋ 1957 جىلى قۇرىلعان اتوم ەنەرگەتيكاسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك (IAEA – The International Atomic Energy Agency) قارجىلاندىرعان.
جوبا جەتەكشىسى, PhD يليا كورولكوۆ: «جوبانىڭ ماقساتى – كومىرقىشقىل گازىن الۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ترەك مەمبرانالارىن (سۇزگىلەردى) مەتالل-ورگانيكالىق قاڭقالى قوسىلىستارمەن بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانى ازىرلەۋ. ءبىز مەتالل-ورگانيكالىق جاقتاۋ قوسىلىستارىن ۇستاپ تۇراتىن, سول قوسىلىستاردىڭ قاسيەتتەرىن ارتتىراتىن جول مەمبرانالارىنىڭ بەتىندە, سونداي-اق ارنالارىندا ارنايى قاباتتار جاساۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز.
2024 جىلدىڭ سوڭىندا IAEA جوبانى 5 جىلعا قارجىلاندىرۋدى ماقۇلدادى. قازاقستان پاريج كەلىسىمىنە قوسىلا وتىرىپ, پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن ازايتۋ جانە يننوۆاتسيالىق ەكولوگيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ بويىنشا ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋ ءۇشىن بەلسەندى شارالار قابىلدادى. وسىعان وراي ءبىزدىڭ جوبا پاريج كەلىسىمىن ورىنداۋ بويىنشا دا ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىر», دەپ اتاپ ءوتتى.
توبەت عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەلدى
كوپ ۇلتتىق تاعام تۇرلەرىن نەمەسە باسقا دا حالقىمىزعا ءتان قۇندىلىقتاردى قازاققا تەلۋ ءۇشىن دە عىلىمي نەگىز كەرەك ەكەنى راس. مىسالى, تازى ءيتىن جەتى قازىناسىنىڭ بىرىنە جاتقىزاتىن قازاقتىكى دەيمىز. بىراق سوعان عىلىمي دالەل قايدا؟ مۇنداي ماسەلە مەملەكەتتىك مىنبەردە دە كوتەرىلىپ, ء«بىز تازى جانە توبەت تۇقىمدارىن حالىقارالىق ارەنادا ناسيحاتتاۋعا ءتيىسپىز» دەپ اتاپ وتكەن مەملەكەت باسشىسى 2023 جىلعى 20 قاڭتاردا «قازاق يت تۇقىمدارىن ساقتاۋ جانە كوبەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. سودان بەرى گەنەتيكا جانە فيزيولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى قازاقتىڭ توبەت تۇقىمدى يتتەرىنىڭ شىعۋ تەگىن زەرتتەپ كەلەدى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە جازىلعان «قازاقتىڭ توبەت تۇقىمىنىڭ گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىگى جانە شىعۋ تەگى» اتتى عىلىمي ماقالا 2024 جىلعى 4 قازاندا الەمدەگى ەڭ كوپ سىلتەمەلەر جاسالعان بەس عىلىمي باسىلىمنىڭ قاتارىنا كىرگەن «Scientific reports» جۋرنالىندا جاريالاندى.
ينستيتۋت تاراتقان اقپاراتقا قاراعاندا, عالىمدار وسى زەرتتەۋدە وزدەرىنە ءۇش نەگىزگى باعىتتى انىقتاپ العان: تۇقىمنىڭ ارتۇرلىلىگى, شىعۋ تەگى جانە كونەلىگى. قازاق توبەتى – اسىلتۇقىمدى يت. ولار ەجەلدەن ءۇي جانۋارلارىن قورعاۋعا پايدالانىلعان. گەنەتيكالىق زەرتتەۋ وسى تۇقىم تۋرالى تىڭ فاكتىلەردى اشتى. عالىمدار قازاقستان مەن موڭعوليانىڭ ءتۇرلى وڭىرلەرىنەن 107 ءيتتى زەرتتەپ, دنق-نىڭ تىزبەگىندەگى قىسقا تاندەمدى قايتالاۋلاردى (STR) تالداۋمەن شۇعىلداندى. سونىمەن قاتار ولار ەكى توبەتتىڭ تولىق گەنومدىق سەكۆەنيرلەۋ دەرەكتەرىن پايدالانىپ, بۇلاردى باسقا 24 جۇمىسشى يت تۇقىمىنىڭ گەنومدارىمەن سالىستىردى.
زەرتتەۋ ناتيجەلەرى توبەتتىڭ جەتى ءتۇرلى گەنەتيكالىق كلاستەردەن تۇراتىنىن كورسەتتى. بۇل تۇقىمنىڭ باي ءارى كۇردەلى مۇراسىن بىلدىرەدى. تۇقىمنىڭ ەجەلدەن ۇساق مالمەن بىرگە كوشىپ-قونىپ جۇرگەندىكتەن, بىرتەكتى بولماۋى مەن ءبىر تەكپەن شەكتەلمەۋى قيىنعا سوققان. سونىمەن قاتار وسىنداي گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىك اتالعان تۇقىمعا باسقا تۇقىمداردان قاننىڭ ۇزدىكسىز بەرىلىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.
ەرەكشە قىزىقتى جايت, عالىمدار توبەت تۇقىمىنىڭ تيبەت ماستيفتەرىمەن تۋىستىعى تۋرالى ءالى كۇنگە دەيىن كەڭ تارالعان گيپوتەزانى جوققا شىعاردى. فيلوگەنەتيكالىق تالداۋ وسى تۇقىمنىڭ تۇرىك اقباسىنا جاقىن ەكەنىن, ورتاازيالىق توبەتپەن تۋىستىعىن جانە تيبەت ماستيفىنەن كەم ەمەس ەجەلگى ەكەنىن كورسەتتى. مۇنى ميتوحوندريا دنق-نىڭ تىزبەگىن تالداۋ دا راستادى. ەكى توبەت يتىندە A18 گاپلوتيپى انىقتالىپ, بۇل ەڭ كونە جەتى گاپلوتيپتىڭ قاتارىنا كىرەدى.
زەرتتەۋ ناتيجەلەرى تەك كونە تۇقىمنىڭ قۇپيالارىن اشىپ قانا قويماي, مۇنى ساقتاۋ مەن جاقسارتۋ ءۇشىن العاشقى عىلىمي نەگىزدى قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
