مەكتەپ ديرەكتورلارى ءا.جىلقىايداروۆ, ت.ىسقاقوۆ (سارىسۋ اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى), ق.يلياسوۆ, ش.داۋىرباەۆ, ت.اۋباكىروۆ, ج.ۋىزباەۆ, ب.بەكماعانبەتوۆ.
ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان شاحابالا داۋىرباەۆ 1921 جىلى سارىسۋ اۋدانىندا, شاباقتى وزەنىنىڭ بويىنداعى جامانتاس دەگەن شاعىن اۋىلدا ءداۋىربايدىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن. وسى جەردە ءسال ارتقا شەگىنىپ, الدىمەن شاحابالانىڭ اكەسى ءداۋىرباي ناۋرىزباەۆ جايىندا از-كەم دەرەك كەلتىرە كەتسەك.
كەزىندە ەسكىشە حات تانىپ, ساۋاتىن ارتتىرعان ءداۋىرباي تالاس وزەنى الابىنداعى, قاراتاۋ بەتكەيلەرىندەگى بۇلاقتاردان باستالاتىن اقتوعاي, تالدىبۇلاق, شاباقتى وزەندەرىنىڭ بويىنداعى اۋىلداردىڭ بالالارىن سول ماڭداعى ءوزى اشقان العاشقى ءبىلىم ۇياسىنا جيناپ, شامامەن 1928 جىلعا دەيىن وقىتقان ەكەن. ال وعان جەرگىلىكتى بايلار قارجىلاي دا, مالمەن دە كومەك بەرىپ وتىرعان.
توڭىرەكتەگى شولاق بەلسەندىلەردىڭ كەسىرىنەن ءداۋىرباي ناۋرىزباەۆ وكىمەتتىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, قۋعىنعا ۇشىراپتى. اۋىل بالالارىن وقىتۋعا كىرىسىپ, ەل مەن جەردى قورعاۋعا ۇندەگەن وتانشىلدىق, قازاقي رۋحتا تاربيە بەرگەنى ءۇشىن ونى ورگانداعىلار «حالىق جاۋلارىنىڭ» قاتارىنا قوسىپ, سوڭىنان شام الىپ تۇسكەن. جەندەتتەردىڭ جولعا سۋىت شىعىپ, ءوزىن الىپ كەتۋگە كەلە جاتقانىن ءداۋىرباي كۇن ىلگەرى ءبىلىپ قويىپ, ىرگەدەگى قىرعىزعا قاشۋعا ءماجبۇر بولىپتى. وزىمەن بىرگە ەكى بالاسىن مىڭگەستىرە الا شىعىپ, اتقا سىيماعان ورتانشى ۇلى شاحابالا اۋىلدا قالىپ قويعان ەكەن. كەيىن اشارشىلىق قاتتى قىسىپ بارا جاتقان سوڭ ونى ءداۋىربايدىڭ ءىنىسى كورشى ەلگە كەتكەن اكەسىنە جەتكىزىپتى. ءداۋىرباي ول كەزدە قىرعىز جەرىندە اۋىل-اۋىلدى ارالاپ, بالا وقىتىپ, جاسىرىن جانازا شىعارىپ كۇنەلتىپ جۇرگەن ەكەن. وزىمەن الا كەلگەن ەكى بالاسى سياقتى شاحابالانى دا كەيىن جيەنبەك دەگەن قىرعىز تانىسىنا تاپسىرىپ, ءوزى جول ءجۇرىپ كەتەدى. سول ساپاردان ورالماعان اكەسىن سارعايا كۇتكەن شاحابالانى ءومىر ەرتە ەسەيتىپتى...
حح عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىقتارى حالقىمىزدىڭ باسىنا ناۋبەت بولىپ كەلگەن قانقۇيلى كەزەڭ ەدى عوي. ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس, ازامات سوعىسى, اشارشىلىق, ساياسي رەپرەسسيا سىندى وزەگىمىزگە بالتا شاپقان قاسىرەتتى شاق تالاي تاعدىردىڭ تۇبىنە جەتتى ەمەس پە؟ تۇتاس ۇلتتىڭ باسىنا تونگەن اۋىر كەزەڭ سەگىز-توعىز جاستاعى شاحابالانى دا ايامادى. 1929 جىلى اكەسىن كۇتە-كۇتە جات جۇرتتا جەتىمسىرەپ, جىراقتا قالدى. كەيىن بەلگىلى بولعانى, ەلدە قالعان شەشەسى دە سول كەزدەگى اشتىقتان اجال قۇشقان ەكەن. قازاق جەرىندە گولوششەكيننىڭ گەنوتسيدى ويران سالعان ول كۇندە قىرعىزدىڭ دا تۇرمىسى قايبىر وڭدى دەيسىڭ. قيىنشىلىق قىسىپ, جاعدايى ناشارلاعان جيەنبەك تە قۇداي ايداپ اكەلگەن بالانى ايدالاداعى جاپان تۇزگە جالعىز قالدىرىپ, قۇدايدىڭ وزىنە قايتا تاپسىرادى. ونسىز دا تۋعان جەرىندە تاعدىردىڭ تەپكىسىن از كورمەگەن شاحابالا جات جۇرتتا دا ءتىرى جەتىم قالادى. ءسويتىپ ەكى جىل بويى كوشە كەزىپ جۇرگەن جەرىنەن جۇرت ونى جەتىمدەر ۇيىنە وتكىزگەن. تۋمىسىنان زەرەك بالا ينتەرناتتاعى ەكى سىنىپتى ۇزدىك ءبىتىرىپ, ءتورتىنشى سىنىپقا بىردەن سەكىرەدى, ياعني 1932–1935 جىلى قىرعىز ەلىنىڭ پوكروۆكا اۋىلىنداعى «بالاسارى» جەتىمدەر ۇيىندە 4 جىلدىق مەكتەپتى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە ۇزدىك ۇلگەرىممەن وقىپ شىعادى. ورتا مەكتەپتە دە سىنىپتان-سىنىپقا ءوتىپ, 1937 جىلى بەس جىلدىق بىلىممەن ون بەس جاسىندا ۇستازدىق جولىن باستايدى.
كۇندىز ءوزى وقيدى, ال كەشكىسىن اكەسىمەن جاستى ادامدارعا قالام ۇستاتىپ, قارا تانىتادى, ساۋاتىن اشادى. كوپ ۇزاماي, 1939 جىلى التى جىلدىق بىلىممەن بىشكەكتەگى ورىس ءتىلى پانىنەن مۇعالىم دايارلايتىن كۋرسقا قابىلدانىپ, ونى ۇزدىك وقىپ شىعادى. ءسويتىپ سول جىلى-اق وكىمەتتىڭ جولداماسىمەن قىرعىزستاننىڭ جالال-اباد وبلىسىنا قاراستى كەتمەنتوبە اۋدانىنداعى جاڭارىق اۋىلدىق باستاۋىش مەكتەبىنە جۇمىسقا ورنالاسىپ, كەلەسى جىلى قاتارىنان ەكى بىردەي مەكتەپتە – «جاڭاجول», «ارال» ۇجىمشارلارىنداعى باستاۋىش ءبىلىم وردالارىندا ورىس ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ەڭبەك جولىن جالعاستىرادى. ال سوعىس وتى تۇتانار تۇستا, 1940 جىلى ول جاڭاجول باستاۋىش مەكتەبىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەتى جوعارىلادى. سەبەبى سول جىلى مەكتەپ مەڭگەرۋشىلەرى اسكەرگە الىنىپ, كەيبىرى سىرقاتتانىپ, كادر تاپشىلىعى تۋىنداپتى. نەبارى 20 جاستاعى ساۋاتتى دا بىلىكتى, ەلگەزەك ەر جىگىتتىڭ مايدانعا جىبەرىلمەي ەلدە قالعانى دا تۇسىنىكتى. تىلعا دا تىرەك, اۋىلداعى تۇرمىسقا دا يە بولار ازامات ەلدە قالۋ كەرەك شىعار. مەكتەپ مەڭگەرۋشىلىگى مەن ۇستازدىقتى قاتار الىپ جۇرگەن شاحابالا ءداۋىرباي ۇلى 1943 جىلدىڭ 22 شىلدەسىنە دەيىن «جاڭاجول» ۇجىمشارىندا وقۋشىلار بريگاداسىن باسقاردى.
سول كۇنى ول جالالابادتاعى اسكەري كوميسسارياتقا بارىپ, ءوزى سۇرانىپ, وتان قورعاۋ ءۇشىن اسكەر قاتارىنا الىندى. العاشىندا اسكەري ۋچيليششەدە كۋرسانت بولدى, كەيىن مايدانداعى اتقىشتار پولكىنا ءتۇستى, 1945 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىن 156-ەرەكشە كونۆوي باتالوندا اسكەري مىندەتىن وتەدى. جەڭىستەن كەيىن دە قارۋلى كۇشتەر قاتارىندا اسكەري مىندەتتەن بولەك, كەڭسە قىزمەتتەرىن دە تياناقتى اتقاردى. شاحابالا ءداۋىرباي ۇلى قارۋلى كۇشتەر قاتارىنا قاجەت بولعان سوڭ, اسكەردەن توعىز اي كەشىكتىرىلىپ بوساتىلىپتى.
ءسويتىپ, 1946 جىلى قىستا پارتيا قاتارىنا كانديدات بولىپ قابىلداندى. 1947 جىلى ەلگە ورالىپ, «كوممۋنار» ۇجىمشارىندا مۇعالىمدىك ەڭبەك جولىن قايتا جالعادى. 1950 جىلى شىمكەنتتەگى پەدينستيتۋتقا ءتۇسىپ, 1953 جىلدان باستاپ سارىسۋ اۋدانىنداعى بىرقاتار مەكتەپتە مۇعالىم, وقۋ مەڭگەرۋشىسى, ديرەكتور بولعان. 1954–1983 جىلدار ارالىعىندا اقتوعاي اۋىلىنداعى س.وردجونيكيدزە اتىنداعى مەكتەپتىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ, سول جەردەن 1983 جىلى زەينەتكە شىعادى.
دەسە دە زەينەتكە شىقتىم ەكەن دەپ قاراپ وتىرماي, شاحابالا ءداۋىرباي ۇلى 1993 جىلعا دەيىن ۇستازدىعىن جالعاستىرىپ, اۋىل مەكتەبىندە قازاق ءتىلى مەن قازاق ادەبيەتى پانىنەن ءبىلىم بەرىپ كەلگەن.
جاس ۇرپاقتىڭ تاربيەسىنە ءجىتى كوڭىل ءبولىپ, مەكتەپكە, تۇرمىسى تومەن وتباسىلارعا ۇنەمى دەمەۋشىلىك, قامقورشىلىق جاساپ وتىرعان. اقتوعايداعى مەكتەپتىڭ باقشاسىن تال-داراققا, جەمىس اعاشىنا تولتىرىپ, المانىڭ ءتۇر-ءتۇرىن ەكتىرىپتى. جەمىسىن بالالارعا جيناتىپ, جاڭاتاس قالاسىنا ساۋدالاپ, تۇسكەن قارجىعا مەكتەپتىڭ جىرتىعىن جاماپ, جوندەۋ جۇمىستارىنا جاراتىپ وتىرعان.
1993 جىلى پەداگوگيكالىق مانسابىن رەسمي تۇردە ءتامامداسا دا, تاعى ەكى جىلداي مەكتەپكە ارا-تۇرا كومەك قولىن سوزىپ تۇرعان, ياعني دەكرەتتىك دەمالىسقا شىعىپ, يا بولماسا الدەبىر جاعدايمەن, نە ۇزاق ۋاقىت اۋىرىپ, جۇمىستان قول ءۇزىپ قالعان ۇستازداردىڭ ورنىن جوقتاتپاي, اراسىندا وقۋشىلارعا ساباعىن بەرىپ كەلىپتى. كوزىن كورگەندەر ول كىسىنىڭ ەڭبەكقورلىعىمەن, ادالدىعىن, ادامگەرشىلىگىمەن قاسىقتاپ جيناعان ابىروي-بەدەلى اۋدان اسىپ, ايماققا تاراعانىن ۇنەمى ايتىپ جۇرەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, شاحابالا داۋىرباەۆتىڭ اۋىلدىڭ قامى ءۇشىن مەكتەپتىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىعۋعا جانىن اياماي ەڭبەك ەتكەن پەرزەنت ەكەنىن ۇقتىق.
ماراپاتتارى دا – ءبىر توبە. قازاق كسر حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ وزات قىزمەتكەرىنەن باستاپ, پەداگوگتەردىڭ ەسىل ەڭبەگىن ەلەپ, ىنتالاندىرىپ, قاناتتاندىرىپ تۇراتىن توسبەلگى, ماراپات اتاۋلىنىڭ ءار جىلدارى تالايىن ەنشىلەگەن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسى كەزىندە دە, ودان كەيىنگى ەڭبەك مايدانىندا دا كەۋدەسىنە تاققان وردەن, مەدالدارى دا ەلدىكىنەن كەم ەمەس. 2001 جىلى 2 قازاندا شاحابالا ءداۋىرباي ۇلىنا جەرلەستەرى «اقتوعاي اۋىلىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىن بەرىپتى. بارىنەن جوعارى تۇراتىنى – اۋىلداستارىنىڭ ۇستازعا دەگەن شىنايى العىسى, ايرىقشا قۇرمەتى. «الاش بالاسى باس قوسسا, ءتور – مۇعالىمدىكى» دەپ, الاش قايراتكەرلەرى شاحابالاداي اتپال ازاماتقا قاراپ ايتسا كەرەك. ال اۋىلداس ەل-جۇرت تا شاحابالا دەسە جانى قالماي, قولعا العان تىرلىگىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاسىپ, قاشاندا قاسىنان تابىلعان. ايتپاقشى, شاحابالانى كوپشىلىك نەگىزىنەن اتىن اتاماي, اسقاقتاتىپ «اعاي» دەپ اتاپ كەتكەن ەكەن.
سارىسۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, تاراز قالالىق ارداگەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى كۇلاش ابدىكەشوۆا شاحابالا ءداۋىرباي ۇلىنىڭ اشارشىلىق پەن سوعىستان كەيىنگى ازاپقا تولى اۋىرتپالىقپەن ارپالىسا ءجۇرىپ ورىلگەن ءومىر جولى, سانالى عۇمىرى كەيىنگى تولقىنعا ۇلگى دە, ونەگە دە بولارلىق ايتۋلى ازامات ەكەنىن رياسىز كوڭىلمەن جەتكىزدى.
«ۇلت دانالىعىن جادىنا ءتۇيىپ, تەرەڭ ويلى تۇلعالار قاتارىنان وزىنە لايىقتى ورىن تاپقان, تالابى تاۋداي, كوكىرەگى وياۋ, وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن ۇلگى-ونەگە بولارلىق ازاماتتار ومىردەن وتسە دە, سوڭىندا وشپەيتىن ءىز قالدىرادى. سونداي جاننىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – سارىسۋ توپىراعىندا تۋىپ-وسكەن, سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى, بۇكىل سانالى عۇمىرىن ۇستازدىققا ارناعان, كەسەك مىنەزدى, بولمىسى بولەك, ەڭبەگى ەرەن, حالىقتىڭ, اعايىن-تۋعاننىڭ, دوس-جاراننىڭ جۇرەگىندە جارقىن ىستەرىمەن ساقتالىپ قالعان اسىل ازامات شاحابالا اعا داۋىرباەۆ دەسەم, قاتەلەسپەس ەدىم.
مەن شاحابالا اعايمەن 1970 جىلدان باستاپ قىزمەت بابىندا ارالاسا باستادىم. سوندا بايقاعانىم شاحابالا اعاي ومىردە كورگەنى, كوكەيگە توقىعانى كوپ, وتە كىشپەيىل, ەڭبەكشىل, مەيىرىمدى, ادامگەرشىلىك, ىسكەرلىك قاسيەتتەرىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇرۋشى ەدى», دەيدى ك.ابدىكەشوۆا.
جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, ەڭبەك ارداگەرى اقدىلدا ديحانباي دا كەزىندە وزىنە ساباق بەرگەن اعايىمەن, شاحابالاداي اتپال ازاماتپەن كەيىنىرەك ارىپتەس بولعانىن ۇلكەن باقىتقا بالاپ, ۇنەمى ماقتان ەتىپ ايتىپ جۇرەدى. ول 1982–1983 وقۋ جىلىندا س.وردجونيكيدزە اتىنداعى سەگىز جىلدىق مەكتەپكە تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ جۇمىسقا تۇرعان ەكەن.
«مەكتەپ باسشىسى رەتىندە شاحابالا اعايىمىز كوپكە ۇلگى بولارلىق دارەجەدە ەڭبەك ەتتى. اۋىل مەكتەبىن وتىز جىلعا جۋىق باسقاردى. مەكتەپ اۋدانداعى ءبىلىم وردالارى اراسىندا ءتالىم مەن تاربيە بەرۋ ساپاسى بويىنشا ۇنەمى الدىڭعى قاتاردان كورىنىپ ءجۇردى. ويتكەنى شاحابالا اعاي باسشى رەتىندە وتە تالاپشىل, جاۋاپكەرشىلىگى مول, باتىر باۋىرجان وسيەت ەتكەن ء«تارتىپسىز ەل بولمايدى, تارتىپكە باعىنعان قۇل بولمايدى» دەگەن قاعيدانى قاتاڭ ۇستاندى. تاپسىرىلعان ءىستى ورىندالعانعا دەيىن تىنىم تاپپاي قاداعالاپ, اقىل-كەڭەسىن ايامايتىن. اعاي جۇمىس اپتاسىنىڭ قاي كۇنى, قاي ۋاقىتى بولسىن مەكتەپتەن تابىلاتىن», دەپ ەسكە الدى ەڭبەك ارداگەرى اقدىلدا ديحانباي.
ءومىرىنىڭ 60 جىلىن ءبىلىم سالاسىنا ارناعان شاحابالا ءداۋىرباي ۇلىنىڭ ارمانى اۋىل مەكتەبىنە ءۇش قاباتتى جاڭا عيمارات تۇرعىزۋ بولعان ەكەن. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى توقىراۋعا تاپ كەلگەن تۇرالاعان تۇرمىس ەندى عانا باستالعان مەكتەپ قۇرىلىسىنا دا سوققى بولىپ تيگەن. ايتەۋىر ەل ەڭسەسىن تىكتەگەن 2000 جىلدارى مەكتەپ قۇرىلىسى قايتا جاندانىپ, 2003 جىلدىڭ قارا كۇزىندە ەسىگىن ەلگە ايقارا اشىپتى. وندا دا شاحابالا اعايدىڭ اكىمشىلىكتىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ, اۋدان, وبلىس اكىمدەرىنە ءوتىنىپ, اقىر اياعى پرەزيدەنتكە قايتا-قايتا حات جازۋىنىڭ ناتيجەسىندە قۇرىلىسقا جان بىتكەن ەكەن. سول كۇننىڭ كۋاگەرلەرى جاڭا مەكتەپتىڭ لەنتاسى قيىلعان ساتتە شاحابالا اعايدىڭ قاتتى تولقىپ, جۇرەگى قارس ايرىلارداي قۋانعانىن كورىپ, قوسىلا شاتتانىپتى. بۇل ونىڭ ۇستازدىق عۇمىرىنداعى اقتىق ارمانى بولعان ەكەن.
شاحابالا داۋىرباەۆ 2005 جىلى 5 شىلدەدە 84 جاسىندا دۇنيە سالدى. وزىنەن تاراعان ۇرپاعى بۇگىندە ماۋەلى بايتەرەكتەي جاپىراعىن جايىپ, ءوسىپ-ءونىپ وتىر. اياۋلى جارى مارجانكۇل اجە ەكەۋى 5 ۇل, 4 قىز تاربيەلەگەن ۇلگىلى وتباسى بولدى. ولاردان وربىگەن ۇرپاق – جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ, ءبىرى ينجەنەر, دارىگەر, ءبىرى مۇعالىم ماماندىقتارىن يگەرگەن ەلگە, حالىققا سىيلى ازاماتتار.
اقتوعايلىقتاردىڭ ەندىگى ماقسات-مۇراتى – ەلگە قادىرلى تۇلعانىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ. سارىسۋ اۋدانى اقتوعاي اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپ شاحابالا ءداۋىرباي ۇلىنىڭ اتىمەن اتالسا, ناعىز ادىلەتتى, ساۋاپتى ءىس بولار ەدى دەگەن اقتوعايلىقتاردىڭ باستاماسى راسىندا قولداۋعا تۇرارلىق. ول مەكتەپ – اۋىلدا «اعاي» اتالىپ كەتكەن ازاماتتىڭ تازا ەڭبەگىمەن, پەرزەنتتىك پەيىلىمەن ايالاعان التىن ۇياسى.
