اقىن مۇراسىنا قوسىلار دەرەك

22 اقپان كۇنى ومىرگە كەلگەن ساعات ابدۋعاليەۆ ەسىمى, اسىرەسە, تۋعان كۇنى قارساڭىندا ايتىلىپ, جازىلىپ تۇرادى. ساعات اقىندى بىلەتىن وقىر­مان كوپ بولعانمەن, ول تۋرالى جازۋشى از. ول حاقىندا ءسال كەيىنىرەك. ازىرگە ساعاتتىڭ بيىلعى تۋعان كۇنىنە توسىنسىي بوپ تۇرعان ءبىر وقيعانى بايانداپ بەرسەك دەيمىز.

الماتى قالالىق مەملەكەتتىك ءار­حيۆى – قازىناعا باي عيمارات. ىزدەگەن دۇ­نيەڭىز الدىڭىزدان شىعا كەلسە, سوندا قونا جاتۋعا بارسىز. ال توزاڭدانعان قۇجاتتار, سارعايعان قاعازدار اراسىنان وزىڭە بەيمالىم دۇنيەلەر جارق ەتىپ شىقسا, قانداي كۇيدە بولاتىنىڭىزدى ويلاپ كورىڭىزشى. قادىر مىرزا ءالى اقىننىڭ قورىن اقتارىپ وتىرعاندا وسى كۇيدى ءبىز دە باستان وتكەردىك. حاتتار بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعىپ جاتىر. ءبارى دە تۇپنۇسقا. ءبارى دە اياۋلى. مىنا حات – تولەگەن ايبەرگەنوۆتەن, مىنا حات ابىشتەن كەلىپتى. قۇداي-اۋ, جيىرمادان ەندى اسقان ءابىش وسىنشا تولعانعانى ما؟ ايبەرگەنوۆ كىتاپ بەرىپ جىبەرەيىن دەيدى. كەنەت... «تۇرمەدەن كەلگەن حاتتار» دەگەن پاپكاعا كوز ءتۇستى. قادەكەڭنىڭ و جاقتا دا وقىرماندارى بولعان ەكەن-اۋ دەپ ويلاپ ۇلگەردىك. سويتكەنشە, حات سوڭىنداعى تانىس ەسىم-سويدى كوزىمىز بىردەن تاپتى. «ساعات ابدۋعاليەۆ». ونىڭ اباقتىدا وتىرعانىنان حاباردارمىز. نە جازدى ەكەن؟ حاتتى ايتام.

«قىمباتتى قادىر اعا» دەپ باستال­عان حات, البەتتە, امان-ساۋلىقتان باس­تالىپتى. ءارى قاراي ءوز جايىن باياندايدى. قاپاستاعى ادام سىرىن اقتارماعاندا قايتۋشى ەدى؟

ء«وزىم شاما-شارقىم كەلگەنشە جىرلاعان تۋعان ەلىمنىڭ تۇرمەسىندە ازدى-كوپتى ايتقان اقيقات ءۇشىن دە قاعاجۋ كورىپ, قۇقاي قابىلداۋعا ءماجبۇر ەتتى. بىراق اقيقات جەڭەدى دەگەن ءدىنىم مەن ءداتىم بەرىك! وتان كىمنىڭ اق, كىمنىڭ بوق ەكەنىن ءتۇبى ايىرادى». وسى سويلەمدەردىڭ استى قىزىلمەن سىزىلىپتى. ونى سىزعان ساعات پا, قادىر ما؟ «ەلدەگى رۋشىل, ىمىراشىلدارعا دا زاۋال جەتەر, اسپانعا قاراعان كوزدەر اياق استىنا اعىپ تۇسەر دەپ وتىرمىن. دۇنيەدەگى جالعىز سۇيەنىشىم – جازۋ, سوسىن ءوزىڭىز سەكىلدى وڭ قاباق, اق ءسۇت ەمگەن ازاماتتار عوي. اللا سولارعا قۋات بەرسىن!».

حاتتىڭ ءماتىنىن تۇتاس كەلتىرۋ ارتىق بولار. دەگەنمەن حاتقا قاراپ ساعات اقىننىڭ سول كەزدەگى جاعدايىن, كوڭىل-كۇيىن ءبىرشاما شامالاۋعا بولادى. «مىنا جاقتاعى سوڭعى جىلىمدى باستادىم. شىققان سوڭ تۋبەركۋلەزدەن ەمدەلەمىن» دەيدى. ءۇمىتى زور. ءوزىنىڭ اينالاسىنان ءبىراز قۇقاي كورىپ جۇرگەنىمەن, قادىر سەكىلدى قالامگەر اعالارىنىڭ القاۋى ءبىراز سەرپىن بەرگەنى بايقالادى. «قازىرگى كاسىبىم – جازۋ. «كوزايىم-كەلەشەك» اتتى دۇنيەمدى دايىنداپ, سىزگە كورسەتىپ الايىن دەپ جوسپارلاپ وتىرمىن, تىرلىك بولسا... ءبىر قولجازبام مولداحمەتتىڭ سەيفىندە جاتىر. ساۋلىعىم جاراسا, شىققان بويدا الماتىعا تارتامىن. قولدان كەلگەن كومەكتەرىڭىزدى كۇتەم عوي. اناۋ-مىناۋسىن رەتتەرمىن. جايىق – ىرگەمدە».

حاتتا ءوزىن قاماتقاندارعا كىجىنە­دى. «ىزىمە 6 اي شام الىپ ءتۇستى عوي. سولار­عا, دۇنيەپاراستارعا قىرسىققاندا, اقىن­دىعىمدى, ازاماتتىعىمدى دالەل­دەۋىم كەرەك!».

حات وسى سويلەممەن ءتامامدالادى. «تۇرمەدەن كەلگەن حاتتار» ىشىندەگى ساعاتقا تيەسىلى جالعىز حات. قادەكەڭنىڭ ۇقىپتىلىعىنا قاراپ, ساعاتتان وزگە حات كەلمەگەنىن شامالاۋعا بولادى. حات سول كەزدەگى «ماڭعىشلاق وبلىسى, جاڭاوزەن قالاسىنداعى ۋپر گم-172/4» مەكەنجايىنان جولدانعان. جازىلعان ۋاقىتى – 30.11.1982. ال قادىر اعاسىنىڭ ساعاتقا كوزقاراسى قالاي بولدى؟

جوعارىدا ساعات اقىننىڭ ىزدەۋ­شىسى از ەكەنىن ايتتىق. ال نەگىزگى ىز­دەۋشىسى اقىن, زەرتتەۋشى قازىبەك قۇتتىمۇرات ۇلى دەسەك, ەشكىم داۋ­لا­سا قويماس. جىل سايىن تۋعان كۇنى قارساڭىندا ساعات ابدۋعاليەۆ ەسىمىن ەلدىڭ ەسىنە سالىپ وتىراتىن دا, مەرەي­تويلارى تۇسىندا دۇركىن-دۇركىن ما­قالا جازىپ وتىراتىن دا قازىبەك اعامىز. ساعات اقىننىڭ جوقشىسى بۇل حاتتى كەزدەستىرمەگەنىن ايتىپ, قا­دەكەڭنىڭ ساعات پوەزياسىنا, دالى­رەك «قۇ­لىنشاق كوكتەم» ولەڭدەر جينا­عىنا جازعان العىسوزىن جول­دا­دى. ءۇزىندى كەلتىرەلىك:

«...ساعات ابدۋعاليەۆتىڭ ءجونى ءبىر بولەك. بۇل ادەبيەتكە ونەرىمەن دە, بىلىمىمەن دە بارىنشا دايىن كەلگەن تۇلعا. تاقىرىپ تاڭداۋىنىڭ وزىن­دە ۇلكەن تالعام, ونى جۇپ-جۇمىر ەتىپ جازۋىنىڭ وزىندە ۇلكەن ادەبي مادەنيەت جاتىر. مۇنداي جىگىتتەر, مەن بىلسەم, ۇنەمى ۇيرەنۋگە, ۇنەمى وسۋگە بەيىم. ولاردى كورە ءبىلۋ, قولداي ءبىلۋ عانا كەرەك. ساعات ابدۋعاليەۆ­تەرگە قىزمەت ەتۋ – تۇبىندە ادەبيەت­كە قىزمەت ەتۋ بولىپ شىعادى... ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ابدۋعاليەۆ ساعات­تىڭ «ق ۇلىن­شاق كوكتەم» اتتى ولەڭدە­رىن جەكە جي­ناق ەتىپ جاريالاۋعا اب­دەن بولا­دى. بۇل – وي­لانىپ ايتقان ءسوز. قادىر مىرزاليەۆ, 17 وكتيابر, 1979 جىل».

بۇل العىسوز ساعات اقىنعا ءبىرشا­ما قانات بىتىرگەنى كەيىنگى حات الما­سىپ تۇرعانىنان بايقالادى. تار قاپاس­تا جاتسا دا جوعارىداعى حاتتا «الما­تى­عا بارامىن» دەپ جىگەرلەنۋى قادەكەڭ­نىڭ دە دەم بەرۋىنەن بولسا كەرەك.

العىسوزدەگى «ادەبيەتكە ونەرىمەن دە, بىلىمىمەن دە دايىن كەلگەن» دەگەن سويلەمدەر تاعى ءبىر جايتتى ەسكە ءتۇسىردى. ول – «قازاقستان پيونەرى» گازەتىنىڭ (بۇگىنگى «ۇلان» گازەتى) ار­حيۆ­تەگى تىگىندىسىن اقتارعانداعى ستۋدەنت ساعات ابدۋعاليەۆتىڭ ەكى ولەڭىنىڭ ۇشىراسۋى. 1968 جىلعى 17 ساۋىردە «ساعىنىش» جانە «اتا ءسوزى» اتتى ەكى ولەڭى بەرىلىپتى.

«جىلاعام تالاي جاتا قاپ,

وزىنە ونىڭ ءبارى ىزگى.

سونداعى تيگەن شاپالاق,

ءومىردى نۇسقاۋ ءتارىزدى»

دەپ كەلەتىن اناعا جازعان ولەڭى ستۋدەنت بولسا دا ساعاتتىڭ ادەبيەت جولىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارقالاپ شىققاندىعىن بايقاتادى.

مىنە, ساعات ابدۋعاليەۆتىڭ بيىلعى تۋعان كۇنى قارساڭىندا وقىرماندارىنا ۇسىنىپ وتىرعان توسىنسىيىمىز وسى ەدى. قادىرعا جازعان حاتى مەن ستۋدەنت كەزدەگى جاريالانعان ەكى ولەڭىن – ونىڭ مۇراسىن ىزدەۋشىلەرگە قاجەت دەپ ەسەپتەپ ۇسىنىپ وتىرمىز. ال ونىڭ از عۇمىرىندا ارتىندا قالعان شاپ-شاعىن بولسا دا شىپ-شىمىر پوەزياسى تۋرالى ءالى تالاي ايتىلا دا, جازىلا دا بەرمەك.

اسىلان تىلەگەن 

الماتى