اقش تەلەارناسىنىڭ «60 مينۋت» دەگەن باعدارلاماسىن كورۋدەن جالىقپايمىن. جاقىندا وسى باعدارلامادان قىزىقتى ءبىر تۇسىرىلىمگە تاپ بولدىم. اندەرا توكالو ەسىمدى امەريكالىق عالىم ۇزاق جىلدار بويى پىلدەردىڭ مىنەز-قۇلقىن, بولمىسىن, ءىس-ارەكەتىن زەرتتەپ, اقىرىندا الەمدەگى ەڭ قيىن دا كۇردەلى حايۋانات ءتىلى سانالاتىن پىلدەر ءتىلىنىڭ سوزدىگىن قۇراستىرىپتى. 20 جىلعا تاياۋ ۋاقىتىن ورتالىق افريكانىڭ كونگو ايماعىندا وتكىزگەن ول بار زەيىن-زەردەسىن زەرتتەۋگە ارناپتى. ءارى قاراسا يت تۇمسىعى وتپەيتىن جىنىس ورماندى, بەرى قاراسا سيرەك كەزدەسەتىن حايۋاناتتاردىڭ سان ءتۇرىن كورەتىن ونىڭ ءومىرى نەبىر عاجايىپتىڭ ىشىندە ءوتىپتى. سولاردىڭ ءبىرى – الىپ پىلدەردىڭ الۋان ءتۇرلى دىبىستارى. عالىم بار ۋاقىتىن وسى وزگەشە دىبىستاردى زەرتتەۋگە ارناپ, ەڭ سوڭىندا ناتيجە شىعارىپتى.
«ەڭ العاش وسى اراعا كەلىپ, پىلدەردىڭ داۋىسىن ەستىگەن ءساتىڭىز ەسىڭىزدە مە؟» دەگەن ءتىلشى سۇراعىنا ول قىزىقتى جاۋاپ قايتارادى. «العاش وسىندا كەلگەندە, ورمان شەتىندەگى الاڭقايعا شاتىر تىگىپ جاتتىم. تۇنىمەن ۇيىقتاي المادىم, سەبەبى, اينالامدا پىلدەردىڭ سيمفونياسى سالتانات قۇردى. ەرتەڭىنە جۇماققا تاپ بولعانىمدى سەزىندىم, انە سودان بەرى وسىندامىن».
پىلدەردىڭ ءوزارا ديالوگى, ءبىر-بىرىمەن ويناۋى, تارانۋى, شومىلۋى, قىشىعان جەرىن اعاشقا ۇيكەپ قاسۋى - ءبارى-ءبارى اندەرا توكالونىڭ نازارىنان تىس قالماپتى. ءسوز اراسىندا ول نەگە وسى زەرتتەۋگە تابانى كۇرەكتەي 19 جىلىن ارناعانىن دا باياندايدى. سويتسەك, پىلدەردىڭ جان دۇنيەسىن, مىنەز-قۇلقىن تۇسىنۋگە كوپ ۋاقىت كەتەدى ەكەن. سول ءۇشىن دە وسىعان دەيىن بىردە-ءبىر عالىم بۇل سالاعا ات باسىن بۇرىپ, پىلدەردىڭ دىبىسىن تاسپالاماپتى. ال توكالو وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, ەڭ العاش پىلدەر سوزدىگىن جارىققا شىعارعان عالىم باقىتىنا يە بولدى.
اقش-تىڭ كورنەل ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ جاساعان زەرتتەۋىندە ول ايتارلىقتاي ناتيجەگە قول جەتكىزدى. ونىڭ سوزىنشە, ءپىل تۇقىمىنىڭ ۇرعاشىلارى ۇنەمى بىرگە جۇرەدى دە, ەركەكتەرى توبىنان تەز اجىراپ, جالعىز ءومىر سۇرگەندى قالايدى ەكەن. ءتىپتى ەركەك پىلدەر ءوز وتباسىمەن اندا-ساندا عانا قارىم-قاتىناستا بولاتىنىن انىقتاپتى. «بۇنىڭ سەبەبى, ەركەك پىلدەر تاۋەكەلشىل كەلەدى, نە ىستەسە دە, جالعىز ىستەگەندى ۇناتادى», دەيدى عالىم.
ءپىل سوزدىگىن عالىم ولاردىڭ مىنەزىنە, ءوزارا بايلانىساتىن دىبىستىق بەلگىلەرىنە نەگىزدەپ, جيناقتاپتى. ءوزى ۇيرەنگەن ءپىلدىڭ قارىم-قاتىناس ءتىلىن ەندى وزىمەن بىرگە جۇمىس ىستەپ جاتقان بيولوگ عالىمدارعا دا ۇيرەتۋدى باستاپتى. قازىر عالىم توكالو – پىلدەردىڭ اشۋلانعاندا, قۋانعاندا, قارسىلىق بىلدىرگەندە, امانداسقاندا قانداي دىبىس شىعاراتىنىن جاقسى تۇسىنەتىن الەمدەگى جالعىز زەرتتەۋشى. ول ءتىپتى جاڭا تۋعان ءپىل بالاسىنىڭ دا قانداي دىبىس ارقىلى اناسىمەن بايلانىستا بولاتىنىن اڭعارا الادى.
ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ەگەر ءبىر ءپىل ولسە, جاقىندارى ونى ءارى-بەرى اۋناتىپ, تۇرتكىلەپ, وياتۋعا تىرىسادى ەكەن. الگى ءپىلدىڭ ولگەنىنە كوزى جەتكەندە, وزگەلەرى قايعىرىپ, جوقتاپ, تىم وزگەشە دىبىس شىعارادى. ال وسى ازا تۇتۋ 3-4 كۇنگە جالعاسادى. ءبىز عالىمنىڭ ءپىل دىبىستارىن تاسپالاپ, سوزدىك قۇراستىرۋداعى ماقساتىن دا بىلدىك. سويتسەك, قازىر الەم بويىنشا پىلدەردىڭ سانى كۇرت ازايىپ بارادى ەكەن. اندەرا توكالا وسىنى ەسكەرىپ, «جەكە تۇلعا رەتىندە جاۋاپكەرشىلىگىمدى اتقاردىم, بۇل جاۋاپكەرشىلىك – ولاردى قورعاۋ» دەپ اقتارىلدى. اتالعان پىلدەر ايماعىندا ەندى 15 جىل تۇرىپ, زەرتتەۋىن جالعاستىرعىسى كەلگەن عالىم تاعى قانداي جاڭالىقتار اشاتىنىن الداعى ۋاقىتتا ەستي جاتارمىز.
وسى حاباردى كورگەن سوڭ, ماعان مىناداي وي كەلدى. ءبىز ۇلت بولىپ قالىپتاسقالى بەرى جىلقىمەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. ال نەگە عالىمدارىمىز جوعارىداعى اندەرا توكالو سياقتى جۇيەلى زەرتتەۋ جۇرگىزبەيدى؟ جىلقىنى زەرتتەۋ ءۇشىن عالىمدارعا افريكا اسىپ كەرەگى دە جوق قوي. قازاقتىڭ قاي دالاسىنا بارساڭىز, جىلقى تابىلادى. جىلقىنىڭ وقىرانعانى, كىسىنەگەنى, ءۇيىرىن ىزدەگەنى, اڭساعانى, مامااعاشتا تۇرىپ جەر تارپىعانى – بارىندە دىبىس بار, ال سول دىبىستا ولار بىزگە نە ايتپاق, نە بىلدىرمەك؟ مۇنى سارالاپ, ءتىپتى اناۋ ءپىل دىبىسىن زەرتتەگەن عالىمدار سياقتى جىلقىنىڭ دىبىسىن تاسپاعا ءتۇسىرىپ, سوزدىك قۇراستىرۋعا دا مۇمكىندىك قاراستىرۋ كەرەك شىعار. قازاق حالقى جىلقىنى جاقسى كورەدى, «جاۋعا شاپسا – سەرىگىم» دەپ سانادى. ال ءبىز ادامنان زيات جانۋاردىڭ ءبىز تۋرالى نە ويلايتىنىن ءبىر ءسات زەرتتەپ كوردىك پە؟
قالاي دەسەك تە, جىلقىعا بىزدەن ەتەنە حالىق از. ال ءبىز ءالى قىلقۇيرىقتاردىڭ جاندۇنيەسىن, بولمىسىن, مىنەز-قۇلقىن, ءتىلىن تۇسىنە الماي كەلە جاتقاندايمىز. ماعان قابانباي باتىردىڭ قۋباس تۇلپارى جاۋعا اتتاناردا يەسىمەن تىلدەسكەن سياقتى بولىپ ەلەستەيدى. ول دا مۇمكىن. بىراق جىلقى سوزدىگىن قۇراستىرۋ بىلاي تۇرسىن, ءبىز ءالى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتىلاتىن دەنى دۇرىس قازاقشا وقۋلىقتار قۇراستىرا المادىق ەمەس پە؟ ءبىر ويلاساڭ, ءبارى قيالداي سەزىلەدى.
