– اسقار سەرقۇل ۇلى, بۇعان دەيىنگى سۇحباتتارىڭىزدا قوعامدىق ويلارىڭىز كوپ ايتىلادى. الايدا ءسىز ەڭ الدىمەن عالىمسىز عوي. عىلىمعا قالاي كەلدىڭىز؟ اڭگىمەنى وسىدان باستاساق.
– و-و, بۇل ءوزى ارىدەن باستالدى. تۋعان جەرىم – ەجەلگى دەشتى-قىپشاقتىڭ استاناسى سىعاناقتان 22 شاقىرىم جەردەگى شيەلى. Aۋىلداعى ۇيگە گازەت-جۋرنال كوپ كەلەتىن. شال-كەمپىردىڭ بالاسى بولدىم, ەكەۋىنە سولاردى وقىپ بەرەمىن. ءبىر كۇنى داۋىستاپ ەرتەگى وقىپ وتىردىم. مازمۇنى مىناداي: «الدەبىر ەلدىڭ حانى 60 جاستان كەيىنگى قارتتاردىڭ پايداسى جوق دەپ, ءبارىن ءولتىرۋدى بۇيىرىپتى. ىشىندە بىرەۋى ۇيىندەگى قارياسىن ساندىققا تىعىپ ۇستاعان ەكەن. بىردە الگى جۇرتتا سۋ بولماي قىرىلىپ قالا جازداپتى. ساندىقتاعى شال شىعىپ, قاي جەردى قازۋ كەرەگىن كورسەتىپتى. قازسا, سۋ شىعىپتى». وسى اڭگىمەنى ءۇنسىز تىڭداعان اتام «اپىرماي-ءا!» دەدى. باسىن شايقاپ, ۇزاق ويلانىپ وتىردى. سوندا ىشتەي ء«ا, مەن ءتىپتى اتامدى تاڭعالدىراتىن وقۋ دەگەن قۇدىرەتى كۇشتى قارۋدى ۇيرەنگەن ەكەنمىن عوي» دەپ ءتۇسىندىم. ويتكەنى ماعان اتامنان اسقان دانىشپان جوق. سول كورىنىس پەن تۇيگەن وي سانامدا قالىپ قويدى, سودان بەرى وقۋدى توقتاتپادىم. بالا كۇننەن بەرىلىپ ويىن ويناماپپىن, كىتاپقا قۇمار بولدىم. قازاق كلاسسيكتەرىنىڭ قولدا بار تۋىندىلارىن تاۋىستىم, فولكلوردىڭ ءبارىن بويعا ءسىڭىردىم. تەرەڭ تۇسىنبەسەم دە وقىپ الامىن. بىردە «قازاقستان پيونەرى»(قازىرگى «ۇلان») گازەتىندە الماتىدا فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبىنىڭ اشىلعانى, وعان رەسپۋبليكادان بالا جيناپ جاتقانى تۋرالى وقىدىم. كەيىن «لەنينشىل جاستىڭ»(«جاس الاش») بۇكىل ءبىر بەتىنە وليمپيادا ەسەپتەرى باسىلىپتى. سول ەسەپتەردى شىعارىپ, كورسەتىلگەن ادرەسكە سالىپ جىبەردىم. ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ مەكتەپكە قابىلدانعانىم تۋرالى حات كەلدى. بۇل – قازىرگى رەسپۋبليكالىق فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبى. الماتىداعى مەكتەپتە وقي ءجۇرىپ ماسكەۋدەگى سىرتتاي ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتە ماتەماتيكانى وقىدىم. بۇدان ۇيرەنگەنىم كوپ بولدى. بەرىلگەن تاپسىرمانى ورىنداپ ماسكەۋگە سالىپ جىبەرەمىن, قاتەمدى جوندەپ كەرى جولدايدى. مەكتەپ بىتىرگەندە «قۇلاساڭ, ناردان قۇلا» دەپ ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە قۇجات تاپسىردىم. ماتەماتيكادان ءوتىپ, ورىس تىلىنەن 2 الدىم. ەڭسەم ءتۇسىپ قۇجاتىمدى الۋعا بارا جاتقانىمدا, ءبىر ورىس كىسى اپەللياتسيا دەگەننىڭ بار ەكەنىن ايتتى. سوعان بەرىپ باعانى 3-كە وزگەرتتىم. وداقتىق وليمپيادادا 4 رەت جۇلدە العانىم ەسكەرىلىپ, وقۋعا ءتۇسىپ كەتتىم. عىلىمعا وسىلاي قادام باستىق قوي.
– ال عىلىمي ورتادا وزىڭىزبەن بىردەي بەلگىلى لي الگەبراسىن تاڭداۋىڭىزعا عىلىمي جەتەكشىڭىز كوستريكيننىڭ ىقپالى بولدى ما؟
– كوستريكيندى ايتقانىڭ ءجون بولدى. وقۋعا تۇسكەن جىلى الەكسەي يۆانوۆيچ كوستريكين عىلىم اكادەمياسىنان ۋنيۆەرسيتەتكە اۋىسىپ جاتىر ەكەن. ول بىزگە الگەبرادان ءدارىس وقىدى. نەگىزى 1-كۋرستان باستاپ ساباقتى تاستامايتىنىم ءبىر بولەك, ايتەۋىر بىرەۋىنەن بىردەڭە ۇيرەنەم دەپ ءار جەردە وتەتىن عىلىمي سەمينارلاردى دا قالت جىبەرمەۋگە تىرىساتىنمىن. سول كەزدە «لەنيندىك ستيپەنديا» دەگەن شىقتى, ءبىرىنشى جىلى ىلىنبەي قالدىم. 3-كۋرستا الەكسەي ءيۆانوۆيچتىڭ جەتەكشىلىگىمەن عىلىمي ماقالا جازىپ, ونىمىز «ۋسپەحي ماتەماتيچەسكيح ناۋك» دەگەن جۋرنالعا شىقتى. 4-كۋرستا «لەنيندىك ستيپەندياعا» قول جەتكىزدىم. كوستريكين كوپ سويلەمەيتىن, قاراپايىم كىسى ەدى. مەنىڭ جازعاندارىمدى ءۇنسىز وقيتىن دا, قاتەلەرىمنىڭ ءبارىن ەرىنبەي-جالىقپاي, قاباق شىتپاي تۇزەپ شىعاتىن. «ال, ەندى كوشىرىپ كەل» دەيدى, قاتەلەرىمدى مۇقيات قاراپ, كوشىرىپ كەلەتىنمىن. ۇيرەنۋدىڭ ەڭ تورەسى وسى ەكەن.
عىلىمي جەتەكشىمنىڭ ىقپالىنا كەلسەك, كوستريكين – لي الگەبراسىنان مەملەكەتتىك سىيلىق العان عالىم. سول كىسىدەن ۇيرەنىپ, قازاقستانعا «لي الگەبرا», «لي گرۋپپا» دەگەن ۇعىمدى العاش مەن اكەلدىم. لي الگەبراسىنىڭ كادىمگى الگەبرادان ايىرماشىلىعى مۇندا اۋىستىرىلىمدىلىق زاڭى ورىندالمايدى. قازاقتا ءسوز بار عوي «جاپالاقتى تاسپەن ۇرساڭ دا جاپالاق ولەدى, تاستى جاپالاقپەن ۇرساڭ دا جاپالاق ولەدى» دەيتىن اۋىستىرىلىمدىلىق زاڭى دەگەن وسى. ال لي الگەبراسىندا بۇل جوق. كوبەيتىندىلەردىڭ ورنىن وزگەرتكەندە تاڭبا وزگەرىپ كەتەدى. ءليدىڭ ەرەكشەلىگى سوندا. بۇنىڭ شىعاتىن جانە نەگىزگى قولدانىلاتىن جەرى – كۆانتتىق فيزيكا. كۆانتتىق فيزيكادا بارلىق نارسەنى ولشەي المايسىڭ, وتە ۇساق ولشەمدەردەگى زاتتار كادىمگى زاڭدارعا باعىنبايدى. بۇل جەردە ويناق سالاتىن – سول لي الگەبرالارى. اسپيرانتۋراداعى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامنىڭ دا, دوكتورلىق جۇمىسىمنىڭ دا تاقىرىبى وسى لي الگەبراسىمەن كەتتى. سول جىلدارى وداقتاعى ەڭ جاس دوكتورلاردىڭ ءبىرى بولدىم.
– سودان بەرى تەڭىزدەي تەلەگەي تەرەڭ الەمىنەن قول ۇزبەي كەلەسىز. عىلىم دەگەندى ءبىر اۋىز سوزبەن قالاي تۇسىندىرەر ەدىڭىز؟
– عىلىم – ينەمەن قۇدىق قازعانداي.
– ەندى وتاندىق عىلىمنىڭ ماسەلەلەرىنە ورالساق. ارمان بولعان ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءبىر پايىزىنا نەگە جەتە الماي كەلەمىز, قايتپەك كەرەك؟
– عىلىمنىڭ دەڭگەيىن, لايىقتى بەدەلىن ءتۇسىنىپ جاتقان ۇكىمەت جوق. قاراجاتتى بولەتىن جەردە عىلىمدى تۇسىنەتىن ادام از. مەن وسى سۇحباتتىڭ جازىلۋىنا سەبەپكەر بولعان جاۋتىكوۆ وليمپياداسىن 20 جىلدان بەرى وتكىزىپ كەلەمىن, جىل سايىن باسىنان سوڭىنا دەيىن بولامىن. مىنە, بيىل ادەيى استانادا ۇيىمداستىردىق, 15 ەلدەن قاتىسۋشىلار كەلدى, الايدا نە ءبىر اكىم, نە ءبىر پرورەكتور كەلمەدى. ودان زورعىسىن ايتپاي-اق قويايىن. بۇل نە؟ مەن مۇنى عىلىمعا دەگەن كوزقاراستىڭ دەڭگەيى دەپ ۇعامىن. ەگەر ۇلكەن باسشىلار عىلىم-ءبىلىمدى قولداسا, كەيىنگىلەرى دە سونىڭ اينالاسىندا جۇرەدى عوي. باياعىدان قالىپتاسىپ قالعان ساياسي جۇيە بۇل, قايتەسىڭ, وزگەرتە المايسىڭ. بىراق جەتكىلىكتى قارجى بولىنبەي جاتىر دەپ عىلىمدى تاستاپ كەتپەيمىز. كەيىنگى جىلدارى ءىجو-ءنىڭ عىلىمعا بولىنەتىنى 1 پايىزعا جەتكىزبەسە دە بۇرىنعىدان كوبەيدى. ەندى سونى از بولىنسە دە ساز بولاتىنداي جۇمىسقا جۇمساۋ كەرەك. سوندا ناتيجە كورىنەدى. بىزدە ۇساق تاقىرىپتار كوپ, كەيبىرەۋلەر ماڭىزىن جويعان 40 جىل بۇرىنعى جۇمىسىن ءوڭىن اينالدىرىپ بەرە بەرەدى. قازىر عىلىم ءبىر جەردە توقتاپ تۇرعان جوق قوي. كومپيۋتەرلىك ماتەماتيكا دەگەن شىقتى, سودان ەلىمىزدە ءبىر ادام تاپپايسىڭ. كۆانتتىق كومپيۋتەر جاساپ جاتىر باسقا ەلدەر. ودان كىم بار؟ سونداي سۇرانىستاعى تاقىرىپتاردى, ستراتەگيالىق ماڭىزدى عالىمداردى انىقتاپ, سوعان قارجىنى باسقاسى ورتاقتاسپايتىنداي بولەك بەرۋ كەرەك. سودان كەيىن ەلىمىزگە شەتەلدەن كەلگەن كومپانيالاردىڭ ءبارى شيكىزات الادى. مىسالى, تەمىردى تاس تۇرىندە سىرتقا جىبەرە بەرەمىز, وسىدان ەلىمىز ۇتىلىپ وتىر. تەمىردەن شەگە جاساپ شەتەلگە شىعارسا, اۋەلگى باعاسىنان 10 ەسە وسەدى. بىراق بۇعان شيكىزات ساتىپ وتىرعاندار باسىن اۋىرتقىسى كەلمەيدى, ويتكەنى وڭدەيتىن تەحنولوگيا جاساۋ, مامان تابۋ, زاۋىت اشۋ, وڭدەۋگە شىعىن شىعارۋ قاجەت. وسى پيعىلدى وزگەرتكەن ءجون. شىندىعىندا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1 پايىزىن بىزدەگى جەر قويناۋىن يگەرۋشى كومپانيالاردىڭ تابىسىنان بولەتىن اقشامەن-اق جاۋىپ تاستاۋعا بولادى. ولار ءوز تابىسىنىڭ ءبىر پايىزىن عىلىمعا قۇيىپ وتىرمىز دەيدى. سوعان باقىلاۋ بولماي تۇر عوي. قانداي عىلىمعا, قاي باعىتقا, قايسى تاقىرىپقا ءبولدى؟ وسىنى ءوزىمىز قاداعالاۋىمىز كەرەك. سودان سوڭ قازىر ۋنيۆەرسيتەت ءبىر بولەك, ءوندىرىس وزىنشە, اكادەميا باسقاشا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. سول ۇشتىكتىڭ ءبىر قازاندا قايناعانى قاجەت.
– ۋنيۆەرسيتەت دەپ كەتتىڭىز. ءسىز الەمنىڭ وننان اسا ەلىندە ارنايى شاقىرتۋمەن ءدارىس وقىدىڭىز. سونىڭ ىشىندە وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتى, كەمبريدجدىڭ نيۋتون ينستيتۋتى سەكىلدى بەدەلدى وقۋ ورىندارى دا بار. وسىنداي باي تاجىريبەڭىزگە سۇيەنىپ ايتىڭىزشى, نەگە ەلىمىزدە عىلىمي كادر از؟ دوكتورانتتار بىتىرەدى, قورعامايدى. ماگيستراتۋرانىڭ دەڭگەيىن ايتۋ قيىن...
– شەتەلدە مىناداي تاجىريبە بار. اناۋ ءىلۋلى تۇرعان ساعات قالاي قوزعالىپ تۇر, ىشىندەگى قانداي مەحانيزم, نەندەي جۇيە جۇمىس ىستەيدى؟ سونىڭ ءىشىن اشقىزىپ, سول ارقىلى تالاي تەوريانى تۇسىندىرەدى. وسىلايشا, ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى, بىراق ءار ساباقتا شاشىراپ جۇرگەن تاقىرىپتاردى بىرىكتىرىپ جىبەرۋگە, ءبىر جىل بويى وقىتاتىن تەوريانى 1 سەمەسترگە سىيعىزۋعا بولادى. سوندا كوزبەن كورىپ, قولمەن جۇمىس ىستەي وتىرىپ تەوريانى دا ۇعىپ الادى. بۇل – ءبىر عانا مىسال. نەگىزى ءبىز ستۋدەنتتەردى, ولاردىڭ الەۋەتىن بارىنشا زەرتتەۋلەرگە پايدالانۋىمىز كەرەك. دوكتورانتتار قورعامايدى دەيسىڭ, سەبەبى ولار دايىن ەمەس. ولاردى وقىتاتىن ادام بولماسا, قايدان دايىن بولادى؟ مىسالى, ەلىمىزدەگى وقۋ ورىندارىندا الگەبرا, ديففەرەنتسيالدى گەومەتريا دەگەن ساباقتار باعدارلامادا بولعانىمەن, وقىتاتىن ادام بولماسا, ساباقتىڭ بارىنان نە پايدا؟ شەتەلدە ماگيستراتۋرادان كەيىن بىردەن دوكتورانتۋراعا اۋىسىپ كەتەدى. جۇيە دەگەن وسى. بەرگەن تاقىرىپتى سوڭىنا جەتكىزۋىڭ كەرەك. باياعىدا ارنايى كۋرستار (سپەتسكۋرس) بولدى. قايدا سول؟ ءبىر الگەبرادان 20 «سپەتسكۋرس» بەرەدى, كەرەگىڭدى تاڭدايسىڭ. تاعى اينالىپ كەلىپ باعاناعى اڭگىمەگە كەلەمىز, مىقتى كادر دايارلاۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەت, ءوندىرىس, عىلىم بىرگە بولۋى كەرەك. قانداي مامان كەرەگىن ءوندىرىس ايتسىن, تاپسىرىستى بەرىپ قويماي, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قاجەت ماماندى دايارلاۋىنا سول ءوندىرىستىڭ ءوزى جاعداي جاساعانى ءجون.
– قايبىر جىلى ءبىراز زەرتتەۋشىنىڭ شەتەلدىك جۋرنالدارعا شىققان عىلىمي ماقالالارى پلاگيات بولىپ «قوقىسقا كەتتى». مۇنى قالاي شەشۋگە بولادى؟
– بۇل بىزدەگى عىلىمنىڭ, عالىمدارمىزدىڭ دەڭگەيىن كورسەتەدى. ءبىر جاعىنان حيرش يندەكسى ادىلەت ەمەس دەيتىندەرمەن كەلىسەمىن. حيرش دەگەن نە؟ ەڭبەگىڭىزدى بىرەۋ قولدانىپ, سىلتەمە جاساسا, حيرش دەڭگەيى وسەدى. ەشكىم قولدانباسا وسپەيدى. وندا دا جاي قوعامدىق گازەت سىلتەمە جاساعانى ەمەس, ناقتى عىلىمي ماتەريالدا قولدانىلعانى عانا ەسەپتەلەدى. قازىر حيرش يندەكسىن قولدان كوبەيتەتىندەر شىقتى. اۋىل شارۋاشىلىعى تۋرالى ماتەريالدا مەديتسينالىق ماقالاعا, ءبىر جەردە فيلولوگكە سىلتەمە جاسالادى. اقىسىن تولەسەڭ, وسىنداي وتىرىك سىلتەمەلەردى كوبەيتىپ بەرەتىن دەلدالدار جەتەدى. حيرش يندەكسى شىنىمەن دە بىردەن جوعارى كوتەرىلىپ كەتەتىندەر بولادى. ايتالىق, ءسىز ءاسپيريننىڭ جاڭا ءتۇرىن ويلاپ تاپتىڭىز دەلىك, ءدارى ءجيى قولدانىلاتىندىقتان, سىلتەمە دە كوپ جاسالىپ, حيرش وسە بەرەدى. بۇكىل مەديتسينا سالاسى بيولوگياعا سىلتەمە جاسايدى. ال تەورەما مەن تەوريا كىمگە كەرەك؟ باسقاسىنان قالماۋ ءۇشىن وتىرىككە بارادى. وتىرىگى ءبىلىنىپ تۇراتىنىن اشىق ايتۋ كەرەك. مادەنيەت قالىپتاسپايىنشا, وسىلاي كەتە بەرگەنى – كەتە بەرگەن.
الايدا حيرش يندەكسى جوعارى بولسا, مىندەتتى تۇردە ونىڭ تاسى ورگە دومالاۋ كەرەك دەيتىن پىكىر بەكەر. حيرش يندەكسىنىڭ بولۋى سىزبەن جوندەپ سويلەسۋگە بولادى دەگەن ءسوز عانا. ەگەر ءبىز عالىمدى تەك حيرشپەن ولشەيتىن بولساق, اكادەمياعا جاراتىلىستانۋ باعىتىنداعىلاردان باسقا ەشكىم وتپەيدى. مىسالى, گۋمانيتارلىق سالادا حيرش تومەن بولادى. بۇل ورايدا ء«حيرشتى گۋمانيتارلىق سالادان مۇلدە الىپ تاستاۋ كەرەك» دەگەن ۇسىنىس قاتە. حيرش يندەكسى تۋرالى كەرەعار قانشا پىكىر بولسا دا, بۇدان وزگە عالىم دەڭگەيىن انىقتاۋ جولىن ەشكىم بىلمەيدى. سوندىقتان وسى ولشەم قالادى, ءسىز قازاق ءتىلى, تاريحى تۋرالى ماقالاڭىزدى اۋىلدىڭ جۋرنالىنا عانا ەمەس, يندەكسى جوعارى دەڭگەيدەگى عىلىمي جۋرنالعا دا شىعارىڭىز. پاتشالار, كورولدار مەن رىتسارلار تەك باتىستا ەمەس, قازاقتا دا سۇلتاندار, حاندار, باتىرلار مەن بيلەر بولعانىن, بيلەردىڭ تۇرمەسىز-اق, شەشەندىك ونەرمەن ۇلى دالانى قالاي بەرىك ۇستاعانىن وزگە دە جۇرت ءبىلىپ ءجۇرسىن.
– قازاقتا نەگە نوبەل سىيلىعىن العان عالىم جوق؟
– نوبەل تەك عىلىمعا بەرىلمەيدى. عىلىم بولعاننىڭ وزىندە دە بارلىق عىلىم سالاسىنا, ماسەلەن, تازا ماتەماتيكاعا بەرىلمەيدى. الايدا باسقا سالادان نوبەل العان ماتەماتيكتەر بار. نوبەل سىيلىعىن دانىشپاننىڭ دانىشپانى الادى دەۋگە بولادى. جالپى, نوبەلدى العان ەلدەردەن الماعان ەلدەر سانى اناعۇرلىم كوپ. مۇنى ۇلكەن جەتىستىك دەۋگە بولماس. الايدا نوبەلدى الماعانىنا قاتتى قايعىرعاننان ولەيىن دەپ جۇرگەن ەلدى بىلەسىز بە؟ نوبەل سىيلىعىن الۋ ءۇشىن, بىرىنشىدەن, ناعىز عىلىم بولۋ كەرەك. عىلىمدا وتە كۇشتى ناتيجە شىعارۋعا ءتيىسسىڭ. ەكىنشىدەن, «باق شابا ما, باپ شابا ما» دەگەندەي, باق شابۋى كەرەك. شىندىعى سول. ورتا ازيادان نوبەلدى الاتىن ەكەۋ بولسا ءبىرى, مەنىڭشە, شىڭعىس ايتماتوۆ ەدى. كەزىندە ايتماتوۆ نوبەل سىيلىعىن الۋدى كوزدەپ, «ىستىقكول وقۋلارى» اتتى كونفەرەنتسيانى ءبىر-ەكى رەت ۇيىمداستىردى. سوعان دۇنيە ءجۇزىنىڭ نوبەل سىيلىعى لاۋرەاتتارىنىڭ ءبىرتالايىن شاقىردى. ءوزىن كورسەتۋ كەرەك قوي. كورسەتپەسە سىيلىققا داۋىس بەرەتىن نورۆەگياداعى, شۆەتسياداعى اكادەميا مۇشەلەرى قايدان تانيدى؟ سول سياقتى عالىمدارىمىز دا وسى مىسالدى نەگىزگە الىپ, الەمنىڭ مىقتى عالىمدارمەن بايلانىس جاساعانى ءجون, ولار بىزدەگى عالىمنىڭ جۇمىسىن وڭ باعالاسا, نوبەلگە ءوتۋى دە مۇمكىن. ال سۇراعىڭنىن ناقتى جاۋابىن سولتۇستىك كارولينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, بيوحيميك ازيز سانجار ءدال بەرگەندەي. جەڭىس قۇپياسى تۋرالى سۇراققا سانجار: «كۇندىز-ءتۇنى قاجىرلى ەڭبەك ەتكەننەن باسقا جەتىستىككە جەتۋدىڭ جولى بار ما؟ بار. جۇمىس ۋاقىتىندا بەرىلە ەڭبەكتەنىپ, سونان سوڭ فۋتبول ويناۋعا بولادى. شەشەم ماعان ومىردە عىلىمنان وزگە تالاي قىزىق بارىن, سولارمەن اينالىسىپ كورۋدى, بىراق امبيتسيالى عالىم بولۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەتىنىن, بۇدان باسقا جول جوق ەكەنىن ايتتى», دەپ جاۋاپ قايتارادى.
– كەزىندە ەسەپتەر جاريالاپ, ونىڭ شەشۋىن تاپقاندارعا 100 دوللاردان بەرۋشى ەدىڭىز, قازىر سول ءۇردىس جالعاسىپ جاتىر ما؟ نەگىزى بۇل دا عىلىمدى دارىپتەۋدىڭ ءبىر جولى عوي. شەتەلدەردە عىلىمي ارنالار, باسىلىمدار, نەبىر قىزىق جوبالار بار. بىزدە نەگە عىلىمنىڭ ناسيحاتى كەمشىن؟
– شەشىمى تابىلماعانى بار, وسى كۇنى ءبىر ەسەپتىڭ قۇنى 1800 دوللار بولدى. ەكى جىلدان كەيىن 2000 دوللار بولادى. عىلىمدى ناسيحاتتاۋ ءالى دە جەتىسپەي جاتقانى راس. بىراق ونىڭ جولى مىناۋ دەپ ءوزىڭ كورسەتۋىڭ كەرەك. اسىرەسە قازاق ءۇشىن. مەن باسقا ءادىس كورىپ تۇرعانىم جوق. ء«ال-ءجابىردىڭ اتاسى» دەگەن جۋرنالدى شىعاردىم. سوناۋ جىلدارى ءبىزدى ءىلىم-عىلىمعا باۋلىعان ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنىڭ جالعاسى عوي. وسىعان دەيىن مينۋسقا شىعارىپ كەلدىك, مىنە, جاقىندا نولگە شىعاردىم. دەمەك, پايداسى بار دەگەن ءسوز. قاراماعىمدا 10 ادام جۇمىس ىستەيدى, جالاقىسىن تولىق الىپ تۇر. بولاشاقتا ولاردىڭ سانى كوبەيەدى, ويتكەنى جۋرنال قازىر ەلىمىزدە عانا ەمەس, وزبەكستان, ازەربايجان, قىرعىزستاندا اۋدارىلىپ جاتىر. الدا اراب ەلدەرىندە شىعارۋ ويىمىزدا بار. ەندى سونى دوڭگەلەتەتىن رەداكتور بولماي تۇر. قازىر ءوزىم رەداكتورمىن. 1-2 جىلدا وزدەرىنە تاپسىرامىن. سەبەبى باسقا جۇمىسىم كوپ. «جاساپ كورسەتەم, ءارى قاراي الىپ كەت, مەن ەمەس, وسىمەن سەن باي بول» دەيمىن. ۇستانىمىم وسى.
– باياعىدا اشقان جاڭالىعىڭىزعا تورتكەن جانە تورتقارا دەپ قازاقشالاپ ايدار تاقتىڭىز. ەڭبەگىڭىز الەمنىڭ بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە قورعالعان ديسسەرتاتسيالار تاقىرىبىنا ارقاۋ بولدى. انا ءتىلىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ دەگەن وسى عوي. دەسە دە عالامدىق عىلىمي جۇمىستار اعىلشىنشا جازىلىپ جاتقاندا قازاق ءتىلى عىلىم ءتىلى بولا الا ما؟
– مەنى كەيدە قازاق ءتىلىن قولدامايسىڭ دەپ ايىپتاپ جاتادى. وسىنداي كىشىگىرىم بولسا دا ناقتى قادامنان باستالعان انا تىلىمە دەگەن جاناشىرلىق ارەكەتىمدى بىلە بەرمەيدى عوي. الەمدىك ماتەماتيكادا قازاق تىلىندەگى تەرمين جوق, سونىڭ ءبىر-ەكەۋىن ەنگىزدىم. قازىر تورتقارادان PhD-ءدى ءتورت ۋنيۆەرسيتەتتە, سونىڭ ىشىندە بىرەۋى وكسفوردتا قورعادى. تورتكەن قيىنداۋ بولعان سوڭ, ءالى ەشكىم قورعامادى. قازاق ءتىلى عىلىم ءتىلى بولا الادى. تەك قولىڭنان كەلگەنشە جاساي بەر, ەشكىمگە قاراما, ءىرى ىستەر كىشكەنتاي قادامنان باستالادى. مەن ابايدى مىناداي ەكى ءسوزى ءۇشىن قۇرمەتتەيمىن: ءبىرىنشىسى – «اقىرىن ءجۇرىپ انىق باس», ەكىنشىسى – «اقساقال ايتتى, باي ايتتى, كىم بولسا, مەيلى, سول ايتتى – اقىلمەنەن جەڭسەڭىز».
– عىلىمداعى ەڭبەكتەرىڭىز ەلەنىپ, گۋمبولدت ستيپەندياسىن, ءال-حورەزمي سىيلىعىن الدىڭىز, قانداي ەڭبەگىڭىز ءۇشىن بەردى؟
– عىلىمي ديسسەرتاتسيالارىمدى ەرتە قورعادىم عوي, سونىڭ سەبەبىنەن بولۋى كەرەك. شەتەلدىك سىيلىقتار سەنى وزدەرى ىزدەپ تاۋىپ الادى. ءال-حورەزمي – يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعى. ەڭ كەرەمەتى – گەرمانيانىڭ گۋمبولدت سىيلىعى. كەرەمەتى – 40 جاسقا دەيىنگى شەتەلدىك عالىمداردىڭ گەرمانيادا ەشتەڭەنى ويلاماي, تازا عىلىممەن اينالىسۋىنا جاعداي جاسايتىنىندا. مىسالى, وزىمە 3500 ماركى, ايەلىمە 600 ماركى, ءار بالاما 300 ماركىدەن بەردى, قىزدارىم تەگىن وقىدى, مەديتسينا اقى المايدى, سالىق جوق. ەكى جىل بويى الاڭسىز جۇمىس ىستەدىم. ۇلى مەملەكەتتىڭ تىرلىگى عوي. شەتەلدىك بىرەۋگە وسىنشا جاقسىلىق جاسايتىن باسقا ەل بار ما دەپ تاڭعالامىن. ولار «گۋمبولدت سولاي ىستەۋدى امانات ەتىپ كەتكەن, بۇل – پارىز» دەيدى. بۇلاردىڭ پسيحولوگياسى سونداي. يسلامدا دا «عىلىمعا كومەكتەسسەڭ, جۇماققا باراسىڭ» دەگەن قاعيدا بار ەمەس پە؟
– ءسىز مويىندايتىن قازاقتىڭ ەڭ ۇلى عالىمى كىم, ول نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى؟
– ءال-فارابي. ونىڭ ەڭبەكتەرى ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتى. ول ء«امىرشىسىنىڭ بەدەلى عىلىمعا دەگەن كوزقاراسىنان باستاۋ الادى» دەيدى. باسقا نە ايتاسىڭ؟..
– ءسىزدىڭ سوڭىڭىزدان كوپ شاكىرت ەرۋى كەرەكتەي كورىنەدى. عىلىمي جولىڭىزدى جالعاعان ءىزباسارلارىڭىز بار ما؟ ءبىر-ەكەۋىن اتاي الاسىز با؟
– كوپ ادام كەلمەدى. از دا بولسا بار, شاكىرتتەر بولعاندا قانداي, كىلەڭ «سەن تۇر, مەن اتايىندار». سوعان شۇكىرشىلىك قىلامىن. ويتكەنى مەن اينالىساتىن عىلىم قيىن. ونىڭ ۇستىنە مەنىمەن جۇمىس ىستەۋ دە وڭاي ەمەس, مويىنداۋ كەرەك. قازىر اكىمشىلىك جۇمىسقا ارالاسقاننان كەيىن ۋاقىتىم ءتىپتى ازايىپ كەتتى. مەنىڭ جاسىمدا جۇزدەگەن اسپيرانتقا جەتەكشىلىك ەتكەن ازاماتتار بار. ناقتى قانشا ادام قورعاتقانىم ەسىمدە جوق, ون-ون بەس شاقتى بولادى-اۋ. نۇرلان يسمايلوۆ استاناداعى ءىت ۋنيۆەرسيتەتىندە ىستەيدى, دانيار ەلەۋسىزوۆ قبتۋ-دا ساباق بەرەدى. شەرالى يبراەۆ – قىزىلوردانىڭ بەلدى ماتەماتيگى. تاعى ءبىر وقۋشىم فارۋح ماشۋروۆ قازىر قىتايدىڭ ايگىلى تەحنولوگيا ورتالىعى شەن-جەن قالاسىندا پوستدوكتورانتۋرادا. ءبارى دە كۇردەلى تاقىرىپتاردان, ءوز ەڭبەگىمەن قورعادى. بولاشاقتا جوعارىدان كورىنەتىنىنە سەنىمىم مول.
– تاۋەلسىزدىكتەگى ەلەۋلى تابىستىڭ ءبىرى رەتىندە اتالاتىن «بولاشاق» باعدارلاماسى يدەياسىنا ءسىزدىڭ دە قاتىسىڭىز بار ەكەنىن كوبى بىلە بەرمەيدى...
– ماعان مۇنى ءبارىنىڭ بىلگەنى ەمەس, ناتيجەسى ماڭىزدى. دەپۋتاتتىققا ەكى رەت ءتۇستىم, عىلىم, ءبىلىم جانە جاڭا تەحنولوگيالار كوميتەتى توراعاسىنىڭ عىلىم جونىندەگى ورىنباسارى بولدىم. سايلاۋالدى باعدارلامامنىڭ 1-تارماعىنا جاستاردى وقىتىپ, دايارلاۋ دەپ كورسەتكەنمىن. وندا «بولاشاق» دەگەن ءسوز جوق, تەك ۇلگىسىن سىزىپ قويعام. قازىرگىدەي لازەرلىك پرينتەر جوق, جازۋ ماشىڭكەسىمەن باسىلعان باعدارلامامنىڭ تۇپنۇسقاسىن اۋىلداعىلار ۇيگە ءىلىپ قويعان. ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ مارقۇم داۋلەت سەمباەۆ اعامىز: ء«اي, سەن وسىنداي ءبىر نارسە جازىپسىڭ عوي, نۇرەكەڭ سۇراپ جاتىر, ءتۇسىندىرىپ بەر» دەپ حابارلاستى. ءسويتىپ, ءتۇسىندىرىپ بەرگەم. باستىسى ورىندالدى. تالاي جاس يگىلىگىن كورىپ كەلەدى.
–اتا زاڭعا «پرەزيدەنت قازاق ءتىلىن جەتىك بىلۋگە ءتيىس» دەگەندى دە ءسىز ەنگىزگەن ەدىڭىز. جالپى, عالىمدارعا ءىرى ىستەردى ايتپاعاندا, قاراپايىم عىلىمدى دارىپتەۋدە ازاماتتىق جەتىسپەيتىن سياقتى, قالاي ويلايسىز؟
– مەن ساياساتكەر ەمەسپىن. جوعارىدا ايتتىم عوي: جەڭىس ءۇشىن باپ تا, باق تا كەرەك. نەكراسوۆتىڭ ءسوزى بار, «اقىن بولۋ شارت ەمەس, ازامات بولۋ – پارىزىڭ» دەگەن. ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزعا قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋ باقىتى بۇيىردى. عىلىمىم ارتىمدا قالادى عوي, بىراق ونى ءبىر قازاق تۇسىنەدى, ءبىر قازاق تۇسىنبەيدى. ال بارشا جۇرتقا ۇعىنىقتى دۇنيەنى ىستەگەنىمدى ءبىردى-ەكىلى ادام تۇسىنەدى عوي. ماعان ۇلكەن ابىروي وسى. مۇنى سۇمدىق ءبىر اقىلدىلىعىمنان جاساعان جوقپىن, كەزدەيسوق بولدى, ەرتەرەك اتىم شىقتى, وزبەكالى جانىبەكوۆ مەنى قولدادى. سودان دەپۋتاتتىققا ءوتىپ كەتتىم, تاۋەلسىزدىك تۋرالى زاڭ سياقتى ەلدىڭ ەڭ سۇبەلى زاڭدارىن قابىلداۋدىڭ بەل ورتاسىندا بولدىق.
اڭگىمەلەسكەن –
ايدانا شوتبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
