تابيعاتقا جاناشىرلىق قاجەت

بىلتىر وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتا­مەنتىنىڭ ماماندارى تابيعاتتى قورعاۋ زاڭناماسىنىڭ ساقتالۋىنا قاتىستى 45 تەكسەرۋ جۇرگىزدى. ەكولوگتەر كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتالۋعا ءتيىس قورشاعان ورتانىڭ تازالىعىن بۇزعاندارعا قاتىستى 200 اكىمشىلىك ءىس قوزعادى. قورشاعان ورتانى قورعاۋ زاڭدىلىعىن بۇزۋشىلارعا 44,8 ملرد ايىپپۇل سالىندى.

«كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتىنە 13 پرو­­فيلاكتيكالىق باقىلاۋ ورناتىلىپ, جوسپاردان تىس 28, زاڭ تالاپتارىنا ساي­كەس­تىگىن انىقتاۋ ماقساتىندا 4 تەك­سەرۋ جۇرگىزىلدى. سوت ورگاندارىنا قاراۋ­عا جىبەرىلگەن 12 اكىمشىلىك ءىس بويىنشا 22 23 116 779 تەڭگە ايىپپۇل سالىندى. وزگە ىستەرگە قاتىستى 22 845 892 213 تەڭگە اكىمشىلىك ايىپپۇل سالۋ تۋرالى سوت قاۋلى­سى شىعارىلدى», دەپ مالىمدەدى دەپارتامەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنەن.

كاسپي تەڭىزىندەگى «قاشاعان» كەن ورنىن يگەرىپ جاتقان NCOC كومپانيا­سىنىڭ فيليالىنان 3,5 ملرد تەڭگە زالال وندىرىلەدى. بۇعان كەن ورنىندا شيكى گاز نورمادان تىس جاعىلعانى سەبەپ بولعان. وسىعان بايلانىستى استانا قالاسىنىڭ مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكو­نوميكالىق سوتىندا ەنەرگەتيكا مي­نيسترلىگىنە قاراستى مۇناي-گاز كەشە­نىندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسياسى باتىس وڭىرارالىق باسقارماسىنىڭ «نورت كاسپيان وپەرەيتينگ كومپاني ن.ۆ.» فيليالىنان مەملەكەتكە كەلتىرىلگەن زياندى ءوندىرۋ تۋرالى تالابى قارالدى.

سوت ماتەريالىندا ەنەرگەتيكا مي­نيستر­­­لىگى جاۋاپكەردىڭ مۇناي-گاز كەشەنىن­دەگى قىزمەتىنە كەشەندى تەكسەرۋ جۇر­گىزگەنى ايتىلعان. تەكسەرۋ قورىتىندى­سىنا ساي­كەس «قاشاعان» كەن ورنىندا كومىر­سۋتەك پەن كومىرسۋتەكتى ەمەس گازدار­دىڭ كوپ­كومپونەنتتى قوسپاسى شەكتەن تىس رۇقسات­سىز جاعىلعانى انىقتالعان. سول سەبەپتى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى حاتتاما تولتىرىلعان.

«سوت قاۋلىسىمەن «نورت كاسپيان وپەرەيتينگ كومپاني ن.ۆ.» فيليالى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ 356-بابىنىڭ 3, 5-بولىگىندە (جەر قويناۋىن پايدالانۋ جونىندەگى وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋ قاعيدالارىن بۇزۋ) كوزدەلگەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتى جاسا­عانى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلدى. اتىراۋ وبلىستىق سوتىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ 2024 جىلعى 28 مامىرداعى قاۋلىسىمەن فيليالدىڭ شاعىمى قاناعاتتاندىرۋسىز, اكىمشىلىك جازا قولدانۋ تۋرالى قاۋلى وزگەرىسسىز قال­دىرىلدى», دەپ حابارلادى استانالىق سوت.

ەلىمىزدە جەر قويناۋىن ۇتىمدى, كەشەندى پايدالانۋ جونىندەگى تالاپتاردى بۇزۋ ناتيجەسىندە كەلتىرىلگەن زالالدىڭ ءادىل وتەلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ەرەجەلەر بار. كومىرسۋتەكتەردى بارلاۋ, ءوندىرۋ كەزىندە كەلتىرىلگەن زالالدىڭ مولشەرى قاعيدالارمەن ايقىندالعان.

«زاڭدا جەر قويناۋىن پايدالانۋشى­نىڭ جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى زاڭنامانىڭ تالاپتارىن بۇزۋ نەمەسە جەر قويناۋىنا مەملەكەتتىك مەنشىك قۇقىعى سالدارىنان كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ مىن­دەتى كوزدەلگەن. سوت وسىنى ەسكەرىپ, ۋاكى­لەتتى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ تالاپ قويۋىن قاناعاتتاندىردى», دەپ مالىمدەدى سوت.

اتالعان كومپانيا تاراپىنان زاڭ تالابى ءجيى بۇزىلادى. ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ مالى­مەتىنشە, 2022 جىلى «North Caspian Operating Company» (NCOC) كوم­پانياسىنىڭ تەڭىز كەشەنىنە تەكسەرۋ جۇرگىزىلگەن. سو­نىڭ ناتيجەسىندە بىرنەشە بۇزۋشىلىق انىق­تالعان. ونىڭ ىشىندە ەكولوگيالىق تا­لاپ­­تاردى بۇزۋ, ەكولوگيالىق رۇقساتسىز كۇ­كىرت­­تى گازدى جاعۋ, وندىرىستىك سۋلاردى كاس­­پي تەڭىزىنە تازارتۋسىز اعىزۋ دەرەگى بار.

«NCOC كومپانياسىنا قاتىستى 5 اكىمشىلىك ءىس قوزعالدى. اكىمشىلىك ىستەر اتىراۋ قالاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق جونىندەگى مامانداندىرىلعان سوتىندا قارالدى. بىلتىر اقپان ايىندا اتىراۋ قالاسى سوتىنىڭ اپەللياتسيالىق ساتىسىمەن كومپانياعا 12 419 ملن تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سالىندى. ايىپپۇل تولىق كولەمدە تولەندى», دەپ حابارلادى اتالعان كوميتەتتەن.

قالا تۇرعىندارى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى تاراپىنان اۋا لاستايتىن شىعارىندىلار ءجيى جىبەرىلەتىنىنە شاعىمدانادى. ويت­كەنى ءوندىرىس ورنى اتىراۋ قالاسىنىڭ شە­تىندە تۇر. تۇرعىنداردى بىلتىرعى قارا­شا ايىندا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ بازاسىنداعى اشىق الاڭدا ارنايى قاپ­قا سالىنعان كۇكىرتتىڭ جيناۋلى تۇرعا­نى الاڭداتتى. اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋى­تىنىڭ جەتەكشى ينجەنەر-ەكولوگى ابزال تەمىروۆتىڭ ايتۋىنشا, كاسىپورىندا تۇيىرشىكتەلگەن كۇكىرت شىعاراتىن ەكى قوندىرعى بار, كۇنىنە 12-16 توننا شاماسىندا كۇكىرت شىعارىلادى. اشىق الاڭدا تۇرعان كۇكىرتتىڭ ناقتى كولەمى بەلگىسىز. سەبەبى زاۋىت اشىق الاڭدى قويما رەتىندە جالعا العان مەردىگەردىڭ ىسىنە ارالاسپايدى.

«الەۋمەتتىك جەلىدە كۇكىرتتى ساقتاۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى اقپارات تارادى. كۇكىرت ساقتالعان قويمانى «Trade Oil Resource» جشس جالعا العان. كومپانيا زاۋىتتان شىعارىلعان كۇكىرتتى ساتىپ الىپ, كەلەسى تاراپقا جەتكىزەدى. تۇيىرشىكتەلگەن كۇكىرت ارنايى گەرمەتيكالىق قاپتارعا سالىنادى. ءار قاپتىڭ كولەمى – 1 توننا. كۇكىرتتىڭ بۇل ءتۇرى قالدىققا جاتپايدى, قورشاعان ورتاعا زيانى جوق», دەپ مالىمدەدى ا.تەمىروۆ.

«Trade Oil Resource» جشس-نىڭ قارجى ماسەلەسى جونىندەگى ديرەكتورى جايىق وماروۆتىڭ ايتۋىنشا, كەلىسىمشارت ءبىر جىلعا جاسالعان. كۇكىرتتىڭ جينالىپ قالۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بولعان.

«گەرمەتيكالىق قاپتارعا سالىنعان كۇكىرتتىڭ قورشاعان ورتاعا ەشقانداي زيا­نى جوق. بۇل – تۇيىرشىكتەلگەن كۇكىرت. زاۋىتتان ايىنا شامامەن 500-700 توننا كۇكىرت شىعارىلادى. ونى وتكىزۋ وڭاي ەمەس. كەيدە تۇتىنۋشى تابىلماي قالادى. ماسەلەن, جاز ايلارىندا كۇكىرت الۋشىلار بولمادى. تەك قازان ايىندا «قازفوسفات» جشس-عا 1 مىڭ توننادان استام كۇكىرت جىبەردىك. قاراشادا رەسەي فەدەراتسياسىنداعى تۇتىنۋشىعا 2000 توننا كۇكىرتتى جىبەرۋگە كەلىسىمشارت جاسالدى», دەدى ج.وماروۆ.

اتىراۋ وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتا­مەنتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنەن ءمالىم ەتكەندەي, اشىق الاڭداعى كۇكىرتكە بايلانىستى ۇجىمدىق حات تۇسكەن. سونىڭ نەگىزىندە ء«اموز» جشس-نا جوسپاردان تىس تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە شەشىم قابىلدانعان.

«زاۋىت م ۇلىكتى جالعا الۋ شارتىمەن «Trade Oil Resource» جشس-عا بازانىڭ ءبىر بولىگىن جالعا بەرگەن. «Trade Oil Resource» جشس كۇكىرتتى ساقتاۋشى, تاسىمالداۋشى بولىپ وتىر. وسىعان وراي «Trade Oil Resource» جشس-عا دا جوسپاردان تىس تەكسەرۋ جۇرگىزىلدى. تەمىرجول بويىندا جەر­ۇستىنە كۇكىرتتىڭ شاشىلعانى انىقتالدى», دەپ حابارلادى دەپارتامەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

تەكسەرۋ قورىتىندىسىندا «Trade Oil Resource» جشس-نىڭ شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتى ەكەندىگى ەسكەرىلدى. ءسويتىپ, قىسقارتىلعان ءىس جۇرگىزۋ تارتىبىمەن جالپى سوماسى 738 400 تەڭگەنى قۇرايتىن ايىپپۇل سالىنعان. ايىپپۇل قارجىسى تولىق وندىرىلگەن.

دەپارتامەنت تاراپىنان «Trade Oil Resource» جشس-نا كاسىپكەرلىك كودەكسىنىڭ تالابىنا سايكەس, بۇزۋشىلىقتى جويۋ تۋرالى بىرنەشە نۇسقاما بەرىلدى. ونىڭ ىشىندە بازا اۋماعىنداعى كۇكىرت سالاتىن پوليەتيلەندى قاپتاردى, تسەلوفانداردى جيناۋ تاپسىرىلدى. جەرگە شاشىلعان تۇيىرشىكتەلگەن كۇكىرتتى تازالاۋ ۇسىنىلدى. «Trade Oil Resource» جشس بازا اۋماعىنان 2025 جىلعى 28 اقپانعا دەيىن كۇكىرتتى تۇگەل شىعارىپ, بازانى ء«اموز» جشس-نا كەرى تاپسىرۋ, زاۋىت باسشىلىعى بازانى قابىلداعان سوڭ, ونى ءوز قاجەتىنە پايدالانۋ مىندەتتەلدى.

مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنداعى كرەكينگ قوندىرعىسىنان تۇتىنگە ۇقسايتىن بۋ كوتە­رىلىپ جاتىر. ء«اموز» جشس-نىڭ ءباسپا­سوز قىزمەتىنەن ءمالىم ەتكەندەي, كاتالي­تيكالىق كرەكينگ قوندىرعىسىندا ءتۇتىن گازدارىن لاستاۋشى زاتتاردان تازارتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن Belco سەكتسياسىنىڭ سكرۋببەرىنەن سۋ بۋى شىققان. ارادا ءۇش كۇن وتكەندە زاۋىت جەلىسىنەن اقاۋ شىعىپ, جانارماي اعىپ كەتتى. زاۋىتتىڭ باس ينجەنەرى نۇرلان ەششانوۆتىڭ مالىمە­تىنشە, اققان مۇنايدىڭ كولەمى – شامامەن 20-30 توننا. بۇل اقاۋ ءۇش كۇننەن كەيىن تولىق جويىلدى.

«زاۋىتتاعى № 33 رەزەرۆۋار پاركىنە تاۋارلىق بەنزين كومپونەنتتەرىن ايداۋ جەلىسىندە اقاۋ انىقتالعان بولاتىن. جاۋاپتى ماماندار قۇبىردى رەزەرۆۋاردان اجىراتۋ شاراسىن جۇرگىزدى. توگىلگەن مۇناي ءونىمى سورىلىپ, وڭدەۋگە جىبەرىلدى», دەدى ن.ەششانوۆ.

وسىعان وراي زاۋىتتا ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. كوميسسيا اقاۋدىڭ سەبەپتەرىن انىق­تايدى. «اقاۋدىڭ سەبەبى مەن قابىل­دان­عان شارالار تۋرالى قوسىمشا حابارلا­نادى. قازىر جانارمايدىڭ اعۋى توقتا­دى. زاۋىتتىڭ قوندىرعىلارى شتات­تىق رەجىمدە جۇمىس ىستەپ تۇر. مۇناي ونىمدەرىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرىن ءوندىرۋ, جونەل­تۋ ۇدەرىسى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى بەكىتكەن جوسپارعا سايكەس جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەپ ءمالىم ەتتى زاۋىتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

اتىراۋ وبلىسى