سۋرەتتى تۇسىرگەن – ۆالەري بۋگاەۆ
ەرتىس بويىنا كوكتەم ەرتە كەلەدى
اۋا رايىن بولجاۋشىلار ارقا دالاسىنا بيىل كوكتەم ەرتە كەلەدى دەپ حابارلادى. «قازگيدرومەت» رمك فيليالىنىڭ ديرەكتورى گالينا شپاكتىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, اقپاننىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ىلعال مول تۇسەدى. اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى اقپان, ناۋرىز ايلارىندا جىلداعىدان 2 گرادۋسقا جوعارى بولماقشى. توپىراقتا قالعان كۇزگى ىلعالدىڭ كولەمى 60%-عا ارتسا, قارداعى سۋدىڭ قورى دا نورمادان 7%-عا اسىپ تۇر.
بىلتىرعىدان تومەن جالعىز عانا كورسەتكىش – توپىراقتىڭ ورتاشا قاتۋ تەرەڭدىگى, ول وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 41%-عا از. ايماققا نەگىزگى قاۋىپ كورشىلەس اقمولا, قاراعاندى وبلىستارىنان كەلەدى. اتالعان وڭىرلەردە جينالىپ قالعان قاردىڭ كولەمى بىلتىرعىدان 1,5 ەسە ارتىق. وسىعان بايلانىستى نەگىزگى كۇشتەر مەن قۇرالدار توبىن اقتوعاي, باياناۋىل اۋداندارىنا جىبەرۋ قاراستىرىلعان. قازىر وبلىستا جەدەل شتاب قۇرىلعان.
– بىلتىر كوكتەمدەگى اۋىرتپالىقتى ەسكەرە وتىرىپ, جاز بەن كۇزدە 18,89 كم قورعانىس بوگەتتەرى تۇرعىزىلدى. 4,8 كم بۇرما ارنالارى جوندەلىپ, كەيبىرى قايتا سالىندى. اۆتوموبيل, تەمىرجولداردىڭ استىنا 24 سۋ وتكىزۋ قۇرىلىستارى ورناتىلىپ, اۋىستىرىلدى. ارنالار مەن وزەندەردىڭ ۋچاسكەلەرىندە 7,8 كم تەرەڭدەتۋ جۇرگىزىلدى. ينجەنەرلىك جۇمىستار جوسپارىمەن 31 ءىس-شارا ىسكە اسىرىلدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار سۋ تاسقىنى كەزەڭىنە 5 973 توننا ينەرتتى ماتەريال, 35 مىڭ دانادان استام قاپ, 68,6 توننا جانار-جاعارماي ازىرلەپ, جارىلىس جۇمىستارىنا 7 شارت جاساستى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ماتەريالدىق رەزەرۆتەن قوزعالتقىشىنىڭ قۋاتتىلىعى 100 كۆت, سەكۋندىنا 625 ليتر سۋ ايدايتىن ەكى جىلجىمالى سورعى ستانساسى (اەم 500/10) بەرىلدى, – دەدى وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى رۋستامبەك ءامىرين.
ىقتيمال سۋ تاسقىنىمەن كۇرەسۋگە 2 327 ادام, 699 ينجەنەرلىك, ارنايى تەحنيكالار, 23 ءجۇزۋ قۇرالى, 355 موتوپومپا دايىندالىپ قويعان. قاجەت بولعان جاعدايدا ەرتىس وزەنى بويىندا, وعان كىرەتىن وزەندەردە جارىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە اققۋلى, ماي, جەلەزين, ەرتىس, تەرەڭكول, اقتوعاي اۋداندارىندا, اقسۋ قالاسىندا 7 شارت جاسالعان.
– بۇگىندە شىعىس قازاقستانداعى ءشۇلبى سۋقويماسىنداعى سۋدىڭ كولەمى – 81,5% (وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 3,5%-عا ارتىق). وسىعان بايلانىستى پاۆلودار, اقسۋ قالالارىنىڭ اكىمدىكتەرى قىسقا مەرزىمدە ەرتىس وزەنىنىڭ جاعاسىن نىعايتۋ جۇمىستارىنا كىرىسۋى قاجەت, – دەدى دەپارتامەنت باستىعى.
«دايىندىعىمىز مىعىم»
سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ ءىس-شارالارىنا وبلىستاعى بيۋدجەتتەردەن 603,4 ملن تەڭگە ءبولۋ كوزدەلىپ وتىر. قاراجات قاپتار, ينەرتتى ماتەريالدار, موتور سورعىلارى, شلانگتار مەن قۇبىرشەك, جانار-جاعارماي ماتەريالدارىن ساتىپ الۋ, ەرىگەن سۋدى سورۋ, تىرمالاۋ, قار شىعارۋعا, ت.ب. جاراتىلادى.
ايماقتا قار ەرىپ, وزەن-كولدەر كوتەرىلگەن ۋاقىتتا 52 ەلدى مەكەندى سۋ باسۋ قاۋپى بار. سۋ باسۋ قاۋپىنە نەعۇرلىم بەيىم اۋىلدىق جەرلەردەگى تاۋەكەلدەردى تومەندەتۋ ماقساتىندا اتامەكەن كەنتىندە, كەنجەكول اۋىلى مەن اقسۋ قالاسى ماڭىندا قورعانىس ۇيىندىلەرىن نىعايتۋ جۇرگىزىلگەن. وتكەن جىلى سۋ تاسقىنى كەزىندە ەڭ كوپ زارداپ شەككەن اقتوعاي اۋدانىنىڭ جالاۋلى اۋىلىندا جالپى سىيىمدىلىعى 200 مىڭ تەكشە مەتر بولاتىن 3 قازانشۇڭقىر قازىلىپ, ۇزىندىعى 2,3 كم, بيىكتىگى 3 مەترگە دەيىن توپىراق ۇيىندىلەرى سالىندى. باياناۋىل اۋدانىنىڭ قانىش ساتباەۆ, ۇزىنبۇلاق, جاڭاجول, جاڭاتىلەك اۋىلدارىندا ليماندى سۋارۋ جۇيەلەرىن رەكونسترۋكتسيالاۋ جونىندەگى جوبالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. جوبالار ايدوس, قاراسۋ, اششى وزەندەرىنەن كەلەتىن تاسقىن سۋلاردى جيناقتاۋعا, ولاردى ليماندى سۋارمالى جەرلەرگە بولۋگە باعىتتالعان. سونىڭ ناتيجەسىندە باياناۋىلداعى 17 ەلدى مەكەندى سۋ باسۋ قاۋپى ازايادى.
– وتكەن جىلداردىڭ قاتەلىگى وبلىسقا ساباق بولدى. كەيبىر جەرلەردە كوكتەمگى سۋ باسۋدىڭ قاۋىپ-قاتەرىن ازايتۋعا قاتىستى كەشەندى تۇردە جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. جالپى قۇنى 6,5 ملرد تەڭگە قاراجاتقا بىرقاتار ينۆەستيتسيالىق جوبالار تىڭعىلىقتى جۇزەگە اسىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, سىلەتى وزەنىنىڭ وبلىس شەكاراسىنداعى ارناسىن تازارتىپ, ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ, جاعالاۋدى نىعايتۋ, باشماچنوە اۋىلىندا جاعالاۋدى بەكىتۋ جۇمىستارى ساتىمەن ورىندالدى. قازىر اۋماعىمىزدا ورنالاسقان 23 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس (سۋقويمالارى, بوگەتتەر, ت.ب.) تۇراقتى مونيتورينگتە تۇر. اۆتوجولداردا ورنالاسقان 1 278 سۋ وتكىزۋ قۇبىرى بار. قالالار مەن اۋدانداردىڭ اكىمدەرىنە 20 اقپانعا دەيىن قار شىعارۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, 1 ناۋرىزعا دەيىن «قازاۆتوجول» فيليالىمەن بىرلەسىپ, جولدارداعى سۋ وتكىزۋ قۇبىرلارىن اشۋ جونىندە شارالار قابىلداۋ تاپسىرىلدى. ءوڭىرىمىز «جاسىل ايماققا» جاتقىزىلعانىنا قاراماستان, دايىندىعىمىز جوعارى دەڭگەيدە بولۋى كەرەك. باياناۋىل, اقتوعاي, پاۆلودار, ماي اۋداندارى ەرەكشە نازاردا بولادى. اۋدان اكىمدەرى سۋ باساتىن تاريحي ورىنداردى زەردەلەپ, اۋا رايىنا, سۋ ايدىندارىنىڭ تولۋىنا مونيتورينگ جۇرگىزىپ, حالىقتى, ينفراقۇرىلىمدى قورعاۋ ماقساتىندا بارلىق الدىن الۋ شارالارىن قابىلداۋى قاجەت. جالپى, دايىندىعىمىز مىعىم, – دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى سەرىك باتىرعۇجينوۆ.
اۋداندارداعى احۋال قالاي؟
مامانداردىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرسەك, بيىل نەگىزگى قاۋىپ اقتوعاي, باياناۋىل, پاۆلودار اۋداندارىندا تۋىنداۋى مۇمكىن. ەندەشە, اتالعان اۋدانداردىڭ دايىندىعى كوڭىلدەن شىعا ما؟ باياناۋىل اۋدانىنىڭ اكىمى ارداق كىسەنتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, تاۋلار مەن دالادا جينالعان قار قورىنان بولەك, بىرنەشە سۋقويماسى ورنالاسقان قاراعاندى وبلىسىنان دا مول سۋ كەلەدى.
– سۋ تاسقىنىنا جەدەل دەن قويۋ ماقساتىندا كولىك قۇرالدارى مەن قۇرال-جابدىقتار, جانارماي قورى, ينەرتتى ماتەريالدار دايىندالدى. اۋداننىڭ اۆتوجولدارىندا 378 سۋ وتكىزەتىن قۇبىر اشىلادى. اۋىلدىق اۋماقتاردان قازىرگە دەيىن 2 625 توننا قار شىعارىلدى. باياناۋىلداعى سۋ تاسقىنى جاعدايىنىڭ كۇردەلەنۋى نەگىزىنەن اششىسۋ وزەنىمەن بايلانىستى. قولداعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, قاراعاندىداعى «قاراتوقا» سۋقويماسىنىڭ جوبالىق كولەمى 3 ملن شارشى مەتر بولسا, قازىر وعان 1 ملن شارشى مەتردەي سۋ جينالعان. 4,2 ملن تەكشە مەتر سۋ سىياتىن «اقجار» سۋقويماسى قازىرگى كۇنى 71%-عا تولعان. بۇل جاعداي ءبىزدى الاڭداتادى, – دەدى ا.كىسەنتاەۆ.
اقتوعاي اۋدانىندا 7 ەلدى مەكەن باقىلاۋعا الىنعان. شۇعا, شىلىكتى, جالاۋلى اۋىلدارىنا قالىڭ تۇسكەن قاردىڭ ەرۋى, شولاقسور اۋىلىنا اقمولا وبلىسىنداعى سىلەتىدەن كەلەتىن سۋ, اۋەلبەك, جاڭابەت, جامبىل اۋىلدارىنا ەرتىس وزەنىنىڭ تاسۋى قاۋىپ توندىرەدى. جەتى اۋىلدا جالپى سانى 2043 ادام تۇرىپ جاتىر.
– بىلتىر جالاۋلى اۋىلىندا وننان استام ءۇيدى توتەننەن كەلگەن توپان سۋ باسىپ قالعان ەدى. ەلدى مەكەندە 3 قازانشۇڭقىر سالىندى, بيىل كەلەتىن مول سۋدى سول «قۇيىپ» الا ما دەگەن ءۇمىتىمىز زور. شۇعا اۋىلىنىڭ اۋماعىندا, باسقامىس – قاراقوعا – شۇعا – جولبولدى اۆتوجولىندا 8 سۋ وتكىزگىش قۇبىر بار. كوكتەمگى كەزەڭدە ەرىگەن سۋدى تومەنگى ۋچاسكەلەرگە بۇرۋ جۇمىستارى قوسىمشا جوسپارلانىپ قويدى. اۋەلبەك, جاڭابەت, جامبىل اۋىلدارىندا وتكەن جىلى بيىكتىگى 2–2,5 مەتر بولاتىن توپىراق ۇيىندىلەرى تۇرعىزىلدى. اۋىلىشىلىك جولداردى قىسقى كۇتىپ ۇستاۋعا, ونىڭ ىشىندە قار شىعارۋعا اۋداندىق بيۋدجەتتەن 30,1 ملن تەڭگە ءبولىندى. سونداي-اق شۇعىل شىعىندارعا 24,6 ملن تەڭگە قاراستىرىلىپ قويدى, – دەدى اقتوعاي اۋدانىنىڭ اكىمى قارشىعا ارىنوۆ.
پاۆلودار اۋدانىندا دا دايىندىقتار پىسىقتالىپ جاتىر. اۋدان باسشىسى ديدار يبراەۆ جاقىندا قاۋىپ تۋىنداۋى ىقتيمال روزوۆكا, روجدەستۆەنكا, ەفرەموۆكا, زاريا اۋىلدارى تەكسەرىلگەنىن ءمالىم ەتتى. ميچۋرين, جاڭاقالا, چەرنوياركا, سىچەۆكا, كاراكول, پرەسنوە اۋىلدارىندا 3,8 كم قورعانىس بوگەتتەرى تۇرعىزىلىپ, نىعايتىلعان. بيىل مۇنداعى ەلدى مەكەندەردەن 12 مىڭ تونناعا جۋىق قار شىعارىلادى دەپ بولجانىپ وتىر.
سۋ ارناسىندا كوميسسيا قۇرىلدى
ساتباەۆ اتىنداعى كانالدا سۋ تاسقىنى كەزەڭىندە توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ, ولاردىڭ سالدارىن جويۋ جونىندەگى كوميسسيا قۇرىلدى. مۇنداعى وندىرىستىك نىساندارعا قاتىستى ءىس-شارالار جوسپارى جاسالىپ, 1 ناۋرىزدان باستاپ بولىمشەلەردە تاۋلىكتىك كەزەكشىلىك ۇيىمداستىرۋ كوزدەلىپ وتىر. سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى «قازسۋشار» رمك پاۆلودار فيليالىنىڭ باسشىسى ارمان وسپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ارنا بويىندا 8 تەحنيكا دايىندالعان.
– پاۆلودار فيليالىنىڭ نىساندارى مەن گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستارىنان ەلدى مەكەندەردى سۋ باسۋ قاۋپى جوق. قازىردە فيليال نىساندارىندا بوگەتتەردى, كىرمە جولدار مەن گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى قاردان تازارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. پاۆلودار, ماي, اقتوعاي اۋداندارىندا جالپى اۋماعى 16,7 مىڭ گەكتار تۇراقتى سۋارمالى جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋگە قاتىستى ءتورت جوبا ىسكە اسىرىلادى. سۋ شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2024–2028 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىنا سايكەس اققۋلى, ماي, اقتوعاي اۋداندارىندا سۋارۋ جۇيەلەرىن (ساعالاردى) قايتا قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر, – دەدى كاسىپورىن باسشىسى.
پاۆلودار وبلىسى
