اۋليە تۇمەنباي
كەش باتا اۋدان اكىمدىگىنە كەلدىك. مۇنداعىلار مۇحاڭدى قۇشاق جايا قارسى الدى. بۇگىن اۋليە تۇمەنباي بۇلاعىنداعى وسى اتتاس اۋىلدا دەمالاتىنىمىزدى ايتتى. اۋدان باسشىسى نۇرباتىر ورىنباەۆ بىزبەن بىرگە ءجۇردى.
قوي سويىلىپتى, قادىرلى قوناققا باس تارتىلدى. تۇسكەن ۇيىمىزدە ءار جىلدارى شىققان مۇحاڭنىڭ ءبىراز كىتاپتارى بار ەكەن. قولتاڭبا جازدىرىپ الىپ جاتتى. قازاقتىڭ ءار ۇيىندە تاريحي كىتاپتارى ءتىزىلىپ تۇراتىن مۇحاڭ – حالىقتىڭ شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن قالامگەر.
وتىرىس بارىسىندا ساۋرىق باتىردىڭ اتاسى تۇمەنبايدىڭ اۋليەلىك قاسيەتى جونىندە, اتاقتى الپار, تۇلپار تۋرالى اڭگىمە ءوربىدى. مۇحاڭ ىنتا قويا تىڭدادى. «مەنى مۇندا اۋليە ارۋاعى ايداپ كەلگەن ەكەن عوي», دەدى ءبىر كەزدە. اۋليەلەر عانا ەمەس, مەنى قازاقتىڭ كۇللى حاندارى مەن باتىرلارىنىڭ ارۋاعى جەتەلەپ جۇرەدى جانە جازدىرادى دەدى سوڭىندا. كۇي تالعاماي مالشى ۇيىنە قونعان مۇحاڭنىڭ قاراپايىمدىلىعى مەن سابىرلىلىعى ءتانتى ەتتى.
ءۇيسىنتاۋ – قارقارا – شىرعاناق
تابيعاتى تامىلجىعان كەگەن ءوڭىرى تاڭعاجايىپ تاۋ تىزبەكتەرىنەن تۇرادى. مۇحاڭ قونعان جەر ءۇيسىنتاۋ سىلەمدەرىنىڭ ءبىرى – سارىتاۋدىڭ بوكتەرى. قارقارا وڭىرىنە كەلگەن جيھانگەز شوقان ءۋاليحانوۆ ءۇيسىنتاۋدى كەۋسەنتاۋ دەپ جاڭىلىس جازادى. باسى سارىتاۋدان باستالىپ, سوڭى سوناۋ قۇلجاعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان تاۋ قىتاي مەن قازاقستانىڭ ورتاسىندا جاتىر. ەجەلگى ءۇيسىن مەملەكەتىنىڭ اتىن كۇنى بۇگىنگە جاڭعىرتىپ تۇرعان ءبىر عاجاپ تاريحي تاۋ.
وڭتۇستىگىندە سارىتاۋ, شىعىسىندا مىڭجىلقى, باتىسىندا قۋلىق تاۋى قورشاپ جاتقان كەڭ جازىق ەجەلدەن قارقارا اتالادى. بۇل شوقان سىزعان كارتادا اينا قاتەسىز تۇر. ۇلى جازىق كەيىن قونىستانۋعا بايلانىستى جايلاۋ, قىستاۋ بولىپ ءارتۇرلى اتالىپ كەتتى. مىڭجىلقى ەتەگىندەگى جازىقتىڭ اتاۋى قازىر دە قارقارا. قىرعىزدىڭ ەكى مىڭجىلدىق تاريحى بار ماناس جىرىندا قارقارا ءجيى ايتىلادى. اڭىز بويىنشا قارقارا جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتكەن قاسيەتتى قۇستىڭ اتى.
وسىنداي تاڭعاجايىپ تابيعات, قارلى شىڭ, كوك جايلاۋ, ءمولدىر سۋلى ولكەگە العاش كەلگەن مۇحاڭ قاتتى اسەرلەندى. ۇلانعايىر قازاق جەرىن تۇگىن قالدىرماي ارالاعان ابىلاي حان قارقارا وڭىرىنە دە كەلىپ, كوكتوبەنىڭ باسىنا شىعىپ, باتىرلارمەن كەڭەسكەن ەكەن. بۇل دەرەكتى تۇڭعىش ەستىگەن مەن مۇحاڭنىڭ قازاق تاريحىندا تەڭدەسى جوق سۇڭعىلا ەكەنىنە كوزىم جەتتى. ابىلاي حاننان كەيىن اتاقتىلاردىڭ اراسىندا كوكتوبەگە كوزى ءتىرى مۇحاڭنىڭ ءوزى شىقتى بۇدان شيرەك عاسىر بۇرىن. شىرعاناق اۋىلىنداعى كەزدەسۋدەن كەيىن مۇحاڭ سول ماڭايداعى تاريحي ءوڭىر كوكتوبەگە كەلدى. بيىك توبەنىڭ باسىنا شىقتى. كوككە قاراپ, تاۋلارعا ءتانتى بولىپ, كۇبىرلەپ ءبىر تىلسىم الەمدە ءجۇردى. ابىلاي حان تۋرالى تولعاندى. بۇحار جىراۋدىڭ ابىلاي حان تۋرالى جىرىن جاتقا ايتتى. اسىرەسە, ءۇش قارقارا, كوكتوبەدەن قالماقتاردىڭ قالاي قۋىلعانى جونىندەگى جىر شۋماقتارىن تابان استىندا جاتتاپ الدىم. مۇحاڭدا ارۋاقتارمەن وي ارقىلى ءۇنسىز تىلدەسەتىن قاسيەت بولدى. كوكتوبەدە كوك ءتاڭىر نۇرىن جۇتىپ, قۇداي قۋات بەرگەن جازۋشى ەرەكشە كۇيگە شومدى. ەسىم حان جونىندە ءبىز بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن ءتۇپسىز تاريحتى قوزعادى.
كوكتوبەگە كولبەۋ قارسى جاتقان بيىك قىرقانىڭ ارجاعىندا ەسىم حان قالماقتاردى قىناداي قىرعان سانتاس اسۋى بار. قىرعىزدىڭ ءتۇپ اۋدانىنا قارايدى. مۇحاڭنىڭ و باستاعى جوسپارى ەرەكشە قاندى شايقاس بولعان سانتاستى كورۋ ەدى. سول كەزدەگى جول قاتىناسى ۇزىلگەندىكتەن وندا بارا المادىق. كوكتوبەنىڭ باسىندا تۇرىپ سانتاس جاقتىڭ تاۋ قىرقالارىن كوزبەن شولدى. تاريح وقيعالارى وتكەن جەرلەردى كوزبەن كورىپ, توپىراعىن باسىپ, اقىلىمەن زەردەلەگەندەي ەدى.
شوقان – توقان – شىرعاناق
قارقارا قازىر كەگەن ءوڭىرى اتالادى. ەمدىك قاسيەتى الەمگە ايگىلى شىرعاناق وسىمدىگى وسەدى. سوندىقتان بۇرىن ءوڭىر شىرعاناقتى اتانعان. شوقاننىڭ 1856 جىلعى ىستىقكول ساپارى كۇندەلىگىندە تابيعاتى, جەر-سۋ ەرەكشەلىگى ايتىلادى. شىرعاناق وزەنى بويىندا تۇنەدىك دەگەن جولدار بار جازباسىندا.
شىرعاناق, تالدى, ءۇش مەركىدە شوقاننىڭ تابان ءىزى سايراپ جاتىر. المەرەك ۇلى توقان اتا ۇرپاقتارىنىڭ ەجەلگى اتاجۇرتى. ۇلى عالىم 1865 جىلى وسى وڭىردە بىرەر كۇن دەمالادى, اڭ اتادى. ەڭ عاجايىبى سول ءۇش مەركىنىڭ اينىتپاي سۋرەتىن سالادى. تاڭدامالى جيناعىندا بار. توقان اتا ۇرپاقتارىمەن كەزدەسكەن دە بولار. ويتكەنى شوقانعا جول كورسەتكەن ابايدىڭ اكەسى قۇنانبايمەن 1846 جىلى جەتىسۋدا بيلەر كەڭەسىندە كەزدەسكەن قاشاعان بي توقاندارعا تۋىس بولىپ كەلەدى. ەكەۋى دە المەرەكتىڭ ۇرپاعى.
شىرعاناق اۋىلىنداعى مەكتەپ ۇستازدارى جازۋشى مۇحتار ماعاۋين كەلەدى دەپ دايىندالعان ەكەن. مەكتەپتە كەزدەسۋ ءوتتى. باسپاسوزگە جازىلۋ ناۋقانى بولاتىن. مۇحاڭ «جۇلدىز» جۋرنالى جونىندە سويلەدى. مەكتەپتەگى تىڭ دەرەكتەرگە تولى مۋزەيدى ارالاپ, ەل مەن جەر تاريحىمەن تانىستى. بۇل وڭىرگە ون التىنشى جىلعى البان كوتەرىلىسىن جازۋ ءۇشىن 1927 جىلدارى م.اۋەزوۆ, سودان سوڭ ءىلياس جانسۇگىروۆ, تاعى دا باسقا جاقسى-جايساڭدار كەلگەن. مۋزەيدە وسى تاريح جونىندە دەرەكتەر جەتكىلىكتى ەدى. قالامگەر بۇعان قۋاندى.
قارقارا جانە ساق وبالارى
1988 جىلى قۋلىق تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى جالاۋلى اۋىلىنان ساق داۋىرىندە جاسالعان التىن اشەكەي, اڭ-قۇس مۇسىندەرى كەزدەيسوق تابىلىپ, تاريحي ولجا جونىندە حابار الەمگە تارادى. مۇحاڭ بۇل تاريحي قۇندى جادىگەرلەر جونىندە ەستىگەن. ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعىنا بايلانىستى جالاۋلىعا بارا المادى. ساقتاردىڭ ناعىز پاتشالارى جاتقان قارقاراداعى وبا تىزبەكتەرىن كوردى. كوكتۇرىكتەر داۋىرىندەگى ويما جازۋى بار بالبال تاستى ۇستاپ, تىزەرلەپ وتىرىپ تاعزىم ەتتى. و باستا ايتتوبە, كەيىن ەرەۋىلتوبە اتانعان وبا-قورعاندى اينالىپ, توڭىرەگىن تۇگەل كورىپ, تۇڭعيىق ويعا كەتتى. 1916 جىلعى البان كوتەرىلىسى باستالىپ, حالىق الدىمەن ەرەۋىلگە شىققان جەر كەيىن ەرەۋىلتوبە اتالىپ كەتكەن ەدى. ايتپاقشى, ايگىلى قارقارا جارمەڭكەسى دە وسى ماڭدا بولعان. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامان» كىتابىن وقىعان مۇحاڭ وسىناۋ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى تۋرالى تەرەڭ بىلەدى ەكەن. ءسوز اراسىندا مۇنى ايتىپ ءجۇردى.
قارقاراعا كەلىپ, ەل مەن جەردى كورگەن, شەجىرە شەرتىپ, باتىرلار مەن حانداردىڭ ارۋاعىن اۋناتقان ابىز عۇلامانى ەل-جۇرت ەرەكشە سىيلادى. قارقارا جازىعىنداعى ءبىر ۇيدە قوناقاسى ءدامىن تاتتى. ۇيدە «جۇلدىز» جۋرنالى بار ەكەن. كىتاپتارى دا تۇر. سارى قىمىزىن قانعانشا ءىشتى. بالبىراپ پىسكەن قويدىڭ ەتىن جاقسى جەدى. باس ۇستاپ, باتا بەردى.
جۋانتوبەدەگى ءتاڭىر تىلسىمى
مۇحاڭ ەڭبەكتەرىندە ەجەلگى تاڭىرىلىك تانىمنىڭ قاسيەتتەرى جونىندە ءجيى ايتىلادى. اتام قازاق ەجەلدەن «كوكتە قۇداي, ءتاڭىر جارىلقاسىن, جاراتقان يە جار بولسىن» دەپ قاتار ايتادى. قۇراندا دا, ىنجىلدە دە ءبىر قۇدايعا ءمىناجات ەتۋ پارىز ەتىلەدى.
قارقارا وڭىرىندە ەجەلگى تاڭىرگە تابىنۋدىڭ بەلگىلەرى مەن نىشاندارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوزگە ۇرىپ تۇر. الەمگە ايگىلى ءحانتاڭىرى وسى ولكەدە. قازاق جەرىنىڭ تاۋ-تاسىنىڭ, وزەن-كولىنىڭ قاسيەتىنە قانىق قالامگەردىڭ ءبىر تىلسىم تەبىرەنىستە تابيعات اياسىندا قىدىرعانى عاجاپ بولدى.
«كۇننەن تۋعان, عۇننان تۋعان پايعامبار» دەپ مۇحاڭ سۇيەتىن ماعجان ايتقانداي, كۇن ەڭكەيگەن بەسىن كەزىندە «ماناس» جىرىندا اتى باسقاشا ايتىلاتىن, جەرگىلىكتى حالىق جۋانتوبە دەيتىن دوڭگە كوتەرىلدىك. جازۋشى ءمولدىر كوك اسپانعا قاراپ تەبىرەنە سويلەدى. بۇل وبا-قورعان اتاقتى ساق پاتشالارىنىڭ ءبىرى جەرلەنگەن جەر ەكەنىن ايتتى. «كەزىندە بۇدان دا بيىك بولعان. ۋاقىت وتە شوككەن. وتارشىلار مولانى توناپ, التىن-كۇمىستەرىن الىپ كەتكەن. وزدەرىن ساياحاتشىمىز دەپ الداپ, التىن ىزدەيتىن ارنايى توپتار بولعان رەسەيدىڭ كەزىندە» دەپ مۇحاڭ مۇڭايعانداي بولدى. توبەنىڭ تومەنگى جاعىنداعى ءبىر ويىقتى نۇسقاپ, «مىنە, مىناۋ سونىڭ بەلگىسى» دەدى.
توبە باسىندا مۇحاڭ ءتاڭىر يەمەن ءبىر تىلسىم بايلانىسقا تۇسكەندەي بولدى. المەرەك ابىزشا وتكەننىڭ شىندىعىن ايتقانى ءوز الدىنا, شاشىلىپ جاتقان مايدا تاستاردى تەرىپ, الاقانىنا سالىپ, كۇبىرلەپ سويلەپ, بىزدەن وڭاشا كەتتى.
كەش باتا كەگەنگە كەلدىك. كەگەن دەگەن ءسوز – تۇركى-موڭعول تىلىندە اۋليە ماعىناسىن بەرەدى. مۇندا دا وبا, قورعاندار بولعان. قۇرىلىس جۇرۋىنە بايلانىستى جەرمەن-جەكسەن بولىپ كەتكەن. ەرتەرەكتە ءبىر وبانى قازعاندا ءبىراز التىن-كۇمىس شىققان. وكىنىشتىسى, قازىنانىڭ تابىلعانى جونىندە ءتيىستى ورىندارعا ايتىلماي قولدى بولعان. مۇحاڭا جول-جونەكەي مۇنى دا ايتتىم. «استى التىن, ءۇستى كۇمىس, قازاق دالاسىنداي مەكەن جەر بەتىندە جوق قوي», دەدى ول.
كەشكى اس-ءدام كەگەندەگى ءبىر ۇستازدىڭ ۇيىندە جالعاستى. مۇحاڭنىڭ الدىنان شىعارمالارى شىقتى. «الاساپىران», «قوبىز سارىنى», «كوك مۇنار» اتتى كىتاپتارىن سورەدەن العان ءۇي يەسىنە اۆتور قولتاڭبا جازىپ بەرىپ جاتتى. بەرگەن باتاسى ءوز الدىنا.
التى ساعات اقتارىلدى
كەش قارايا كەگەننەن الماتىعا قاراي بەتالدىق. مۇحاڭ توقتاۋسىز شەجىرە شەرتىپ, قازاق تاريحىن ءتۇپ قوپارىپ, توقتاۋسىز ايتىپ كەلەدى. كەگەن مەن الماتىنىڭ اراسى بەس-التى ساعاتتىق جول. ءبىر تىنباي سويلەپ, التى ساعات اڭىز-اڭگىمە, حيكايا, ونەگە-وسيەت, اقىل-كەڭەس ايتقان مۇنداي عۇلاما قازىر جوق شىعار. قارقارا-سانتاس-كوكتوبە ساپارى قالامگەردىڭ ەسىندە ەرەكشە ساقتالىپ قالعان ەكەن. مۇنى ءبىر كوڭىلدى وتىرىستا ايتتى.
پالەن مىڭ جىل بۇرىن ادامزاتتىڭ شىققان جەرى التايدان اۋىپ امەريكانى اتاجۇرت ەتكەن ءۇندىس-تۇركىلەردىڭ تاريحىن مۇحاڭ جاقسى ءبىلدى. تەڭدەسى جوق ءتاڭىرتاۋ-ءحانتاڭىرى, ءۇيسىنتاۋ وڭىرىندە بولعان جازۋشى اراعا ءبىراز جىل سالىپ, العاش ۇندىستەر قونىس تەپكەن امەريكاعا ات باسىن بۇردى. وسىندا ايگىلى شىڭعىسحان تۋرالى ەڭبەگى جازىلدى. توپىراق تا سول جەردەن بۇيىردى.
وراز قاۋعاباي
