ققس: شاعىن بيزنەسكە سالماق تۇسىرمەيدى

«پيگۋ سالىعى» (Pigovian Tax)  دەگەن اتاۋمەن تانىمال سالىق ءتۇرى بار, بەلگىلى ءبىر ەكونوميكالىق ارەكەتتەردەن قوعامعا كەلەتىن كەرى اسەرلەردى ازايتۋ ماقساتىن­دا سالىنادى. اتالعان تۇجىرىمدامانى بريتاندىق ەكونوميست ارتۋر پيگۋ ەنگىزگەن. مىسالى, ەكولوگيالىق زيان كەلتىرەتىن وندىرىستەر نەمەسە حالىق­تىڭ ارتىق تۇتىنۋى ەكونوميكا­لىق تيىمسىزدىككە الىپ كەلۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايلاردا ۇكىمەت پيگۋ سالىعىن ەنگىزۋ ارقىلى تۇتىنۋشىلار مەن وندىرۋشىلەردىڭ مىنەز-قۇلقىن وزگەرتۋگە تىرىسادى.

وسىنداي ماندە الىپ قاراساق, ققس پيگۋ سالىعىنا ۇقساس. ققس-نىڭ ءوسۋى كەيبىر ارتىق نەمەسە زياندى تۇتىنۋ­دى شەكتەۋى مۇمكىن. ياعني مولشەرلەمە جوعارى بولسا, حالىق قىمبات ءارى قاجەتسىز تاۋارلاردى ازىراق ساتىپ الادى. قىمبات اۆتوكولىكتەر, ءساندى تاۋارلار نەمەسە زياندى ونىم­دەر (الكوگول, تەمەكى, گاز­دال­عان سۋسىندار) قىمباتتاي­دى. بۇل وزگەرىس ەكونوميكانىڭ تۇراقتانۋىنا, ۇنەم­شىلدىككە جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ سانالى شەشىم قابىلداۋىنا ىقپال ەتەدى. ال ءبىزدىڭ «باعا قىمباتتايدى, ەندى قالاي ءومىر سۇرەمىز؟» دەپ الاڭداۋىمىز­عا نەگىز جوق دەگەن ەكونوميست ساپارباي جوباەۆ ءوز ۇستانىمىنىڭ نىق ەكەندىگىن جەتكىزدى.

– ققس مولشەرلەمەسى كوبەيگەن جاعدايدا, باعا وسەدى دەگەن الاڭ بار. الايدا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ويلاپ باس قاتىرماسا دا, بولادى. سەبەبى ولار ققس-دان بوساتىلعان. ققس نەگىزىنەن قىمبات تاۋار­لار­عا – كولىك, تۇرمىستىق تەحنيكا, ەلەكترونيكا سياقتى ونىمدەرگە اسەر ەتەدى. دەمەك, باعانىڭ وسكەنىن قاراپايىم حالىقتان گورى قىمبات تا­ۋار­لاردى تۇتىناتىن اۋقات­تى ادامدار كوبىرەك سەزىنۋى مۇم­كىن. سونىمەن قاتار كەيبىر ولي­گارحتار بۇل وزگەرىسكە قارسى شىعىپ, ونى شاعىن كاسىپورىندارعا اۋىرتپالىق تۇسىرەدى دەپ كورسەتكىسى كەلەدى. الايدا شىن مانىندە, بۇل وزگەرىس نەگىزىنەن ءىرى جانە ورتا كاسىپورىندارعا باعىتتالعان, ال شاعىن كاسىپكەرلەردىڭ باسىم بولىگى ققس تولەۋدەن بوساتىلادى. سوندىقتان جاڭا شەكتەۋ كاسىپكەرلىك قىزمەتتى ءادىل جۇرگىزۋگە ىنتالاندىرادى جانە بيۋدجەت كىرىسىن ارتتىرۋ­عا كومەكتەسەدى. سوندىق­تان ولي­گارحتاردىڭ «باعا قىمبات­تايد­ى» دەگەن ءۋاجى قيسىنسىز. ولار بۇل ارقىلى ءوز تابىستارىن قور­عاپ قالۋدى كوزدەيدى, – دەيدى.

ياعني الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى مەن شاعىن كاسىپكەرلەر ققس-دان بوساتىلعاندىقتان, قاراپايىم تۇتىنۋشىلارعا تىكەلەي اسەرى شەكتەۋلى بولادى. ەلىمىزدە قوسىلعان قۇن سالىعى باسقا ەلدەرگە قاراعاندا ايتارلىق­تاي تومەن. مىسالى, ەۋروپا مەملەكەتتەرىندە ققس مولشەرى ورتا ەسەپپەن 20-25 پايىزدى قۇرايدى, ال بىزگە جاقىن ماجارستاندا بۇل كورسەتكىش ودان دا جوعارى. اسىرەسە, بۇرىنعى سوتسياليستىك مەملەكەتتەردە ققس دەڭگەيى جوعارى بولىپ بەلگىلەنگەن. سەبەبى بۇل سالىقتى اينالىپ ءوتۋ قيىن, ال مەملەكەت ءۇشىن – تۇراقتى كىرىس كوزى.

– بىزدە بەلگىلى ءبىر تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە ققس-نىڭ جەڭىلدىكتەرى قاراستىرىلعان. مىسالى, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنە جانە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلارعا ققس سالىنبايدى. ەگەر مەملەكەت وسى جەڭىلدىكتەردى ساقتاي وتىرىپ, ققس مولشەرىن ارتتىرسا, بيۋدجەت كىرىسى ەداۋىر وسەر ەدى. قازىرگى تاڭدا ەل بيۋدجەتى­نىڭ كىرىسى تومەندەپ بارادى. 2024 جىلى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 15-16 ترلن تەڭگە سالىق تۇسۋگە ءتيىس ەدى, الايدا ناقتى كورسەتكىش نەبارى 11,5-12 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. ققس-نىڭ بيۋدجەت كىرىسىندەگى ماڭىزى زور. سەبەبى بۇل سالىقتان جالتارۋ مۇمكىن ەمەس. ەگەر ەكسپورتتالاتىن شيكىزاتقا ققس ەسەپتەلسە, ول كەيىن قايتارىلا­دى, بىراق ىشكى نارىقتاعى اينالىمدا بۇل سالىق تولىق تولەنۋگە ءتيىس.  بيۋدجەت كىرىسىن ارتتىرۋدىڭ تاعى ءبىر تەتىگى – كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى. بۇل سالىق كاسىپورىنداردىڭ پايداسىنان الىنادى. الايدا كومپانيالار جالاقى مەن شىعىنداردى كوبەيتۋ ارقىلى سالىق سالىناتىن تازا پايدا كولەمىن ازايتا الادى. اسىرەسە, كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالار وسى ءتاسىلدى ءجيى قولدانادى. ال ققس-دان جالتارۋ مۇمكىن ەمەس, سەبەبى ول تاۋار باعاسى­نا قوسىلىپ, تۇتىنۋشى تولەيدى, ال كومپانيالار ونى بيۋدجەتكە اۋدارۋعا مىندەتتى, – دەيدى س.جوباەۆ.

مۇنداعى ماڭىزى بار ءۇشىنشى ءىرى سالىق – جەكە تابىس سالىعى. 2019 جىلى پرە­زيدەنت جوعارى تابىس تابا­تىن ازاماتتارعا سالىقتى پرو­گرەسسيۆتى شكالا بويىنشا ارتتىرۋدى ۇسىندى. قازىردە بۇل سالىق 10 پايىز دەڭگەيىندە, بىراق ونى 15-20 پايىزعا كوتەرۋ جوسپارلانعان بولاتىن. الايدا وليگارحتار بۇل وزگەرىسكە قارسىلىق تانىتىپ, كەيىنگى 5,5 جىل ىشىندە بۇل رەفورمانى جۇزەگە اسىرماي كەلەدى. قازىردە ققس تولەۋدەن جالتارۋدىڭ تاعى ءبىر ءادىسى – ورتا كاسىپورىنداردىڭ اينالىمىن جاساندى تۇردە بولشەكتەۋ.

– بۇرىن ققس تولەۋشى رەتىندە تىركەلۋ ءۇشىن كاسىپ­ورىننىڭ جىلدىق اينالىمى 78 ملن تەڭگەدەن اسۋى كەرەك بولسا, ەندى بۇل شەك 15 ملن تەڭگەگە دەيىن تومەندەتىلمەك. بۇل وزگەرىس ورتا كاسىپورىندارعا سالىقتان جالتارۋعا مۇمكىندىك بەرمەۋ ءۇشىن ەنگىزىلەدى. بۇرىن جىلدىق اينالىمى 200 ملن تەڭگە بولاتىن كاسىپورىن ققس تولەمەۋ ءۇشىن اينالىمىن بىرنەشە شاعىن كومپانياعا ءبولىپ, ارقايسىسىن 78 ملن تەڭگەدەن تومەن ۇستاپ وتىرا الاتىن. ال 15 ملن تەڭگەلىك جاڭا شەكتەۋ بۇل ءادىستى ءتيىمسىز ەتەدى. سەبەبى كاسىپورىن اينالىمىن 15 ملن-نان اسپايتىن بىرنەشە بولىككە بولسە, ولاردىڭ ارقايسىسى جەكە ەسەپ جۇرگىزىپ, بۋحگالتەرلىك قىزمەتتەردى جالداۋعا ءماجبۇر بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە قوسىم­شا شىعىن تۋدىرادى, سوندىق­تان كاسىپورىندارعا ققس تولەۋ وڭايىراق ءارى تيىمدىرەك بولماق, – دەيدى ساراپشى.

وسى تۇستا «كىشى كاسىپ­ورىن­دار مەن شاعىن كاسىپكەرلەر ءۇشىن بۇل وزگەرىس قالاي اسەر ەتەدى؟» دەگەن سۇراق تۋادى.

– ەگەر كاسىپكەردىڭ جىلدىق اينالىمى 15 ملن تەڭگەدەن اسپاسا, ول بۇرىنعىداي ققس تولەۋدەن بوساتىلادى. ال 15 ملن تەڭگەدەن اسقان جاعدايدا ول ورتا كاسىپورىن ساناتىنا كىرىپ, ققس تولەۋگە مىندەتتى بولادى. 15 ملن تەڭگە دەگەنىمىز – شامامەن 30 مىڭ دوللار. بۇل قازىرگى نارىقتا استاناداعى ءبىر بولمەلى پاتەردىڭ قۇنىنا تەڭ. باسقاشا ايتقاندا, ەگەر كاسىپكەر ءبىر جىلدا وسىنداي تابىس تاپسا, ول ورتا كاسىپورىن رەتىندە سالىق تولەۋگە قابىلەتتى دەپ ەسەپتەلەدى. سوندىقتان مۇن­داي كاسىپكەرلەردىڭ سالىقتان بوساتىلۋى نەگىزسىز بولار ەدى, – دەيدى س.جوباەۆ.

ال سالىق مامانى بالجان باقىتقاليقىزى قوسىلعان قۇن سالىعىنداعى وزگەرىستەر تۇر­عىن ءۇي نارىعىنا جانە حالىق­تىڭ باسپانا الۋ مۇمكىندىگى­نە تىكەلەي اسەر ەتەدى دەيدى.

– قازىرگى سالىق كودەكسى­نىڭ 396-بابىنا سايكەس, تۇر­عىن ۇيلەردى ساتۋ جانە جالعا بەرۋ ققس-تان بوساتىلعان. ياعني ازاماتتار تۇرعىن ءۇي ساتىپ العاندا قوسىمشا سالىق تولەمەيدى. الايدا جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جوباسىندا بۇل جەڭىلدىك 2025 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن عانا ساقتالادى. 2025 جىلدان باس­تاپ ساتىلاتىن نەمەسە جالعا بەرىلەتىن بارلىق تۇرعىن ۇيلەر ققس-عا باعىنۋى مۇمكىن. ياعني 2025 جىلعا دەيىن سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ۇيلەرگە ققس سالىنبايدى, ال 2025 جىلدان كەيىن سالىناتىن بارلىق جاڭا تۇرعىن ۇيلەرگە ققس ەنگىزىلەدى, – دەيدى ول.

ايتۋىنشا, بۇل باسپانا باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا اكەلۋى مۇمكىن, سەبەبى قۇرىلىس كومپانيالارى مەن ساتۋشىلار ققس سوماسىن ءۇي باعاسىنا قوسادى. ققس ەنگىزىلگەن جاع­دايدا, تۇرعىن ءۇيدى يپوتەكاعا راسىمدەگەندە دە, سالىق سوماسى نەسيە مولشەرىنە قوسىلا­دى. مۇنداي جاعدايدا كەلەسى وزگەرىستەر بولۋى مۇمكىن: جاڭا ۇيلەردىڭ باعاسى وسەدى, سەبەبى قۇرىلىسشىلار ققس-نى ساتىپ الۋشىلارعا اۋدارادى, يپوتەكاعا جۇگىنەتىن ازاماتتار ققس-نى دا نەسيە ارقىلى تولەۋگە ءماجبۇر بولادى, ياعني قارىز مولشەرى ارتادى, جاس وتباسىلار مەن باسپاناعا مۇقتاج ازاماتتارعا ءۇي الۋ مۇمكىندىگى قيىندايدى, باسپانا باعاسىنىڭ ءوسۋى ينفلياتسيانى ودان ءارى ارتتىرۋى مۇمكىن.

7 اقپاندا پرەزيدەنتتىڭ كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسۋىندە «BI Group» باسشىسى ايدىن راحىمباەۆ وسى ماسەلەنى كوتەر­دى. ول ققس مولشەرلەمە­سىن تۇرعىن ءۇي ساناتىنا قاراي سارالاۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. ياعني ەكونوم-سانات­تاعى باسپانالار ءۇشىن ققس مولشەرلەمەسىن تومەندەتىپ, بيزنەس جانە ەليتالىق ساناتتاعى تۇرعىن ۇيلەر ءۇشىن جوعارى مولشەرلەمە بەلگى­لەۋ ۇسىنىلدى. بۇل ۇسىنىس الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى ازايتىپ, قاراپايىم حالىقتىڭ ءۇي الۋ مۇمكىندىگىن ساقتاۋ ءۇشىن ماڭىزدى. ەگەر بۇل وزگەرىس قابىل­دانسا, ارزان باسپانا قول­جەتىمدى بولىپ قالا بەرەدى, ال قىمبات جىلجىمايتىن مۇ­لىككە سالىناتىن سالىق جوعارىلايدى.

جاڭا سالىق كودەكسىندەگى بۇل وزگەرىستەر حالىقتىڭ باس­پاناعا قولجەتىمدىلىگىنە اي­تارلىقتاي ىقپال ەتەدى. سون­دىقتان ققس-تى سارالاپ ەنگىزۋ مەحانيزمى قاراس­تىرىلۋى قاجەت. بيۋدجەت تاپشىلىعىن تۇرعىن ءۇي نارىعىنا سالىناتىن جاڭا سالىق ارقىلى جابۋ حالىقتىڭ باسپانا الۋ مۇمكىندىگىن ودان ءارى قيىن­داتۋى مۇمكىن.