ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپ: ماسەلە قاشان شەشىلەدى؟

جالپى, بۇل تالاي جىلدان بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. ويتكەنى وقۋ وشاعىنىڭ ءۇش اۋىسىمدا جۇمىس ىستەۋى ەڭ الدىمەن وقۋ­شى­لاردىڭ دەنساۋلىعى مەن ءومىر ساپاسىنا, سودان سوڭ ساباق ۇلگەرىمىنە كەرى اسەر ەتەدى. سول سەبەپتى دە تاپ وسى تۇيتكىل كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇر. ماسەلە قاشان, قالاي شەشىلمەك؟

بارلىق سالانى دامىتۋدىڭ كىلتى – ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋدا. دامىعان ەلدەردە بۇل ويدىڭ دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما ەكەنى ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ تەك ءبىر اۋىسىمدا جۇمىس ىستەيتىنىنەن ايقىن كورىنەدى. ال قازاقستانداعى كەي مەكتەپتەرگە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەكى اۋىسىمعا كوشۋ ارمان بولىپ وتىر.

نەگىزى, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قىزمەتى­نە كەلگەن كەزدەن باستاپ وسى جايت­قا باسا نازار اۋدا­رىپ كەلەدى. ءسوزى­مىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن دايەك­تەي كەتسەك, پرەزيدەنت 2019 جىلى 25 ساۋىردە ءبىلىم جانە عىلىم ءمي­نيسترىن قابىلداۋدا ءۇش اۋىسىمدا وقىتۋدى جويۋ, جاڭا مەكتەپتەر سالۋ­دى ماڭىزدى مىندەت رەتىندە اتاپ وت­كەن. بىرنەشە ايدان سوڭ, سول جىلعى تامىز كەڭەسىنە ارنايى بارعان ق.توقاەۆ: «بۇگىنگى تاڭدا جۇمىس ىستەپ تۇرعان 7014 ورتا مەكتەپتىڭ 128-ءى ءۇش اۋىسىمدا, 31-ءى اپاتتى جاعدايدا. 2019–2020 جىلدارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە ءۇش اۋىسىمدا وقىتۋدى جويۋ ءۇشىن 35 مەكتەپتىڭ جانە اپاتتى جاعدايداعىلاردىڭ ورنىنا 7 مەك­تەپتىڭ قۇرىلىسى قاراستىرىلعان. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بارلىعى 1198 مەكتەپ سالىندى. ءبىز حالىق سانىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى دەموگرافيالىق ۇر­دىستەردى ەسكەرە وتىرىپ, مەكتەپتەر سالۋدى جانە جاڭعىر­تۋ­دى جالعاستىرا­­مىز. الايدا مي­نيسترلىك مەكتەپ قۇرىلى­سىنا شى­عىنداردى قاراستىرۋ كەزىندە, اتاپ ايتقاندا, نىساندى جوسپارلاۋدان نورماتيۆكە كوشۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋى كەرەك. وڭىرلەردىڭ اكىمدەرى جاڭا مەكتەپتەردى جوندەۋ نەمەسە سالۋ قاجەتتىگىن باعا­لاۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى جەر­لەر­دەگى دەموگرافيالىق جانە كوشى-قون كورسەتكىشتەرىن ناق­تى قاداعالاپ وتىرۋعا ءتيىس. مەم­لەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى تەتىكتەرى ارقىلى جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ قۇرىلىسىن دا قاراستىرۋ قاجەت», دەپ تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ تاسىلدەرىن ناقتى­لاپ بەردى.

وسىدان كەيىن ماسەلەنىڭ شە­شىمى 2022 جىلعى مەملەكەت باس­شىسىنىڭ جولداۋىنا ەنگىزى­لىپ, ناتيجەسىندە «جايلى مەكتەپ» جوباسى قولعا الىندى. ۇكىمەتتىڭ رەسمي سايتىنداعى 2022 جىلى 29 قاراشادا جاريالانعان اق­پاراتتا اتالعان ۇلتتىق جوبا مەكتەپتەگى ورىن تاپشىلىعىن بولدىرماۋعا, اپاتتى جاعدايداعى جانە ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەر ماسەلەسىن تولىعىمەن شەشۋگە باعىتتالعانى جازىلعان. نەگىزى, بۇعان دەيىن بەكىتىلگەن ء«بىلىمدى ۇلت» ۇلتتىق جوباسىندا دا 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ءۇش اۋىسىمدى وقىتۋ جۇيەسىن تۇپكىلىكتى جويۋ جوسپارلانعان. «جايلى مەكتەپ» جوباسىنا قاي­تا ورالساق, مۇنى ىسكە اسىرۋعا بيۋدجەتتەن تيەسىلى قاراجات, دالىرەك ايتقاندا, 2,6 ترلن تەڭگە قاراستىرىلعان. وسىنشا قارجىعا 740 مىڭ وقۋشى ورنى بار 369 مەكتەپ سالۋ مىندەتتەلگەن. ەندى بەلگىلەنگەن مەجەگە جەتۋ بارىسى قالاي؟

گازەتىمىزدىڭ 2024 جىلعى 5 قازان­داعى سانىندا جا­ريا­لانعان وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى عاني بەيسەمباەۆتىڭ «ۇلت كەل­بەتى – ۇستاز. بەس جىلدىڭ بەرە­كەلى بەلەستەرى» اتتى ماقالاسىندا: «جاي­لى مەكتەپ» ۇلتتىق مەگا جوباسى اياسىندا 461 مىڭ وقۋشىعا ارنالعان 217 مەكتەپ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدەگى ءۇش اۋىسىمدى جانە وقۋشى ورنىنا تاپشىلىعى بار مەكتەپتەردىڭ ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋگە باعىتتالىپ وتىر. جەمقورلاردان تاركىلەنگەن قارجىدان قۇرىلعان ين­ف­را­­­قۇرىلىمدى قولداۋ قورى ەسەبىنەن ­94 000 وقۋشى ورنىنا ارنالعان 83 مەك­­تەپ پايدالانۋعا بەرىلدى. جىل سايىن ­­300-گە جۋىق مەكتەپ كۇردەلى جوندەۋدەن ­وتەدى, ال كەيىنگى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە 3000-ان ­اسا مەكتەپ قايتا جاڭعىرتىلىپ, زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن, روبوتتەحنيكا, ­IT, STEM پاندىك كابينەتتەرمەن جاساقتا­لىپ, وقۋشىلاردىڭ قاۋىپسىز ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىرعانىن باسا اتاپ وتكەن ءجون. مەملەكەتتىڭ جۇيەلى ءىس-شارالارىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىن­نىڭ وزىندە ەلىمىزدە 3000 مەكتەپ ءبىر اۋى­سىمدا ءبىلىم بەرەدى. دەگەنمەن مەكتەپتەر­دىڭ ينفراقۇرىلىمىن رەتكە كەلتىرۋدە اتقا­رىلار جۇمىستار ءالى دە بارشىلىق», دەلىنگەن.

«جايلى مەكتەپ» جوباسىن ىسكە اسىرۋدا بىرنەشە تەتىك قولدانىلادى. بىلاي­شا ايتقاندا, قۇرىلىس جۇمىستارى بيۋدجەت قاراجاتى, مەملەكەت اقشاسىن جىم­قىرعانداردان تاركىلەنگەن قارجى­دان قۇرىلعان ينفراقۇرىلىمدى قول­داۋ قورى ەسەبىنەن جانە ينۆەستيتسيا تارتا وتىرىپ جۇرگىزىلىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە ءبىر تەتىك مەملەكەت-جەكەمەن­شىك ارىپتەستىگى نەگىزىندە 1,2 مىڭ ورىن­عا مەكتەپ سالۋعا باعىتتالعان. قوعام­دا «جايلى مەكتەپتەر جەكە بولا ما, ۇستا­عان­نىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىن­دا كەتە مە؟» دەگەن ويلار ايتىلىپ ءجۇر. مەكتەپ سالۋدىڭ بۇل تەتىگى جوبادا قا­راس­تىرىلعان 740 مىڭ ورىن­نىڭ 1,2 مى­ڭىن عانا قۇرايدى ءارى قۇرىلىستى مەملەكەت پەن جەكە سەكتوردىڭ بىرلەسىپ جۇرگىزۋىنە جاعداي جاسايدى. مەملەكەت ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق بانكتەن بازالىق مولشەرلەمەسى 5 پايىزدان اسپايتىنداي قارىز بەن جەر تەلىمىن, سونداي-اق جالپى جوبا قۇنىنىڭ 30 پايىزىن تولەپ بەرەدى, سوعان عيمارات بوي كوتەرە­دى, جۇمىستى باقىلايدى. ال كاسىپكەر ەڭبەگى ءۇشىن زاڭعا سايكەس بەلگىلەنگەن مول­شەردە ينۆەستيتسيالىق شىعىندار مەن شارتتا كوزدەلگەن باسقا دا كىرىستەر ءۇشىن وتەماقى الادى. قىسقاسى, قوس تاراپقا دا ءتيىمدى. ەڭ باستىسى, جوباعا جاۋاپتى باس مەردىگەر «Samruk-Kazyna Construction» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ رەسمي سايتىندا جازىلعانداي, جايلى مەكتەپتەر جەكەمەنشىكتە بولمايدى. پايدالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن ۇلتتىق جوبا شەڭبەرىندە سالىنعان بارلىق ءبىلىم نىسانى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­داردىڭ تەڭگەرىمىنە بەرىلەدى. بۇل – جاڭا جانە زاماناۋي مەكتەپتەردە ءبىلىم الۋ تەگىن ءارى قولجەتىمدى بولادى دەگەن ءسوز.

جوعارىدا اتالعان ءمي­نيستر­دىڭ ماقا­لاسىندا رەسپۋبليكادا 106 ءۇش اۋىسىم­دى مەكتەپ بار ەكەنى جازىلعان. ال وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ وتكەن اپتاداعى دەرەگىنە سۇيەنسەك, 2024 جىلدىڭ قورى­تىندىسىندا ەلىمىزدە 373 مىڭ وقۋشى ورنىنا ارنالعان 257 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى, بۇل ءۇش اۋىسىمدى 42 مەكتەپتىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەردى. دەمەك بىزدە ءالى 64 وقۋ وشاعى ءۇش اۋىسىمدا جۇمىس ىستەپ تۇر. jaily-mektep.kz رەسمي سايتىنىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, 31.12.2024 جاعداي̆ بوي̆ىنشا 2023–2024 جىلدارى سالىناتىن 218 جايلى مەكتەپتىڭ 106-سى پايدالانۋعا بەرىلدى, 112-ءسى كەزەك كۇتتىرىپ تۇر.

ءسوز باسىندا ايتىلعانداي, 369 مەكتەپ 2026 جىلعا دەيىن سالىنىپ بىتۋگە ءتيىس. وسىنىڭ ءبارىن قوسقاندا ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپ ماسەلەسى جويىلار دەپ ۇمىتتەنەمىز. سەنىممەن ايتا الماي وتىر­عانىمىزدىڭ سەبەبى – تابيعي ءوسىم. ەلى­مىزدە جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 400 مىڭ بالا مەكتەپكە بارادى. حالىقتىڭ ىشكى كوشى-قونى تاعى بار, اسىرەسە جاس وتباسىلار اۋىلدان قالاعا ۇدەرە كوشىپ جاتىر. بۇل دا ءوز كەزەگىندە قالالارداعى, اسىرەسە مەگاپوليستەردەگى وقۋشى ورنىنا دەگەن سۇرانىستى ەسەلەپ ارتتىرا بەرەدى. جان-جاقتى جاعدايدى ەسكەرسەك, «جايلى مەكتەپ» جوباسىنا يەك ارتۋ ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشپەۋى دە, ءتىپتى ەسكى دە جاڭا استانالارداعى وقۋ وشاقتارىنىڭ كەرىسىنشە قايتادان ءۇش اۋىسىمدا وقىتۋعا كوشۋىنە يتەرمەلەۋى مۇمكىن.

پرەزي­دەنت ايتقان شەشىمنىڭ ەكىنشى نۇسقاسىن ءتيىم­دى ىسكە اسىرۋ دا لايىقتى كوڭىل ءبو­لۋ­دى, جۇيەلى جۇمىستى قاجەت ەتەدى. بۇل – جەكە­مەنشىك مەكتەپتەردىڭ قۇرىلىسىن دا قاراستىرۋ تەتىگى. ءيا, ەلىمىزدە جەكە مەكتەپتەر جەلىسىن كوبەي­تۋ وقۋشى ورنىنىڭ تاپشىلىعىن جويۋعا سەپتەسەدى. ەستە بولسا, وسىدان ون شاق­تى جىل بۇرىن بالاباقشالاردا ورىن مۇلدەم قات ەدى, «بالاپان» باعدارلا­ماسى­مەن مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەس­تىگى اياسىندا جەكە بالاباقشالار سانى جىلدام كوبەيىپ, ناتيجەسىندە 3–6 جاستاعى بالالار مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىممەن 100 پا­يىز قامتىلعان. ەندى وسى تاجىريبە ورتا بىلىمدەگى ينفراقۇرىلىم جاعدايىن جاقسارتۋعا قولدانىلماق.

الايدا جەكە مەكتەپتەر شارۋاسى دا شاشەتەكتەن. بۇلاي دەۋىمىزگە نە تۇرتكى بولعانىن گازەتىمىزدىڭ بيىلعى 25 قاڭتارداعى سانىندا جارىق كورگەن «جەكە مەكتەپ: مۇمكىندىگى مەن ماسەلەسى» اتتى ماقالامىزدى وقىعان جۇرت تۇسىنەر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2024 جىلدىڭ قىركۇيەگىندەگى جولداۋىندا مالىمدەگەندەي, مەملەكەت جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە كەپىلدى تولەمدەر ءۇشىن قىرۋار قاراجات بولەدى. بىراق جەكە ءبىلىم ۇيالارى ۇكىمەتتەن بو­لىنەتىن قارجىنى تىم كەشىكتىرىپ الادى. مۇنداي جاعداي تۇپتەپ كەلگەندە ساپانى تومەندەتەدى. سول سەبەپتى دە بولار, پرەزيدەنت كەيىنگى جولداۋىندا: «جەكە مەكتەپتەردىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋ شارالارىن قولعا العان ءجون», دەگەن. ءدال وسى تاپسىرمانى ورىنداۋ اۋقىمدى ءارى كەشەندى جۇمىستى تالاپ ەتەتىنى انىق.

ماقالامىزدىڭ باسىندا تاقىرىپ­قا ارقاۋ بولعان ماسەلە قالاي, قاشان شەشىلەدى دەدىك. قالاي جۇيەلەنىپ جاتقانىن باياندادىق, قاشان ەكەنىن مەملەكەتتىڭ جوسپارىنا قاراي بولجامىن جازدىق, دەسە دە ناقتى ۋاقىتىن ءبىز دە ءدوپ باسىپ ايتا المادىق. مۇنىڭ سەبەبىن جوعارىدا سارالادىق, ال ءدال جاۋابىن ۇكىمەت بەرەر. بارىنەن ماڭىزدىسى – حالىققا ىسپەن جاۋاپ بەرۋ.