بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايجان احمادي ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا عىلىمي جۇمىسى بۇكىلالەمدىك مىقتى مامانداردىڭ عانا ەڭبەگى جاريالاناتىن بەدەلدى باسىلىم «Nature communication» جۋرنالىنا ءبىرىنشى اۆتور بولىپ شىققان العاشقى عالىم رەتىندە, وتاندىق عىلىم تاريحىندا التىن ارىپپەن تاڭبالاندى. قالاي؟ ءبارى وڭاي دەپ ويلاماڭىز. مۇنىڭ اتى – ەڭبەك. دەسە دە, بۇل جەتكىلىكسىز ەكەن.
«پاركينسون اۋرۋى – الەمدەگى عالىمدار شەشىمىن تاپپاي جاتقان جۇمباق. بۇل اۋرۋعا قوزعالىستى باقىلاۋعا قاجەتتى دوفامين گارمونىن بولەتىن مي جاسۋشالارىنىڭ جانسىزدانۋى – باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى. قازىرگى تاڭدا جەر شارىنداعى ونداعان زەرتحانا DJ-1 اقۋىزىنىڭ قىزمەتىن زەرتتەپ كەلەدى. سەبەبى 20 جىل بۇرىن ەۋروپا عالىمدارى پاركينسون اۋرۋى بار كەيبىر ناۋقاستاردا DJ-1 اقۋىزىنىڭ مۋتاتسياعا ۇشىراعانىن انىقتاعان ەدى. بۇل اتالعان اقۋىزدىڭ پاركينسون اۋرۋىن تۋدىراتىنىن بىلدىرەدى. مۇنى كوپتەگەن عالىم زەرتتەپ جاتقانىمەن, اقۋىزدىڭ بۇل اۋرۋعا اسەرى, DJ-1-ءدىڭ ءدال قانداي فۋنكتسياسىنىڭ جوعالاتىنىن ءالى كۇنگە ناقتىلاي الماي كەلدى. ءبىز وسى اقۋىزدىڭ جاڭا ءبىر قىزمەتىن انىقتادىق, ياعني كەيىنگى 20 جىلدا تەوريالىق تۇرعىدا عانا مۇمكىن دەلىنگەن عىلىمي بولجامدى ءىس جۇزىندە دالەلدەدىك. ەندى بۇل دالەلدەۋلەر DJ-1 قىزمەتىن ءتۇسىنۋ جولىنداعى زەرتتەۋلەرگە جاڭا تىنىس بەرەدى», دەيدى ا.احمادي.
كەيىپكەرىمىز بۇل كۇردەلى تاقىرىپقا ءوزىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى, بەلگىلى عالىم, گەرمانيا, رەسەي, اقش-تا جۇمىس ىستەگەن پروفەسسور دارحان وتەپبەرگەننىڭ ۇسىنۋىمەن كەلگەن. ا.ءاحماديدىڭ PhD ديسسەرتاتسياسىنا ارقاۋ بولعان عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىن تولىققاندى ماقالا ەتىپ بيوحيميا سالاسى بويىنشا الەمدەگى ەڭ ۇزدىك باسىلىمداردىڭ ءبىرى سانالاتىن «Nature communication» جۋرنالىنا جىبەرۋ جونىندەگى ۇسىنىس د.وتەپبەرگەننەن تۋعان ەكەن. ال سونى جەتەر جەرىنە جەتكىزىپ, 1000 رەت جاسالعان تاجىريبەنى 1001-رەت جاساپ بارىپ ناتيجە شىعارعان, بۇل ازداي, زەرتتەۋگە قاجەت رەاگەنتتەردى جەر-جەردەن ىزدەپ تاۋىپ, ۋنيۆەرسيتەتتە ورايى كەلمەگەن سىناقتاردى ورىندايتىن ورىنمەن كەلىسىپ, ميلليمەترمەن مۇقيات ولشەپ جۇمىس ىستەگەن ناعىز ەڭبەك – ءسوزسىز ا.احماديدىكى.
«ماقالامىز بەلدى باسىلىمنىڭ سايتىندا باستى ماتەريال رەتىندە 1-بەتتە جاريالاندى. ارينە, بۇل قاجىرلى ەڭبەكپەن كەلدى. ويتكەنى زەرتتەۋىم اياقتالماعاندىقتان, دوكتورانتۋرام 5 جىلعا سوزىلدى, ال عىلىمي ماقالامدى ءبىتىرىپ, جاريالاۋعا جىبەرگەننىڭ وزىندە «Nature communication» 8 اي بويى ءجىتى زەرتتەدى. جاريالانىمعا رۇقسات بەرۋ ءۇشىن رەتسەنزەنتتەردەن, ياعني سالانىڭ ساقا ساراپشىلارىنان وڭ باعا الۋ كەرەك. ءۇش مامان پىكىر ءبىلدىردى, ونىڭ العاشقى ەكەۋى جاقسى باعالادى. قاتتى قۋاندىق. بىراق ءۇشىنشىسى بىزگە سىني كوزقاراسپەن قاراپ, بىرقاتار ناتيجەنىڭ دالدىگىنە كوز جەتكىزۋ ءۇشىن كەيبىر جۇمىستى قايتا جاساۋدى ۇسىندى. ءبىز مۇنى دۇرىس تۇسىندىك, ويتكەنى ولار رەاگەنتتەردى سىرتتان ساتىپ الاتىن, قۇرال-جابدىقتارى جەتكىلىكسىز, عىلىمي دامۋدىڭ باستاپقى دەڭگەيىندەگى دامۋشى ەلدە قايداعى عىلىم دەپ ويلادى. سوندىقتان ديپلوماتيالىق ادىسپەن جانە ناقتىلانعان جۇمىسپەن جاۋاپ بەردىك. اقىر اياعىندا دەگەنىمىزگە جەتتىك», دەيدى كەيىپكەرىمىز.
وسى عىلىمي جۇمىسىنىڭ جەمىسىن كورۋ ءۇشىن دەمالىستى ۇمىتىپ, زەرتحانادا كوپ تاجىريبە جاساۋىنا تۋرا كەلدى. كەيدە قاجىعان ساتتەرى بولىپتى, بىراق تاباندىلىقتىڭ ناتيجەسىندە بيولوگيا عىلىمىن كەيىنگى 20 جىلدا جەتپەگەن جەتىستىككە جەتكىزدى. شىن مانىندە ايجان بالا كۇنىنەن ءبىلىم-عىلىمعا قۇشتار, تۋعان ولكەسىنىڭ دارىلىك قاسيەتتەرگە باي وسىمدىكتەردى زەرتتەۋگە قۇمار بولدى. وسى ىنتاسىن ورال ءوڭىرىنىڭ جانىبەك اۋىلىنداعى مەكتەپ مۇعالىمدەرى شىڭداپ, بيولوگياعا قىزىعۋشىلىعىن وياتتى. ءسويتىپ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. ءۇشىنشى كۋرستا جۇرگەندە «بولاشاق» باعدارلاماسىنا قۇجات تاپسىرىپ, سىناقتان ءوتىپ, انگلياعا اتتاندى. مانچەستەر ۋنيۆەرسيتەتىندە باكالاۆرياتتى قايتادان 3 جىل وقىدى. كەيىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتحاناسىندا عىلىمي قىزمەتكەر بولا ءجۇرىپ العاشقى وقۋ ورنىندا ماگيستراتۋرانى تاۋىسىپ, ءوزى عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىس ىستەيتىن جوعارى وقۋ ورنىندا دوكتورانتۋرانى ءبىتىردى.
«قاي ەلدە بولسىن عىلىمدى جاساۋعا قارجى كەرەك. تاياۋدا گرانتتىق بايقاۋعا جوبامدى تاپسىردىم. بىراق قازىر سول گرانتتاردى قارجىلاندىرۋعا بايلانىستى جاڭا بۇيرىق شىقتى عوي, سوعان قاراعاندا جوبامنىڭ «تاعدىرى» بەلگىسىز. مۇندا جولىم بولماعان جاعدايدا شەتەلگە كەتۋىمە تۋرا كەلەتىن سياقتى. سەبەبى مەن باستاعان باعىتىمدى ءالى دە جالعاستىرعىم كەلەدى. ەگەر تاعى وسىنداي جاھاندىق جاڭالىقتى باسقا ەلدە اشساق, جەتىستىك تە سول ەلدىكى بولىپ قالادى. قارجى كوزى بولماسا, ىرگەلى عىلىم العا باسپايدى. ىرگەلى عىلىم بولماسا, ىلگەرىلەۋ بولمايدى. ءبىزدىڭ قوعامدا بارلىق عىلىمنىڭ, يننوۆاتسيا مەن تەحنولوگيانىڭ باستاۋى بولار ىرگەلى عىلىمعا دەگەن كوزقاراس تومەن. مۇنى جاقسارتۋ ءۇشىن عىلىمنىڭ ناسيحاتى مىقتى بولۋى كەرەك», دەپ اڭگىمەسىن اياقتادى ايجان.
