باقىتجان بۇقارباي جەلىدە: «قىزىم 1-سىنىپقا بارماي تۇرىپ «عالىم بولعىم كەلەدى» دەپ, ميكروسكوپ ساتىپ اپەرۋدى سۇرادى. باسىندا اسا ءمان بەرمەگەنمەن, تاباندىلىعىمەن دەگەنىنە جەتىپ, مەنى ابدەن ءسۇيسىندىردى. سودان بەرى وعان عىلىم جانە ادامزاتقا اسا پايدالى جاڭالىقتاردى اشقان عالىمدار تۋرالى ايتىپ بەرىپ بارىنشا قولداۋ كورسەتۋگە تىرىسامىن. وسى قىسقى كانيكۋلىندا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارىنا حات جازىپ كورۋدى ۇسىندىم. قازىر كوزى ءتىرى 16 ايەل عالىم بار ەكەن, بارلىعىنا حات جولدادىق. سولاردىڭ التاۋى جاۋاپ بەردى. ەڭ ءبىرىنشى بولىپ كاتارين كاريكو سوڭعى 2 جىلدا ءارى-بەرى كوپ ۇشىپ دارىستەردەن شارشاعانىن, قازىر ءبىر جوباعا كىرىسكەنىن, زەيىنىن تەك سوعان بولگىسى كەلەتىنىن جازىپ, ءوزىنىڭ كىتابىن وقۋعا كەڭەس بەردى.
كلاۋديا گولدين قىزىما «ەگەر قىزىعۋشىلىعىڭىزدى ساقتاي الساڭىز, قولىڭىزدان ءبارى كەلەدى. مەندە دە بارلىعى وسىلاردان باستالعان ەدى» دەپ جازدى. ال 85 جاستاعى ادا يونات قىزىم اعىلشىنشا سويلەسە السا, بەينەقوڭىراۋ ارقىلى اڭگىمەلەسۋگە نيەتتى ەكەنىن ءبىلدىردى. ءتورتىنشى حابارلاسقان فرەنسيس ارنولد قىزىما شابلونمەن ءومىر سۇرمەۋگە, ءوز جولىن تابۋعا كەڭەس بەردى. پروفەسسور انن ل’يۋيلە ءوزىن قىزىقتىراتىن نارسەنى تاڭداۋ كەرەگىن ايتتى. دوننا ستريكلەند فوتوسىنا قولتاڭباسىن قويىپ جولدايتىنىن جەتكىزدى. ءسويتىپ, ءبىز ءبىر كۇندە زامانىمىزدىڭ 6 عۇلاماسىنان حات الىپ, زور قۋانىشقا كەنەلدىك», دەپ جازعان.
وسى جازبادان سوڭ تالابى تاۋداي بالامەن از-كەم اڭگىمەلەسكەندى ءجون كوردىك, بولاشاق نوبەل لاۋرەاتىمەن سويلەسكەندەي كۇي كەشكەنىمىزدى قوسا كەتكىمىز كەلەدى.
– اسىلجان, 1-سىنىپقا بارماي تۇرىپ عالىم بولعىڭىز كەلەتىنىن ايتىپسىز. مۇنداي ويعا نە تۇرتكى بولدى؟
– اكەم عىلىمعا قاتىستى وتە كوپ ۆيدەو جاسايتىن. سونداعى ۆيدەولاردا ميكروبتاردى ميكروسكوپپەن كورسەتىپ جاتاتىن. بۇل ماعان قاتتى ۇناپ قالدى, سودان كەيىن مەن وسىنداي شەشىمگە كەلدىم.
– سەنىڭشە عىلىم دەگەن نە, عالىم دەگەن كىم؟
– مەنىڭشە, عالىم زەرتتەۋلەر جاسايتىن, جاڭا نارسەنى اشاتىن ادام بولۋى كەرەك. ال عىلىم – ءارتۇرلى باعىتتارى بار كەڭ سالا. بيولوگيا, حيميا, استرونوميا دەپ كەتە بەرەدى.
– سونىڭ ىشىندە قايسىسى سەنى ەرەكشە قىزىقتىرادى؟
– بيولوگيا, حيميا جانە مەديتسينا.
– نەگە ۇشەۋى, بىرەۋى ەمەس؟
– سەبەبى مەن حيميالىق ەكسپەريمەنت جاساعاندى ۇناتامىن. ال بيولوگيادا جان-جانۋارلاردى, دەنە مۇشەلەرىن زەرتتەگەن قىزىقتىرادى. مەديتسينا قاتەرلى ىسىككە قارسى ءدارى ويلاپ تابۋىم ءۇشىن كەرەك.
– وسىعان دەيىن قانداي حيميالىق ەكسپەريمەنت جاسادىڭ؟
– دوسىم سىيلاعان حيميالىق ەكسپەريمەنت جاسايتىن جيناق بار. ءبارىن تولىق قولدانىپ ۇلگەرمەدىم, بىرەۋىن پايدالانىپ كريستالل شىعارعىم كەلدى. بىراق ەشتەڭە شىقپاي قويدى.
– سوندا ارالاساتىن دوستارىڭ عىلىمعا قىزىعاتىن بولىپ تۇر عوي؟
– سولاي دەسە دە بولادى, سىنىپتاعى ءبىر بالا ارحەولوگ بولعىسى كەلەدى. ويتكەنى ول دينوزاۆرلاردى ۇناتادى. مەكتەبىمدە عىلىمي تاجىريبە جاساۋعا بولاتىن ارنايى كابينەتتەر بار.
– عىلىمدا تاجىريبە جاسايتىن قۇرالدار كوپ قوي. نەگە ءدال ميكروسكوپتى تاڭدادىڭ؟
– ويتكەنى ميكروسكوپپەن كوزگە كورىنبەيتىن كىشكەنتاي الەمدى كورۋگە بولادى. سوندىقتان وسى قۇرالدى قاتتى قالادىم.
– ميكروسكوپتى العانىڭا قانشا ۋاقىت بولدى, ونىمەن قانداي جۇمىس ىستەپ كوردىڭ؟
– بۇل قۇرالدى العانىما شامامەن 4,5 جىل بولدى. ميكروسكوپپەن قاراپ زەرتتەيتىن جاندىكتەر كوپ, سولاردى قارادىم. مىسالى, اسشايانداردىڭ مۇرتىن كوردىم. كۇزدە ۇيگە ءبىر جاندىك كىرىپ كەتتى, پەردەدە جابىسىپ تۇرعان, كەيىن ءولىپ قالىپتى, سونى قارادىم, مىنە, قورابىمدا ساقتالىپ تۇر (پينتسەتپەن كورسەتىپ – رەد). مەندە تاعى ينەلىك, ارا مەن شەگىرتكە بار. ينەلىكتى الاكولگە بارعاندا اكەم ۇستاپ بەردى, كەيىن ميكروسكوپپەن قاراۋ ءۇشىن سىرىڭكە قورابىنا سالىپ قويدىق. ال جاقىندا مەتالدى ادەيى سۋعا سالىپ, شىعارىپ كەپتىردىم. توت باسىپ قالدى, سول جاعدايدى ميكروسكوپپەن قارادىم.
– نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ايتقان كوپ كەڭەستىڭ قايسىسى ۇنادى, ولاردىڭ اقىلىن قالاي قولدانباقشىسىڭ؟
– ماعان فرەنسيس ءارنولدتىڭ ايتقانى ۇنادى. مەن مۇنى ەلدىڭ ءبارى ىستەگەندى ىستەمە, جۇرتتى قايتالاي بەرمە, جاڭالىق اش دەپ ءتۇسىندىم. عىلىممەن اينالىسقاندا وسى كەڭەستى جاڭا زەرتتەۋلەر جاساۋ, جاڭالىق اشۋ ءۇشىن قولدانامىن.
– قانداي عالىمداردىڭ ەڭبەگىنە قىزىعاسىڭ؟ ولاردىڭ ىشىندە قازاق زەرتتەۋشىلەرى بار ما؟
– «عىلىمداعى ايەلدەر» دەيتىن كىتاپتى ۇناتىپ وقيمىن. سودان سوڭ مەندە «ماريا كيۋري كىم؟» دەگەن كىتاپ بار. مۇندا ونىڭ ءومىربايانى مەن قالاي جاڭالىق اشقانى تۋرالى ايتىلادى. ال قازاق عالىمدارىنان كەمەل اقىشەۆتىڭ «التىن ادامدى» تاپقانى قاتتى قىزىقتىرادى. ءبىز ەسىك قورعانىنا ساياحاتتاپ بارعانبىز. قازىر قازاقستان تاريحىنان ءدال سول تاقىرىپتى ءوتىپ جاتىرمىز.
– كىتاپ كوپ وقيتىن سياقتىسىڭ, قانداي كىتاپتى قايتالاپ وقيسىڭ؟
– يتباستىڭ سەريالىق كىتاپتارى بار. مۇنىڭ ۇشەۋى قازاقشا, التاۋى اعىلشىنشا. ءبارىن قازاقشا الۋشى ەدىم, بىراق يتباستى ءار ايدا شىعارمايدى, ونىڭ ۇستىنە كەيبىر سوزدەر قاتە جازىلعان.
– عىلىمدى يگەرۋ قيىن دەپ ويلامايسىڭ با؟
– توپپەن, بىرنەشە اداممەن جۇمىس ىستەسەم, جەڭىلىرەك بولادى. ەگەر مەنىمەن 1-2 ادام جۇمىس ىستەسە, قارسى ەمەسپىن.
– بىلۋىمشە, سۋرەت سالعاندا ۇناتادى ەكەنسىڭ, وسى قابىلەتىڭدى جەتىلدىرىپ, ديزاينەر بولعىڭىز كەلمەي مە؟
– بۇل حوببي بولىپ قالسىن, سەبەبى مۇنى ءساتتى جۇمىس دەپ ويلامايمىن.
– تاباندىلىعىڭ ءتانتى ەتەدى, تىلەگىڭگە جەتىپ, ۇلكەن عالىم بولۋىنا تىلەكتەسپىز.
