سۋرەتتى تۇسىرگەن – انەل ايباسوۆا
وسىدان كەيىن جۇمباعىن جاسىرعان جارتاستاردى كەشەندى زەرتتەۋ ماقساتىندا الماتى وبلىسىنىڭ قازىناسىنان قاراجات تا بولىنگەن. سودان بەرگى كەزدە تالدىقورعان قالاسىنا تاياۋ جاتقان جۇمباق تاۋدان ءالى كۇنگە دەيىن ەش جەردە تىركەلمەگەن, زەرتتەلمەگەن جۇزدەگەن ەجەلگى قازبا, جارتاستارعا قاشالعان مىڭداعان سۋرەت تابىلىپ جاتىر. ماسەلەن, ايگىلى قازاق ارحەولوگى زەينوللا ساماشەۆ تا ارقارلى پەتروگليفتەرىن سوڭعى كەزەڭدەگى وتاندىق عىلىمنىڭ ەڭ ماڭىزدى وقيعالارىنىڭ قاتارىنا جاتقىزادى.
جاقىندا الماتىدا بار بولعانى 300 تيراجبەن جارىق كورگەن «ارقارلى تاۋىنىڭ پەتروگليفتەرى» اتتى مونوگرافيانىڭ تۇساۋى كەسىلىپ, وعان تانىمال تاريحشىلار, ەتنوگرافتار مەن سۋرەتشىلەر قاتىستى.
وتاندىق عالىمدار ارقارلى تاۋىنداعى پەتروگليف شوعىرلارىنىڭ بىرىندە ەرتە تۇركى قاعاناتى كەزىندەگى ەپيكالىق شايقاستار بەينەلەنگەن دەپ بولجام جاساپ وتىر. سۋرەتتە جالاۋلارىمەن ات ۇستىندەگى شاباندوزدار توبىنىڭ جەكپە-جەگى كورسەتىلگەن.
«جاقىن جەردە تۇركى قاعاناتىنىڭ العاشقى بيلەۋشىلەرى – اشينا رۋىنىڭ سينحروندى تاڭباسى تابىلدى. دەمەك ساحنا ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ VII عاسىرعا جاتقىزىلۋى مۇمكىن», دەيدى الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, مونوگرافيا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى الەكساندر گورياچەۆ.
ارحەولوگتەردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل تۇركىلەردىڭ جۋجاندارمەن شايقاسى – تۇركى قاعاناتى مەملەكەتىنىڭ تۋىنا اكەلگەن العاشقى ۇرىستىڭ ءبىرى, ياكي تۇركى تاريحى ءۇشىن تۇركى مەملەكەتتىلىگىنىڭ باسىنداعى تاعى ءبىر, بىراق وتە ماڭىزدى شايقاسى بولۋى عاجاپ ەمەس. قالاي دەسەك تە, ارقارلى پەتروگليفتەرى – الەمدە تەڭدەسى جوق بىرەگەي تاريحي ەسكەرتكىش. الايدا كەسكىن قيىرشىق تاس زاۋىتىنىڭ جۇمىسى سالدارىنان قاتتى ب ۇلىنگەن, بىراق ماماندار بولاشاقتا بىرنەشە شارشى مەتردى الىپ جاتقان شايقاس پاننوسىن تولىعىمەن قالپىنا كەلتىرەدى دەپ ۇمىتتەنەدى.
ال شايقاس ساحناسى – ارقارلى تاۋىندا 38 شوعىر تۇرىندە تابىلعان 4 مىڭنان استام پەتروگليفتىڭ ءبۇتىن ءبىر ەسكەرتكىشى. سۋرەتتەر ەرتە قولادان (شامامەن 4 مىڭ جىل بۇرىن) XIX عاسىرعا دەيىنگى كەزەڭگە جاتادى. ولار كوبىنە وسى ايماقتا بولعان جازبا تاريحقا دەيىنگى جانارتاۋ كراتەرىنىڭ بەتكەيلەرىندە ورنالاسقان. بۇل جەردەن 40-تان استام ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق قونىس, مىڭنان استام قابىر (نەگىزىنەن جاۋىنگەرلەر) تابىلعان. الەكساندر گورياچەۆتىڭ ايتۋىنشا, جاۋىنگەرلىك جەرلەۋ ورىندارىنىڭ كوپتىگى ەجەلگى داۋىردە جانە ارقارلى ەرتە تۇركى داۋىرىندە ماڭىزدى اسكەري ورىن, سونىمەن قاتار كيەلى ورىن بولعاندىعىن كورسەتەدى.
ارقارلىنىڭ سۋرەتتەرى ۇلكەن جانرلىق جانە ستيليستيكالىق الۋاندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. مۇندا قولا داۋىرىندەگى ەشكىلەر مەن بۇقالاردىڭ ءۇشبۇرىشتى بەينەلەرى, سكيف-ساق اڭ ستيلىندەگى ۇلكەن شەبەرلىكپەن جاسالعان سۋرەتتەر, جىرتقىشتاردىڭ شوپقورەكتى جانۋارلاردى تالاۋ كورىنىستەرى تابىلدى. بىراق تاستاعى سۋرەت ونەرى سيۋجەتتەرىنىڭ نەگىزگى توبى جانۋارلار كەيپىندە بەينەلەنگەن, دۇنيەگە اكەلۋشى انانى قاستەرلەۋمەن بايلانىستى. اڭشىلىق, شاباندوزداردىڭ كوپتەگەن سۋرەتى بار. تۇركى كەزەڭى قارۋلى جاۋىنگەرلەر مەن جالاۋلى شاباندوزداردىڭ سۋرەتتەرىمەن سيپاتتالادى. ەجەلگى تۇركى (قارلۇقتار, قىپشاقتار) جانە قازاق رۋلارىنىڭ (البان, جالايىر), ونىڭ ىشىندە وتە سيرەك كەزدەسەتىن – مىسالى, تولەڭگىت الەۋمەتتىك توبىنىڭ تامعالارى كەڭىنەن ۇسىنىلعان. ولار تۇركى تايپالارى مەن قازاق رۋلارىنىڭ كوشى-قون تاريحىنا ساۋلە تۇسىرەدى, ورىن اۋىستىرۋ حرونولوگياسىن جانە وڭتۇستىك–شىعىس قازاقستان اۋماعىنداعى ورتاعاسىرلىق ساياسي قۇرىلىمداردىڭ شەكارالارىن ناقتىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وسى ارادا ارقارلى ەسكەرتكىشتەرى 2017 جىلى جەرگىلىكتى تۇرعىندار مۇراتحان سىدىقبەكوۆ پەن ۇسەن قۇرانبەكوۆتىڭ ارقاسىندا تابىلعانىن ەسكە سالا كەتكەن ءجون. كەشەننىڭ العاشقى زەرتتەۋشىلەرى اتاقتى قازاق تاريحشىسى الەكسەي مارياشەۆ (1933–2018) پەن «وحوتنيكي زا پەتروگليفامي» قاۋىمداستىعىنىڭ عىلىمي ەرىكتىلەرى دەسەك بولادى. ولار 2017–2021 جىلدارى ءوز ەسەبىنەن ارقارلىعا بىرنەشە رەت حالىق ەكسپەديتسياسىن ۇيىمداستىرىپتى.
تاريحي ورىندا كەشەندى تۇردە زەرتتەۋدى الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى جۇرگىزىپ جاتىر دەسەك, ونىڭ ىشىندە ەرلان كازيزوۆ, الەكساندر گورياچەۆ, تاتيانا ەگوروۆا, سايد عالىمجانوۆ سىندى عالىمداردىڭ ۇلەسى مەن ىزدەنىسى ەرەن. ءارى بۇل زەرتتەۋشىلەر – ارحەولوگيا ينستيتۋتى جارىققا شىعارىپ وتىرعان «ارقارلى تاۋىنىڭ پەتروگليفتەرى» مونوگرافياسىنىڭ اۆتورلارى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن دايىنداۋعا «وحوتنيكي زا پەتروگليفامي» قوعامىنىڭ عىلىمي ەرىكتىلەرى – انەل ايباسوۆا, سەرگەي الەكسەنوك, دميتري انانەۆ, ەرلان جاعىپاروۆ (ستەپنياك), ۆلاديمير تيموشەۆسكي جانە باسقالار ۇلكەن ۇلەس قوسقان, ال ەرىكتىلەردىڭ جەتەكشىسى –مونوگرافيانىڭ بىرلەسكەن اۆتورلارىنىڭ ءبىرى ولگا گۋميروۆا.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا قايتالانباس تاريحي جادىگەردىڭ قالاي جويىلا جازداعانىن بايانداعان ولگا گۋميروۆا سەگىز جىل بۇرىن ارقارلى اۋدانى مۇلدەم زەرتتەلمەگەنىن, ءتىپتى قورعالماعانىنا دا توقتالا كەتتى.
وسى ارادا ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جايت: سول كەزدە تانىمال جۋرناليست سەرىك ابىكەن ۇلى پەتروگليفتەرى بار تاستاردى قيىرشىق تاسقا اينالدىراتىن زاۋىت الاڭىنان انىقتاعان ەدى. اقيقاتىنا كەلگەندە, بىرنەشە ەجەلگى تاريحي تاستار وسىلاي جوعالعان, قۇرىلىس قۇربانىنا اينالعان. عالىمدار ولاردىڭ پەتروگليفتەرى اتا-بابالارىمىزدىڭ رۋحاني تانىمدارى تۋرالى اقپارات بەرگەن بولۋى مۇمكىن دەپ بولجايدى, بىراق وكىنىشكە قاراي, ول سۋرەتتەر ماڭگىلىككە جوعالعانى قىنجىلتادى.
دەگەنمەن, 2018–2021 جىلدار ارالىعىندا عالىمدار مەن ەرىكتىلەر بۇل ماسەلەگە قايتا-قايتا قوعام نازارىن اۋدارىپ, باق وكىلدەرىمەن, جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن جانە بيلىك ورگاندارىمەن كەزدەسىپ, ءبىراز جۇمىس اتقاردى. وسى ورايدا, ارقارلى پەتروگليفتەرىن قۇتقارۋعا قازىرگى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى جاناربەك ءاشىمجان مەن قوعام قايراتكەرى مۇحتار تايجان قوسىلعانىن ايتۋ پارىز. ناتيجەسىندە, جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, 2021 جىلى ارحەولوگيالىق كەشەندى مەملەكەت قورعاۋعا الدى. سول سياقتى جەتىسۋ وبلىسىنىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىن قورعاۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى عالىمجان وسپانوۆ تا ارقارلى كەشەنىنىڭ ۇلكەن تۋريستىك جانە عىلىمي الەۋەتى بار ەكەندىگىن العا تارتىپ وتىر.
الماتى
