وسى ءبىر ماشاقاتى مول سالادا 30 جىلدان اسا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن قايىرجان ادىلباەۆتى اڭگىمەگە تارتتىق. مامان قازىرگى ۋاقىتتا «ەرتىس ورمانى» رەزەرۆاتىنداعى جالقاراعاي ورماندارىندا تۇياقتى جانۋارلارعا ارنايى ازىق ورىندارى ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ايتۋىنشا, اڭشىلىقتانۋشى ماماندار مەن ينسپەكتورلار كۇن سايىن وتتىقتارعا قايىڭ مەن كوكتەرەكتىڭ بۇتاق بۋمالارىن ءىلىپ, جەمشوپ شاشادى. جابايى جانۋارلار ىدىستاعى تۇزدى جالاپ, ءيسى بۇرقىراعان شوپپەن ازىقتانادى.
– قاراعايمەن كومكەرىلگەن عاجاپ ولكەدە ەڭبەك ەتۋ – ءبىر باقىت. كەيدە جۇمىستان قالجىراعاندا جالقاراعايعا ارقاڭدى بەرىپ وتىرا قالساڭ, ءبىر كەرەمەت قۋاتتى سەزىنەسىڭ. سوندىقتان مۇنداي تابيعي بايلىقتىڭ ورتاسىندا ءجۇرۋ دەنساۋلىققا دا پايدالى. وتىز جىلدان اسا ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن, قاراپايىم ورمانشىدان باستاپ, جۇرگىزۋشى, حيميالىق وڭدەۋشى, ورمانشىلىق باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, باسقا دا قىزمەتتەردى اتقاردىم. اينالىپ كەلگەندە, بارلىعىنىڭ مىندەتى – قالىڭ قارا ورماندى كۇزەتۋ. قىلقان جاپىراقتى ورمان قىسى-جازى جاپ-جاسىل بولىپ تۇرادى. ارقانىڭ اڭىزاق دالاسىندا, اينالاسى قۋ تاقىر جەردە وسىنداي قالىڭ ورماننىڭ جايقالىپ تۇرعانى كەرەمەت ەمەس پە؟ بۇل بايلىقتى كەلەر ۇرپاققا ودان ءارى كوبەيتىپ جەتكىزسەك, بىزگە ودان ارتىق مۇرات جوق, – دەيدى «ەرتىس ورمانى» مەملەكەتتىك ورمان تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ اڭشىلىقتانۋشىسى قايىرجان تولەگەن ۇلى.
جەر بەتىن اق مامىق كورپە جاپقان مەزگىلدە دە رەزەرۆاتتا قاۋىرت جۇمىس تىنشىمايدى. قىس قاھارىنا ءمىنىپ, ومبى قار تۇسكەندە شالداي, بەسقاراعاي فيليالدارىنداعى قىزمەتكەرلەر جانۋارلار الەمىن براكونەرلەردەن قورعاۋ, جابايى اڭداردى تىركەۋ مەن ولاردىڭ كوشىپ-قونۋ مونيتورينگىن جۇرگىزەدى. بۇل ۋاقىتتا تۇياقتى جانۋارلارعا قار استىنان ازىق تاۋىپ جەۋ قيىنعا سوعاتىنى ءمالىم. وسىنى ەسكەرگەن جەرگىلىكتى اڭشىلىقتانۋشى ماماندار ورمان اراسىن مەكەندەيتىن بۇلان, ەلىك سياقتى سۇتقورەكتىلەرگە ازىق ورىندارىن ۇيىمداستىرادى.
– اعاش اراسىنا قار قالىڭ تۇسەدى. قار كوپ جاۋعان مەزگىلدە ەلىك پەن بۇلان ازىق تاپپاي اشىعا باستايدى. سونداي كەزدە ارنايى الاڭداردا قۇرىلعان وتتىقتارعا قاراعاي مەن كوكتەرەكتىڭ شىبىقتارىنان بۋىلعان سىپىرعىلاردى ءىلىپ قويامىز. تۇياقتى جانۋارلار مۇنى ءسۇيسىنىپ جەيدى. بيىلعى قىسقا 3 مىڭ داناداي بۋما, 150 تسەنتنەر ءشوپ, 2 مىڭ كيلوگرامم تۇز دايىندادىق. الاڭداردا 67 وتتىق, 71 تۇزجالاق جاسالدى. سوڭعى ايازدى كۇندەرى قويمامىزدى اشىپ, جەمشوپتەردى جەتكىزە باستادىق. قار جۇقا بولسا, ازىقتى وتتىقتارعا «ۋازيكپەن», قالىڭ تۇسسە تراكتورمەن اپارامىز. بيىل قار اسا كوپ جاۋمادى, سوندىقتان الاڭدارعا جەتۋدە قيىندىق كورگەن جوقپىز. كەي جىلدارى قار بەلۋاردان كەلىپ, ەلىك پەن بۇلاننىڭ الگى وتتىقتارعا جەتۋى قيىنعا سوعادى. وندايدا تراكتورمەن قاردى بۇزىپ, جانۋارلارعا جول سالامىز. بولماي جاتسا, جۇرەتىن سوقپاقتارىنا ءىلىپ, شاشىپ كەتەمىز. تۇز اڭدارعا كادىمگى دارۋمەن, قىستا يممۋنيتەتتەرىن كۇشەيتىپ, توزىمدىلىكتەرىن ارتتىرادى, – دەيدى تاجىريبەلى مامان.
قايىرجان اعانىڭ سوزىنشە, ورمان اراسىن مەكەندەيتىن سۇتقورەكتى جانۋارلار بوراندى كۇندەرى قالىڭ وسىمدىكتىڭ اراسىنا بارىپ جاتىپ الادى. وندايدا تۇتاسا وسكەن بۇتالاردىڭ ماڭايىن تۇياعىمەن ارشىپ, وزدەرىنە ورىن سايلايدى. دالا تۇتەپ تۇرسا, جايىلۋدى مۇلدە دوعارادى. ايازدى كۇنى ازىق ىزدەپ جۇرە بەرەدى.
ءار جىلدىڭ اقپان ايىندا جابايى اڭداردىڭ ساناعى باستالادى. ورماندا اڭداردىڭ 40-تان استام ءتۇرى بار, سولاردىڭ مەكەندەيتىن اۋماقتارىن, سانىن انىقتاۋ كەرەك.
– اڭ-قۇس بۇرىنعىداي ۇركەك ەمەس, بىزدەن قورقا قويمايدى. قازىر ولارعا مىلتىق كەزەيتىن براكونەرلەر جوقتىڭ قاسى. جاساپ قويعان وتتىقتارىمىزدى ءبىلىپ العان, كەيدە ازىق سالىپ جاتساق الىستان وراعىتىپ جۇرەدى. سوناۋ ءورت قالىڭ بولعان جىلدارى ورماننان اۋىپ كەتكەن تيىندەر دە قايتىپ ورالا باستاعان. جالپى, سوڭعى ۋاقىتتا اڭنىڭ قاي ءتۇرى بولماسىن كوبەيىپ كەلەدى, – دەپ كوڭىلى تولا سويلەدى ورمانشى.
رەزەرۆات وبلىستىڭ شارباقتى, اققۋلى اۋداندارى اۋماعىندا ورنالاسقان. ۇيىسا وسكەن جالقاراعايلار سولتۇستىگىندە رەسەيمەن, شىعىسىندا سەمەي ورماندارىمەن شەكتەسەدى. ەرتىس-بايان وڭىرىندە رەزەرۆاتقا 278 مىڭ گەكتار جەر قاراسا, سونىڭ 194 مىڭ گەكتاردان استامىن ورماندى جەرلەر كومكەرگەن. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, سۇتقورەكتىلەردىڭ 40 ءتۇرى, قۇستاردىڭ 39 ءتۇرى مەكەن ەتەدى. ولاردىڭ نەگىزگى تۇرلەرى – ەلىك, قاسقىر, قويان, تۇلكى, سىلەۋسىن, قارساق, بورسىق, ءتيىن, قۇر, ءشىل. كەيىنگى جىلدارى بۇلاننىڭ سانى دا ايتارلىقتاي ءوسىپ, سوڭعى رەت 271 باس تىركەلگەن. ءسىبىر ەلىگىنىڭ سانى مىڭعا جۋىقتاسا, 700-گە تارتا بورسىق, 70-تەن استام سىلەۋسىن, 100-گە جاقىن بۇركىت بار. بۇعان قوسا بەزگەلدەك, ۇكى, يتەلگى قۇستارىن, سۋساردى ءجيى كورۋگە بولادى.
كانىگى ورمانشى ءسوز سوڭىندا كەيىنگى جىلدارى رەزەرۆات اۋماعىندا ءورت وقيعالارىنىڭ مەيلىنشە ازايعانىنا قۋاناتىنىن ايتتى. ورمانشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسى دا كوتەرىلىپ كەلەدى. تەك كوڭىلگە كىربىڭ تۇسىرەتىن ءبىر جايت, رەزەرۆاتتاعى كەيبىر تەحنيكالار توزعان ءارى جەتىسپەۋشىلىك بايقالادى. اسىرەسە قار ۇستىمەن وزدىگىنەن جۇرەتىن شانالار جوق. بۇعان دەيىن ارنايى تەحنيكالار بولعان ەكەن. ولار ابدەن ەسكىرگەنىنە بايلانىستى ەسەپتەن شىعارىلعان. ەندى ولاردىڭ ورنىن باساتىن جاپونيادا نەمەسە ەۋروپا ەلدەرىندە شىعارىلعان ساپالى شانالار بولسا دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى. مۇنداي تەحنيكالار ورمانشىلاردىڭ ۇتقىرلىعىن ارتتىرىپ, جالقاراعاي مەن اڭ-قۇستاردى براكونەرلەردەن قورعاۋدا زور سەپتىگىن تيگىزەدى.
پاۆلودار وبلىسى,
شارباقتى اۋدانى,
شالداي اۋىلى
