– الدىمەن ءسىز وقىرمانعا سىنشى رەتىندە تانىلدىڭىز. سوندىقتان اڭگىمەنى سىننان باستاساق. قازىرگى ادەبي سىننىڭ دەڭگەيى قانداي, وعان كوڭىلىڭىز تولا ما, سوعان توقتالساڭىز؟
– سىنشى – سيرەك دارىن. بىراق بۇل مويىندالعان شىندىق دەسەك تە, ناعىز سىنشىنىڭ قادىرىن بىلە بەرمەيمىز. قازىر ادەبي تالداۋدىڭ ورنىنا تامسانىپ جالىقتىراتىن, دالەلدەۋدىڭ ورنىنا قىزىل سوزبەن وراعىتىپ شاپقىلاي بەرەتىن, ءماتىن ەرەكشەلىگىن نازىك سەزىنە المايتىن سىرداڭ سىدىرتۋ بەلەڭ الدى. شىندىعىندا, كوبىك ءسوزدى كوپىرتىپ جازعان سىنعا ۇقساس پىكىرلەردىڭ اتكوپىرلىگى سىننىڭ بەدەلىن ءتۇسىردى. ءبىر جاعىنان, اۆتوردىڭ ءبىلىم-بىلىگى, تانىم-تۇيسىگى, ويلاۋ مەن سەزىنۋى, ءسوز ساپتاۋى ونىڭ جازعان سىنىنان نەمەسە كوركەم شىعارماسىنان انىق كورىنەدى. ناعىز ادەبي سىن – تەرەڭ كوركەمدىك تانىم مەن سەرگەك ەستەتيكالىق تالعامنىڭ, تاجىريبە مەن شەبەرلىكتىڭ, ەڭبەك پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جەمىسى. ونى ايىپتاۋ ەمەس, بايىپتاۋ دەپ ءتۇسىنۋ قاجەت.
قازىر ادەبي سىن مۇلدەم جوق ەمەس, بار. نەگىزىنەن بەلسەندىلىك كورسەتىپ جۇرگەندەر – جاس سىنشىلار. ولاردىڭ جاريالانىپ جۇرگەن سىني, عىلىمي ماقالالارىندا ادەبي شىعارمانى ءتۇرلى تۇجىرىمداما مەن الۋان ماسەلە تۇرعىسىنان قاراۋعا يگى تالابى ايقىن. ايتسە دە سىنشىلار قاتارى تىم از. ولارعا قولايلى جاعداي جاسالماي كەلەدى. سىن جازا الاتىن قالامگەرلەرىمىز دە از ەمەس. سولارعا دا قوزعاۋ سالىپ, سىنشىلار قاتارىن كوبەيتۋ – ۋاقىت تالابى. سان بار جەردە ساپا دا جاقساراتىنى انىق.
دەگەنمەن ادەبي سىن ۇنەمى كوڭىلدەگىدەي بيىك دەڭگەيدە جازىلا بەرمەيدى. ەلىمىزدە جىلىنا ءتورت-بەس مىڭ جاڭا كىتاپ جارىق كورەدى. وعان بۇرىن جازىلعانداردى قايتالاپ باسىپ, مەزى ەتەتىن, ىقىلاسپەن وقۋىڭ قيىن كوپتومدىقتى قوسىڭىز. قازىر كلاسسيك اتانۋدىڭ ەڭ تاپتاۋرىن, وڭاي جولى ءالسىن-ءالسىن كوپتومدىق شىعارۋ سياقتى. ولاردىڭ بارلىعىنا ادەبي سىن ارقىلى تالداۋ جاساپ, توسقاۋىل قويۋ مۇمكىن ەمەس.
– بۇرىن سىنشىنىڭ سۇسى, سىننىڭ ازۋى بار ەدى. بۇگىندە سول ازۋ قالدى ما؟
– قاساڭ جازىلعان ادەبي سىن مەن زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن وقىرمان تۇگىلى قالامگەرلەر دە وقىمايدى. ال مەرزىمدى باسپاسوزدە جاريالانىپ جۇرگەن ادەبي سىننىڭ الجۋازدىعى مەن شالاعايلىعى وقىرمان تالعامىن تومەندەتتى. باسقانى بىلاي قويعاندا, قانشاما مەكتەپ وقۋشىسىنا ارنالعان وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىندا, حرەستوماتيالاردا بىلىكتى ادەبي قاۋىم تاراپىنان مويىندالماعان, جوعارى باعالانباعان شىعارمالاردىڭ جىلدار بويى قايتالاپ ۇسىنىلۋى – باعدارلاما جاساۋمەن اينالىساتىن مەكەمەلەردىڭ بىلىكسىزدىگى دەمەسكە امال جوق.
جالپى, بەلگىلى ءبىر تۇلعا مەن كۇردەلى تاريحي كەزەڭدى ارقاۋ ەتكەن شىعارمالار تاريحي-كوركەمدىك مالىمەت ءۇشىن تاڭسىق نەمەسە قۇندى كورىنەر, الايدا ونى ناعىز ادەبيەتتىڭ بيىگى, كوركەمدىك تابىسى دەپ ايتۋ شىندىققا ۇيلەسە قويمايدى. جۋرناليزمگە ۇقسايتىن سونداي شىعارمالار ادەبيەتىمىزدىڭ تابىسى دەپ باعالانۋى – سىننىڭ ازۋسىزدىعى دەگەننەن گورى جاپپاي ەتەك العان جالعان ماداقتىڭ, ەكى جەپ بيگە شىققىسى كەلەتىن استىرتىن ەسەپشىلدىكتىڭ, تالعامسىزدىقتىڭ ءبىر كورىنىسى دەر ەدىم. سىنشى دا – شىعارماشىلىق تۇلعا. ازۋلى سىن جازسا, وتپەلى ومىردە قۇلاعىنان قيقۋ كەتپەيتىنىن, باقيعا كەتسە دە, قۇلاعىن شۋلاتا بەرەتىنىن كوردىك. سونىمەن قاتار اقپارات قۇرالىن ءوزىنىڭ جەكەمەنشىگى سياقتى پايدالانۋعا بەيىم, كەيبىر باسشىلاردىڭ «ەپتىلىگى», «كوڭىلجىقپاستىعى», شالاعاي ماقالالاردىڭ جاريالانۋىنا توسقاۋىل قويماۋى, كوركەمدىك دەڭگەيى ناشار كىتاپتاردىڭ كوپە-كورىنەۋ ناسيحاتتالۋى اقيقاتتان الىستاتىپ, وقىرماندى اداستىرادى. بۇل باسشىنىڭ دا, باسىلىمنىڭ دا, سىننىڭ دا بەدەلىن تۇسىرەدى. مۇنى «ايتپاسا, ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى» دەيمىز. اقيقاتىن ايتقاندا, سۋرەتتەۋ مەن بايانداۋدى ءجىتى اجىراتا المايتىن, ءسوز قولدانۋ سيپاتىنا قاراپ, سويلەمنىڭ پلاستيكاسىن, ءماتىننىڭ دەڭگەيىن اڭعارا المايتىن, ومىرلىك-الەۋمەتتىك تياناعى مەن فيلوسوفيالىق استارىن تۇسىنبەك تۇگىلى تۇيسىنە المايتىن, جۋرناليستيكانى ادەبيەت دەپ, ادەبيەتتى جۋرناليستيكا دەپ ۇعىناتىن قارابايىر سىن-زەرتتەۋلەرگە قالاي قارىن اشپايدى. مۇندايدا شالا تانىم اداستىرادى, شالاعاي تالعام تالاستىرادى.
– تالعام تۋرالى ايتىپ قالدىڭىز. ءبىر كەزدەگى كوركەم ءسوزدىڭ دامىنە تامساناتىن تالعامپاز وقىرماننان ايىرىلىپ قالعان جوقپىز با؟
– شىنىندا دا, ول بۋىن تىم سيرەپ قالدى. كەيدە مۇلدەم جوعالىپ بارا ما دەپ الاڭدايمىن. قازىر قاراپايىم وقىرمان تۇگىلى, ءمۇيىزى قاراعايداي عالىمداردىڭ ءبىرازى «پروزا كوپسوزدىلىكتەن ارىلىپ كەلەدى» دەپ پايىمداۋعا بەيىم. تولقىتپايتىن, كەيىپكەردىڭ جۇرگەن-تۇرعانىن تىقىلداتىپ ءتىزىپ بەرگەنگە ء«ماز» ەسەپشوت پروزا, ولاي ءبىر, بۇلاي ءبىر ىرشي بەرەتىن ۇزىك-ۇزىك, شەگىرتكە سويلەمدەر, تەلەگرامما مالىمەتى سەكىلدى «اسىعىسى» كوپ شىعارمالار بىردە ستسەناريگە, بىردە پەساعا ۇقساپ جاتادى. ۋاقىت, مەكەن, كەڭىستىكتى ناقتى جەتكىزە المايتىن جۋرناليستىك جۇردەك قىزىل سوزدەر اعىنى – البەتتە, كوپسوزدىلىك. ال جازۋشىنىڭ جان تەرەڭىنەن شىمىرلاپ شىققان ءار ءسوزى سويلەمنىڭ سىرىن تەرەڭدەتىپ, ءار «بولىگى» ىنتالى كوزگە عانا سىرىن اڭعارتادى. ال جالپى مازمۇنى وزىندىك كۇردەلى الەمگە اينالعان شىعارمالار كورىنىستى, سيتۋاتسيانى, سونى تۇيسىنگەن كەيىپكەردىڭ تابيعاتىن, رۋحاني الەمىن دە سەزىندىرە الادى. سول ارقىلى وقىرماننىڭ ينتۋيتسيا الەمىنە جەتەتىن, كەمەلدەندىرەتىن يمپۋلس قازىناسى مولايا بەرمەك. كوركەم ادەبيەتتىڭ مۇمكىندىگى مەن ميسسياسى – سوعان ۇلەس قوسۋىندا.
قازىر جۇزدەگەن مىڭ تارالىممەن شىعاتىن ادەبي شىعارمانى تابا المايسىز. اۋدان مەن اۋىلداعى كىتاپ دۇكەندەرىنىڭ جويىلۋى حالقىمىزدىڭ رۋحاني الەمىنە وراسان زور سوققى بولىپ ءتيدى. بۇگىندە ويلى وقىرمان تۇگىل ەكى اۋىز ءسوزدىڭ باسىن قۇراپ ايتا المايتىندار كوبەيدى. وسىنداي جاعدايدا ادەبي سىننان ازۋلىلىقتى تالاپ ەتۋگە ءداتىمىز بارمايدى. انىعىندا, بۇگىنگى ادەبي سىن سىناۋعا ەمەس, قامقورلىققا ءزارۋ! سالماقتى ءبىر ماقالا جازۋعا قانشاما ۋاقىت, قۋات جۇمسالاتىنىن جازباعان ادامدار بىلمەيدى. «اتتىڭ جالى, تۇيەنىڭ قومىندا» جازىلا سالاتىن پىكىرلەر – ساۋاتتى, شىنايى سىن ەمەس.
– تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ادەبيەتكە دە ەركىندىك كەلدى. ءتۇرلى ادەبي اعىمدار پايدا بولدى. بۇگىنگى قازاق ادەبيەتى قاي باعىتپەن دامىپ بارادى دەپ ويلايسىز؟
– الدىمەن باعدارىمىزدى بايىپتاۋ ءۇشىن ادەبيەتتىڭ دامۋ باعىتىن تارازىلاۋ قاجەت. دەگەنمەن ونى دۇرىس نەمەسە بۇرىس دەپ باعالاپ قاقپايلاۋ, تىزگىندەۋ – ءجونسىز. كوركەم شىعارماشىلىققا قالاي قىسىم جاسالعانىن كەزىندە ابدەن كورگەنبىز. ۇقساس كەيىپكەرلەر, دەڭگەيلەس شىعارمالار, تاپتاۋرىن تاقىرىپتار, ستاندارتتى تۋىندىلار ميلليونداردىڭ, دەمەك, تۇتاس قوعامنىڭ رۋحاني دامۋىنا ورنى تولماس زيان كەلتىردى. قازىرگى تولىق ەركىندىك جاعدايىندا قيالدىڭ شارىقتاۋىنا دا, سانقيلى مانەر-ورنەكتى قۇلپىرتۋعا دا قالامگەردىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ەمەس. بولمىستىڭ قۇبىلىسى قيساپسىز قيىرلارىن, سەزىمنىڭ ساپىرىلىسىپ, قايناپ جاتقان قاتپار-قياندارىن شارلاعان تەجەۋسىز قيالدىڭ وزىندىك «قيسىنى» مەن ءوزىمشىل ورشىلدىگىنەن باستاۋ العان الۋان ىزدەنىس پوەزيادا دا, پروزادا دا سايراپ جاتىر. ەڭ باستىسى, سولار سەندىرە مە, كوڭىلگە قونا ما, كوكەيكەستىنى ايتا الا ما, تولعاندىرا ما؟
الەمدىك ادەبيەتتىڭ تاڭداۋلى ۇلگىلەرىنەن ۇيرەنۋ, ءنار الۋ, جارىسۋ بار. كوزىم شالعان جەكەلەگەن شىعارمالار بويىنشا ايتسام, بۇرىن-سوڭدى انىق ايشىقتالماعان ورنەكتەر, بوياۋلار, تولعامدار, كەيىپكەرلەر, تاقىرىپتار, تاسىلدەر كورىنە باستادى. جاي ەلىكتەۋ مە, الدە دامىتۋ ما, نەمەسە دالاقتاپ قاپتالداسۋعا جان سالۋ ما؟ جالپى, ادەبي ۇدەرىسكە باعا بەرۋ ءۇشىن قىرۋار كىتاپتى وقىپ, زەرتتەپ بارىپ ايتۋ كەرەك. بۇل ماسەلەمەن ءتيىستى عىلىمي مەكەمەلەر مەن وقۋ ورىندارى اينالىسىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزگەنى دۇرىس.
ءاسىلى, تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋدىڭ ءبىر جولى – وزگەلەردىڭ بىزگە دەگەن ىقىلاس-قۇرمەتىن ارتتىرۋ. ولاي بولسا, باسقا ەلدەر مويىندايتىنداي شىعارمالار جازۋ, ەڭ تاڭداۋلىسىن شەت تىلدەرگە اۋدارۋ قاجەت. ماقتالىپ جۇرگەن شەتەل كلاسسيكاسىن وقىعاندا, بىردەن كوزگە تۇسەتىنى – ناسيحاتى كەرەمەت, جازۋ تەحنيكاسىن قاپىسىز يگەرگەن, ادەبي ساۋاتتىلىعى تالاسسىز. الايدا ءبىراز شىعارماداعى ەستەتيكالىك قۋات كەمشىندىگى مەن كوركەمدىك-فيلوسوفيالىق مازمۇن الەمىنىڭ جۇتاڭدىعى قارىن اشىرادى.
– كەيىنگى وتىز جىل ىشىندە ءبىراز سۇيەكتى ادەبي تۋىندى جازىلدى. بىراق كاسىبي سىنشىلار تاراپىنان ءىشىنارا شىعارمالارعا بولماسا, جالپى ادەبي ۇدەرىسكە تولىق باعا بەرىلدى دەي المايمىز. مۇنى قالاي تۇسىنەمىز؟
– جالپى, ادەبي ۇدەرىستىڭ اۋقىمى اسا كەڭ. كوركەمدىك قۇبىلىستار دەۋگە لايىقتى شىعارمالاردى ىزدەپ تابۋعا, تانۋعا, تالداۋعا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءمان بەرىلمەسە, جەكەلەگەن كاسىبي سىنشىلاردىڭ مۇمكىندىگى جوق. بۇل ورايدا مۇددەلى مينيسترلىكتىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق ىسكەرلىگى, الدە قارجىلىق مۇمكىندىگى جەتپەي جاتاتىنىن تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى كەزەڭدە ايقىن اڭعارىلادى. نەگىزىندە, مينيسترلىك تاپسىرىسى مەكەمەلەرگە بەرىلىپ, سولار قارجىلاندىرىلادى. ال ءىس جۇزىندە ادەبي سىن, عىلىمي زەرتتەۋ – جەكە شىعارماشىلىق. بۇل سالادا ءتيىمدى جۇمىس جۇرگىزۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىنى تالاي دالەلدەنگەن.
قازىر ادەبي ۇدەرىسكە تولىق باعا بەرۋ بىلاي تۇرسىن, نەگىزگى نىشانداردى جالپىلاما شامالاۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. شىعىپ جاتقان زەرتتەۋلەر كەيدە قولعا تۇسكەندە, ادەبي ۇدەرىستىڭ ەرەكشەلىگىن تىم قۇرىسا شامالاۋ ءۇشىن كەيدە پاراقتاپ قالامىز. عىلىمي دارەجەسى جوق, ساۋاتتى وقىرمانداردىڭ وزدەرى-اق ايقىنداي الاتىن, شىعارمالاردىڭ مازمۇنى, يدەياسى, كەيىپكەرلەرى تۋرالى مالىمەت بەرىلەدى دە, ادەبيەت تاريحى نەمەسە ادەبي ۇدەرىس كونتەكسىندەگى ەرەكشەلىگى كومەسكى قالادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى شىعارمانىڭ كوركەمدىك ساپاسىن اجىراتا المايدى. كەيدە ءتىپتى اقىنداردىڭ پوەزيانى, جازۋشىلاردىڭ پروزانى نازىك, تەرەڭ تۇسىنە بەرمەيتىنىنە قايران قالاسىز.
– كوركەمدىكتىڭ ءبىر كىلتى – جانر. ءار جانردىڭ كوتەرەتىن ءوز جۇگى بار. قازىر ادەبي جانرعا كوپ ءمان بەرىلمەيدى. بۇل ءۇردىس جاس قالامگەرلەر اراسىندا بايقالادى. بۇعان قالاي قارايسىز؟
– ءوز باسىم بۇگىنگى جاستاردىڭ ادەبي ساۋاتتىلىعى مەن الۋان جانرداعى تىنىمسىز ىزدەنىسىنە قۋانامىن. ولاردىڭ وقۋىنا دا, قالام سىلتەۋىنە دە ەركىندىك بەرىلگەن كەزەڭدە قاي ىزدەنىسىن دە قولدايمىن. «كوش جۇرە تۇزەلەدى» عوي. وسكەن سايىن تاجىريبەسى مولايادى, وزىنە قويار تالابى دا ارتادى. شارق ۇرىپ ءجۇرىپ, اقىرى بيىككە جەتەتىنىنە سەنەمىن. كەڭەستىك كەزەڭدەگىدەي پوەزيا مەن پروزاعا پاروديا سەكىلدى ولەڭ-رەپورتاج, ولەڭ-وچەرك, ولەڭ-سۋرەتتەمە, وچەرك-اڭگىمە, وچەرك-رومان, ينتەرۆيۋ-رومان, نوۆەللا-رومان, جۇمىسشى تابىن ارقاۋ ەتكەن پوەما, سۋ, تراكتور, اككۋمۋلياتور زاۋىتى تۋرالى روماندار, ديرەكتور, پارتورگ جايىنداعى پوۆەستەردىڭ سارىنىمەن كەتپەسە دەيمىز. جاستار تۇگىل كەيبىر جاسامىستاردىڭ ماقالا, ەتيۋدتەردەن جاماپ-جاسقاعان, قىرىق قۇراۋ روماندارىن كوزىمىز شالىپ قالادى. ءار جىلدارى جازعان تاقىرىپتاس پوۆەستەردىڭ باسىن قوسىپ, رومان دەپ جاريالاعانداردى دا ەستىدىك. بۇل قۇمدى جيناپ الىپ, تاس دەپ, تاستاردى جيناپ الىپ تاۋ دەگەن سياقتى اسەر ەتەدى. وسى تاقىرىپتى ارنايى قاراستىرۋ دۇرىس بولار.
– ءوزىڭىز سوڭعى جىلدارى تۇشىنىپ وقىعان قاي تۋىندىنى ەرەكشە باعالايسىز؟
– وقۋعا مۇرشام بولماي جۇرگەن شىعارمالار كوپ. سوندىقتان قولىما ءتيىپ, ۇناعان ءبىرىن ەرەكشەلەسەم, ادىلەتتەن الىس كەتەم بە دەپ تارتىنامىن.
– بالالار ادەبيەتىنىڭ دامۋىنا دا قوماقتى ۇلەس قوسىپ ءجۇرسىز. بىراق جەتكىنشەكتەر تاقىرىبىنا قالام تارتىپ جۇرگەندەر از سەكىلدى كورىنەدى. مۇنىڭ سەبەبىن ايتا الاسىز با؟
– بالالارعا ارناپ ءونىمدى ەڭبەك ەتكەن اعا بۋىننىڭ قاتارى سەلدىرەدى. ورتا بۋىن وكىلدەرى از بولسا دا بار. الايدا كەيىنگى جىلدارى پروزادا دا, پوەزيادا دا, اسىرەسە شاعىن جانرلاردا جاڭا جاس بۋىن قالامگەرلەر مولىراق كورىنىپ ءجۇر. بۇل سالاداعى باستى قيىندىق – بالالارعا, ونىڭ ىشىندە بالاباقشا مەن باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا تارتىمدى, جاڭا كوركەمدىك الەم جاساۋ, سولاردىڭ تالاپ-تالعامىنان شىعاتىن تىلمەن جازۋ. بۇگىنگى بالالاردىڭ ءومىرى – قالامگەرلەر ءۇشىن بۇرناعى كەزەڭدەردەن مۇلدە باسقا. كۇردەلى الەم. جەتكىنشەكتەر ينتەرنەت ارقىلى الەمنىڭ قىرۋار ىقپالىن سەزىنىپ وتىر. ولاردىڭ كورگەنىنىڭ بارلىعىن بىلەتىن بىردە-ءبىر قالامگەر جوق. سونداي-اق باسقا جانرلارمەن سالىستىرعاندا, بالالار ادەبيەتىنە بايلانىستى ادەبي بايقاۋلار از.
– «ايبوز» ۇلتتىق سىيلىعىن العان «ىزدەر قۇپياسى» اتتى بالالار ادەبيەتىندە العاش جازىلعان شىتىرمان رومانىڭىزدى وقىرمان جىلى قابىلدادى. شىعارمانىڭ سيۋجەتى قىزىقتى. كەيىپكەرلەر بەينەسى دە تارتىمدى. وسى تۋىندىنى جازۋعا نە تۇرتكى بولدى؟
– قاي قالامگەر ءۇشىن دە شىعارماشىلىعىنا اسەر ەتەتىن قۋات – شەكسىز بولمىس شىندىعى. اكەمنىڭ ءىنىسى شوپان بولدى. جازعى دەمالىسىمدى ىلعي سول كىسىنىڭ ۇيىندە, قويلى اۋىلدا وتكىزەتىنمىن. شەكسىز, شالقار كەڭىستىك پەن قۇلازىعان قۇلا ءشولدىڭ, ساعىمعا مالىنعان قىر مەن كوگىلدىر مۇنارعا ورانعان تاۋلى ولكەنىڭ تاڭعاجايىبى ءتانتى ەتەتىن. بالا كۇنىمنەن ماعان ۇلان-قيىردا تاعدىر-تالايى ارقيلى ادامدار, مالشىلاردىڭ تىنىمسىز بەينەتكە تولى تىرشىلىگى, بۇركەۋلى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك, ۇيرەنشىكتى تۇرمىستىق اۋىرتپالىق سياقتى قايناپ جاتقان سانسىز قۇبىلىس جاقىن بولدى. رومانداعى نەگىزگى تابيعات كورىنىستەرىن دەرلىك ءوز كوزىممەن كوردىم. وعان سىيماي قالعان قانشاما «قىزىق» بار.
اسىرەسە وقۋشى كەزىمدە كورگەن ءبىر سۇمدىق سۋرەت ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمنان كەتپەيدى. مونشاعا ءتۇسىپ جاتقانمىن. ءبىر كەزدە جۋىناتىن جەرگە شەرتىپ جىبەرسە, جارىلىپ كەتەردەي كەرىلگەن, توڭكەرگەن قوڭىر قازانداي قارىن كىرىپ كەلە جاتتى. وسىنداي دا قارىن بولا ما ەكەن, قايدان ءجۇر, كىمدىكى دەپ, تاڭعالىپ ۇلگىرگەنىمشە, وعان تومەننەن كەپكەن تاياقتاي ەكى اياق ىلەسىپ, جوعارعى جاعىنان سۇپ-سۇر, قۋ بۇتاقتاي سيديعان ەكى قول سالبىراپ كوزگە شالىندى. جارىلىپ كەتەردەي ءىسىنىپ, تىرسيعان قارىننىڭ قوس قاپتالىندا – ەسكى كۇلدەن سۋىرىپ شىعارعان ءجىپ-جىڭىشكە شىبىقتارداي كولدەنەڭ قابىرعالار, جوعارعى جاعىندا – ءار بەدەرى شۇڭىرەيگەن, ءار سىزىعى بەدىرەيگەن كوكىرەك, ودان جوعارىدا – قۇرعاپ, قىلقيعان قۋ شاندىر كەڭىردەك, ونىڭ ەكى جاعىن الا جاقىنداۋدا قيعاشتاي سوزىلعان قوس بۇعانا قاعازدان دا جۇقا, ابدەن توزىعى جەتكەن تەرىنى تەسىپ شىعارداي سىرەسكەن. توقەتەرى, قاراۋعا كوز شىدامايتىن, اتامزامانعى ەسكى تەرىمەن كەپتەگەن ادام قاڭقاسى ۇلكەن قارىندى الىپ كەلدى. ۇلكەن-كىشىسى بار, وتىرعانداردىڭ بارلىعى كىنالى ادامدارداي ءبىر ساتكە تىنا قالدى, تىم-تىرىس. مانادان بەرى اراگىدىك ايتىلىپ جاتقان ازىلدەر ساپ تىيىلدى. ول اقىرىن جىلجىپ بارىپ, بۋ بولمەسىنە كىرگەندە عانا ءسال جەڭىلدەگەندەي سەزىندىك. ۇلكەن كىسىلەردىڭ ءبىرى: «وبال-اي, نەبارى ون بەس-ون التىداعى بالا. رادياتسيانىڭ زاردابى» دەپ ايتىپ جاتتى. باسقالار ءۇنسىز. ول كەزدە سەمەيدەگى اتوم پوليگونىنىڭ زاردابى ايتىلمايتىن. ونى كەيىن ءبىلىپ, كۇيزەلدىك قوي.
مەنىڭ اۋىلىم – الماتىعا ءتيىپ تۇر. سوعان ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن ەكولوگيالىق جانە تاعى باسقا دا جاعدايعا بايلانىستى كوپ اعايىن كوشىپ كەلدى. سولار ارقىلى بارلىق ولكەدەگى جاعدايدى ءبىلىپ ءجۇردىم. قىسقاسى, ەلدىڭ تۇرمىسى, وعان اسەر ەتكەن قانشاما فاكتور ساپىرىلىسى, تاريحي-ساياسي ىقپالدار الەمىندەگى قىم-قۋىت قۇبىلىستار كوپتەگەن باۋىردىڭ ءومىرىن وزگەرتكەنىن ايقىن كوردىم. بۇعان الاڭداماۋ مۇمكىن ەمەس. سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ زاردابى عاسىرلارعا سوزىلاتىن, حالقىمىزدىڭ وزەگىندەگى ءورت, وشپەيتىن شەر. ءومىرىمىزدىڭ وسىنداي كۇردەلى شىندىعى كوكەيدەن كەتپەدى. وسى جاعداي شىعارمانىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە اسەر ەتتى. سونداي-اق 1991 جىلى جازىلىپ, الدىمەن ماسكەۋدە, سوسىن گەرمانيادا ىرىكتەۋدەن ءوتىپ, كەڭەس جازۋشىلارىنىڭ جيناعىندا (1992) نەمىس تىلىندە جاريالانعان «SOS» بەلگىسى اتتى اڭگىمەم دە, بىلتىر «التىن قالام» بايقاۋىندا باس جۇلدە بەرىلگەن «ۋران كەنىشى» دەگەن تۋىندىم دا وتانىمىزدى سىناق الاڭىنا اينالدىرعان قارسىلىقتان تۋدى. سوڭعى قازاق قالعانشا, بۇل قارسىلىق توقتامايدى.
سونىمەن بىرگە الەمدىك بالالار ادەبيەتىندەگى تابىستى سانالىپ جۇرگەن ءبىرتالاي ىزدەنىستىڭ الا-قۇلالىعىنا, كوركەمدىك الەمىنىڭ شەكتەۋلىلىگىنە تاڭداندىم. ارينە, بالدىرعاندار تانىمىنىڭ ورەسى مەن ءورىسى بەلگىلى. بىراق كوركەمدىك قيال, شەبەرلىك شەكسىز ەمەس پە! كەيىپكەرمەن بىرگە جورتىپ وتىراتىن ۇيرەنشىكتى «وڭاي» ماشىقتان تارتىندىم. باستىسى, وبرازداردىڭ سونىلىعىنا, تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپتىعىنا, سول ارقىلى جەتكىنشەكتەردىڭ كوركەمدىكتى ءتۇرلى تۇرعىدان سەزىنىپ, كۇردەلى ويلاۋىنا اسەر ەتۋگە, جاڭا كوركەمدىك الەم جاساۋعا دەن قويدىم. ناتيجەسى قانداي؟ وعان بىلىكتى وقىرمان – تورەشى.
– سىنشى, جازۋشى, عالىمسىز. وسى ءۇش سالانىڭ باسىن قالاي توعىستىردىڭىز؟
– قاي-قايسىسىنا دا ىقىلاسىم بولعانىمەن, ۇشەۋىن ءبىر ارناعا توعىستىرايىن دەپ ءولىپ-ءوشىپ ۇمتىلا قويعان جوقپىن. وعان ءومىردىڭ ءوزى ىقپال ەتسە كەرەك. ءسوز ىڭعايى كەلگەندە, ءبىر «قۇپيانى» ايتا كەتەيىن. ءتۇرلى سالادا, جانرلاردا ىزدەنۋدىڭ قىزىعى دا, قيىندىعى دا بار. وزىڭە ء«وزىڭنىڭ» عانا كوزىڭمەن قاراساڭ – ءبىرتۇرلىسىڭ, وزگەلەردىڭ كوزىمەن قاراساڭ – كوپتۇرلىسىڭ. سونىڭ قايسىسى – ءوزىڭ؟ نەمەسە قايسىسىندا ءوزىڭ بارسىڭ؟ سونى تابۋ تۇگىل, ويلاۋعا ۋاقىت تابا الماساڭ, اداسىپ ءجۇرسىڭ. ءوزىڭ ءوزىڭنىڭ نەمەسە وزگەلەردىڭ ىشىندە اداسىپ سانسىراعاندا, ناعىز ءوزىڭدى ساعىناسىڭ, ىزدەگىڭ كەلەدى. شىن, اقيقات ءوزىڭ قول جەتپەيتىن قاشىقتا بۇلدىراپ, شامشىراقتاي شاقىرا بەرەدى...
ەندەشە, ءار سالادا, ءار جانردا ىزدەنۋ, ءار شىعارماڭدى الدىڭعىدان «باسقاشا» جازۋ – ءوزىڭدى وزگەشە زەرتتەۋدىڭ, ءوزىڭدى سىناۋ مەن تالداۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىگى. وتكەنىڭمەن مارقايىپ, جەتكەنىڭمەن شالقايىپ, «قاسىم سالعان قاسقا جولمەن» قايقايىپ تارتا بەرۋ – قانشا اقتالعىمىز كەلسە دە, بۇگىنگى شەكتەلگەنىمىز ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك.
– زيالى ازامات رەتىندە قوعامدا ءسىزدى قانداي ماسەلە تولعاندىرادى؟
– تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋعا, ەلىمىزدى وركەندەتۋگە اسەر ەتەتىن سانالۋان ماسەلەلەر كىم-كىمدى دە تولعاندىرادى. عارىش الەمىندە كورىنبەيتىن نۇكتەدەي عانا جەر پلانەتاسىنىڭ (عالامشار ەمەس) ەڭ وزەكتى پروبلەمالارى ءبىزدىڭ بايتاق جەرىمىزدە دە شيەلەنىسىپ جاتىر. سول پلانەتامىزدىڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى, تاعدىرى ءار ادامنىڭ ادالدىعىنا, جاۋاپكەرشىلىگىنە بايلانىستى. ادالدىقتان اتتاۋ, ادىلەتتى تاپتاۋ دەگەنىڭىز, تۇپتەپ كەلگەندە, ءوزىڭدى ازدىرۋ, ءوزىڭدى تورلاۋ, تۋعان ەلىڭدى قورلاۋ.
الايدا كىم بولساڭ, ول بول! سەن – ءوز ويىڭنىڭ قۇيىرشىعىسىڭ با, قولشوقپارىسىڭ با, قوجايىنىسىڭ با؟ سونى باقىلاۋدى ۇمىتپا! ەلىڭنىڭ باقىتى – تاۋەلسىزدىككە قيانات جاساما!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
