ەلنۇر بەيسەنباەۆ:
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستە «عىلىمسىز ەل قۇردىمعا كەتەدى. عىلىمى وزىق ەل كەز كەلگەن داعدارىستى ەڭسەرە الادى. عىلىم وركەندەسە, ەكونوميكا دا وركەندەيدى, ياعني حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ارتادى, تۇپتەپ كەلگەندە عىلىم ازاماتتاردىڭ تۇرمىسىن ساپالى, بولاشاعىن جارقىن ەتەدى», دەدى. ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىن, ءبىز وتكەن جىلى 27 قاراشادا بيۋدجەتتى بەكىتتىك. سوندا ەكونوميكانىڭ قۇلدىراپ جاتقانىن ايتتىم. نەگە؟ سەبەبى بىزدە ەكونوميكا عىلىمى قۇردىمعا كەتتى. ەكونوميستەر فريلانستا جۇمىس ىستەيدى, ىرگەلى عىلىممەن اينالىسپايدى. بۇعان ۇكىمەت تاراپىنان تاپسىرىس جوق. عىلىمعا قاراجات بولىنبەسە, عىلىم دامىمايدى, بۇل – تۇسىنىكتى نارسە. قارجى عانا عىلىمنىڭ درايۆەرى بولا الادى.
بىزدەگى ەكونوميكانىڭ تۇرالاپ تۇرعان سەبەبى سول. ەلىمىزدە شەنەۋنىكتەر ەكونوميكا عىلىمىنىڭ ساراپشىسى بولىپ العان. شەنەۋنىكتەر مەنەدجەر بولۋى كەرەك, ال عالىمدار ماسەلەنى زەرتتەۋ كەرەك. 2025 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەندى. مۇندا ءبىرشاما تەتىك بار, سول زاڭدى عالىمدارمەن بىرگە ءارى قاراي جەتىلدىرگەن ءجون. زياتكەرلىك مەنشىك جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك ۇيىمنىڭ دەرەگى بويىنشا جالپى پاتەنتتەۋدە ەڭ جوعارى رەيتينگتە تۇرعان ەلدەر – قىتاي مەن اقش. قىتاي جىلىنا شامامەن 1,5 ملن پاتەنت جاسايدى ەكەن. ايتالىق, سونىڭ 500-600 پاتەنتى وندىرىسكە ەنگىزىلسە, كەرەمەت قوي. قىتايدىڭ ەكونوميكالىق جاعىنان دامۋىندا زياتكەرلىك مەنشىكتىڭ ۇلەسى باسىم. حالىقارالىق ۇيىمنىڭ مالىمەتىنشە, 2024 جىلى اقش-تا 598 مىڭ, جاپونيادا 300 مىڭ پاتەنت جاسالعان. ال قازاقستاندا 917 ونەرتابىس پاتەنتتەلىپتى. بۇل – شىنى كەرەك, عالىمداردىڭ سانىنا شاققاندا وتە از ناتيجە. بىراق بار. وسى جۇمىستىڭ كەمى جارتىسى عالىمداردىكى بولار. مەن پارتياعا كەلىپ ونەرتابىسىن وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ جولدارىن سۇراپ كەلگەن بىردە-ءبىر عالىمدى كورگەن جوقپىن. پاتەنت الىپ قويۋمەن شەكتەلمەي, سول ونەرتابىسىن وندىرىسكە ەنگىزۋگە ۇكىمەتتەن, پارتيا ارقىلى ءتۇرلى كوزدەردەن قارجى تارتۋ جاعىن بىرگە قاراستىرايىق.
دارحان احمەد-زاكي:
– قازىرگى تاڭدا عىلىمعا مەملەكەت تاراپىنان كوپ كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. پرەزيدەنت ءوزى توراعالىق ەتكەن عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستە عىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان بىرقاتار تاپسىرما بەردى, سونىڭ ءبىر كورىنىسى – وسى «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانعانى. سوڭعى ساندارعا زەر سالساق, ەلىمىزدە 25 مىڭ 475 ادام عىلىممەن اينالىسادى, ونىڭ 46 پايىزى – جاستار. بۇل كەز كەلگەن عىلىمي جوبالاردىڭ قۇرامىنداعى عالىمدار سانى كەمى 40 پايىز جاس زەرتتەۋشىلەر بولۋى كەرەكتىگى تۋرالى تالاپتىڭ, سونىمەن قاتار جاس عالىمدارعا ارنالعان جەكە گرانتتىڭ ەنگىزىلۋى سەكىلدى ءبىراز وڭ وزگەرىستىڭ ناتيجەسىندە ىسكە استى. كەيىنگى كەزدە قوعامنىڭ قويىلىپ وتىرعان سۇراعى – عىلىمعا ءبولىپ وتىرعان قارجىنىڭ ناتيجەسى, ناقتى ەكونوميكاعا ۇلەسى. بۇل جەردە جۇمىس نەگىزىنەن ءۇش باعىتتا جۇرگىزىلىپ جاتىر. ءبىرىنشى, ەلىمىزدەگى ەكونوميكانىڭ ءوزىن عىلىمي ىزدەنىسكە نەگىزدەپ, سوعان سايكەس ءونىم شىعارۋ. نەگە دەسەڭىز, بىزدەگى كەيبىر سالالاردا عىلىمنىڭ ۇلەسى مۇلدەم كورىنبەيدى. ەكىنشى باعىت – عىلىمعا مەملەكەتتەن ءبولىنىپ جاتقان اقشانىڭ تيىمدىلىگى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس جاڭا زاڭ شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلىپ وتىر. جاڭا جىلدا كۇشىنە ەنگەن زاڭدا جاڭادان قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى ايقىن كورىنبەسە دە, مۇندا نازار اۋداراتىن دۇنيەلەر بار. ماسەلەن, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار دەڭگەيىندە وڭىرلەردە ايماقتىق عىلىمي كەڭەستەر قۇرىلىپ جاتىر. كەڭەستەردىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ, كەرەك بولسا بيۋدجەتتىك كودەكس ىشىندە قارجى ءبولۋ, سوعان ساي اكىمشىلىك شارۋالاردى ۇيلەستىرۋ – جاڭا ۇلگىدەگى قولعا العان باعىتىمىز. كەزەكتى ماسەلە – عىلىمي جەتىستىكتەردى باعالاۋ. TRL ارقىلى باعالاۋدىڭ ناتيجەسى قارجىلاندىرۋ دەڭگەيىن دە وزگەرتەدى. عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەس قۇرىلعاندىقتان, جوعارى تەحنيكالىق كوميسسيانىڭ دا جۇمىسى وزگەشە جاندانادى. بايقاساڭىزدار, كوميسسياعا قازىر ەلىمىزدەگى بەلدى كومپانيالار مەن كاسىپورىندارىنىڭ باسشىلارى مۇشە بولدى. جىل بويى عىلىمي سەسسيالار, حاكاتوندار ۇيىمداستىرىپ, عىلىمي-تەحنيكالىق تاپسىرمالار بەكىتىلدى. ەندى سوڭعى بەكىتىلگەن قۇجاتتارعا قاراساق, بيىلعى بولىنەتىن باعدارلامالىق قارجىلاندىرۋ باعىتىنداعى قاراجاتتىڭ كەمىندە 10 پايىزى سول تاپسىرمالارعا سايكەس بولادى. ال وسى تاپسىرمالاردان ەكى ماسەلە شىعادى. بىرىنشىدەن, عىلىمي مەكەمەلەردىڭ وسى تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا قانشالىق دايىن ەكەنى. سوعان سايكەس, قاجەتتى قارجىنىڭ ءبىر بولىگىن زەرتحانالىق جابدىقتارعا جۇمساۋ, بۇكىل قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسىن قالىپقا كەلتىرۋ كەرەك بولادى. الگىندە ايتىلعان پاتەنت بولسا دا, قانداي دا ءبىر عىلىمي جاڭالىق وندىرىسكە ەنگىزىلگەننەن كەيىن عالىمداردىڭ قۇقىقتارى قورعالىپ, جالاقىسىنا قوسا لايىقتى ءروياليتيىن الىپ وتىرۋعا جاعداي جاساۋدى قاجەت ەتەدى. الداعى تالقىلاۋدا ەندى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭنامالىق وزگەرىستەر ەنگىزۋگە ءتيىمدى ۇسىنىستاردى قابىلداۋعا مينيسترلىك اشىق.
ءمۇسىلىم حاسەنوۆ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى جانىنان قۇرىلعان جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ ومبۋدسمەنى, قۇقىقتانۋ PhD:
– بۇگىندە عالىم ماماندىعى تۇراقتى جانە تارتىمدى, زاڭدى قورعالعان بولۋى كەرەك. مەملەكەتتىڭ مىندەتى – وسىعان قاجەتتى بارلىق جاعدايدى جاساۋ. مۇنىڭ ىرگەتاسى البەتتە زاڭ بولادى. قابىلدانعان «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭىندا وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا, باسقارۋ, قارجىلاندىرۋ, عالىمداردى الەۋمەتتىك تۇرعىدان ىنتالاندىرۋدىڭ بىرقاتار ءتيىمدى تەتىگى ايقىندالدى. بۇل العا قاراي جاسالعان ءبىر قادام بولدى. الايدا عىلىمدى ءارى قاراي دا ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن, سونىمەن قاتار تۇتاس عىلىم سالاسى مەن عالىمدار كەزىگىپ وتىرعان ماسەلەلەردى جانە عالىمداردىڭ باسقا باعىتقا كەتۋىن, بىلىكتى كادرلاردىڭ شەتەلگە اعىلۋىن ازايتامىز دەسەك, العا باعىتتايتىن كەمى ەكى قادام جاساۋعا ءتيىسپىز. ماسەلەن, بىزدە «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ قابىلدانعانىن وڭ تاجىريبە رەتىندە قاراستىرا الامىز. كەيبىرەۋلەر ء«بىلىم تۋرالى» زاڭ تۇرعاندا پەداگوگتىڭ مارتەبەسىن انىقتايتىن ەكىنشى زاڭنىڭ قاجەتى قانشا؟» دەۋى مۇمكىن. بىراق يدەولوگيالىق, ساياسي جاعىنان العاندا بۇل – جاستاردى سالاعا تارتۋ ءۇشىن وتە ورىندى جانە ماڭىزدى شەشىم. نەمەسە ەكىنشى مىسال, تمد-دا ۇكىمەتارالىق اسسامبلەيا 2008 جىلى قابىلداعان «عالىم جانە عىلىمي قىزمەتكەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭى بار. عىلىمي قىزمەتكەردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى باسقا ەشقانداي ماماندىقتا جوق اكادەميالىق ەركىندىكتەن, الەۋمەتتىك جانە زياتكەرلىك قۇقىقتان تۇرادى. وسى ءۇش ماڭىزدى اسپەكتىنى زاڭ تۇرعىسىندا رەتتەۋ ءۇشىن بىزگە دە بولاشاقتا عالىمداردىڭ مارتەبەسىن ايقىندايتىن بولەك زاڭ قاجەت. بىراق ازىرگە قولدانىستاعى «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭعا «عالىم جانە عىلىمي قىزمەتكەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» ارنايى ءبولىم ەنگىزگەن ءجون. بۇل ءوز كەزەگىندە عالىم ماماندىعى مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىندا ەكەنىن كورسەتەتىن بەلگى بولار ەدى. قولدانىستاعى زاڭعا ەنگىزۋدى ۇسىناتىن تاعى ءبىر وزگەرىس اكادەميانىڭ قۇزىرەتىنە قاتىستى بولىپ وتىر. زاڭدا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ەلىمىزدەگى ەڭ جوعارى عىلىمي ورگان رەتىندە كورسەتىلگەنىمەن, بۇل مارتەبەنىڭ نەنى بىلدىرەتىنى انىق جازىلماعان. بۇكىل الەمدە اكادەميا ءوزىن-ءوزى باسقاراتىن, دەربەس, تاۋەلسىز ۇيىم سانالادى. ءبىز وسىنداي قۇزىرەتتى زاڭعا ەنگىزۋدى ۇسىنامىز. ەكىنشى, قازىرگى تاڭدا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى اكادەميكتەردى سايلاۋ تالاپتارى مەن قاعيدالارىن ازىرلەيدى جانە بەكىتەدى. ءدال وسى جايت الەمدىك ۇزدىك تاجىريبەگە, ۇستانىمدارعا قايشى كەلەدى. ويتكەنى اكادەميا ەڭ جوعارى عىلىمي ورگان رەتىندە مۇنداي تالاپ پەن قاعيدانى ءوز بەتىنشە ازىرلەپ, بەكىتە الادى. ودان كەيىن قولدانىستاعى زاڭنىڭ «عىلىمي جانە (نەمەسە) عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەتتى باسقارۋ» دەپ اتالاتىن 18-بابىندا باسقارۋدى جۇزەگە اسىراتىن بىرقاتار ورگان كورسەتىلگەن. سونىڭ قاتارىندا اكادەميا جوق. ال مۇندا اتالعان بىرقاتار ورگان ستراتەگيالىق, ساراپتامالىق جانە اكىمشىلىك فۋنكتسيالاردىڭ ءبولىنۋىن ساقتاي وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ۇلتتىق عىلىمي جۇيەنى دامىتۋ جانە ونىڭ جۇمىس ىستەۋى ماقساتىندا عىلىمي جانە (نەمەسە) عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەتتى باسقاراتىنى كورسەتىلگەن. ءبىر قىزىعى, اكادەميانىڭ ساراپتامالىق قىزمەت كورسەتەتىنى زاڭدا بەلگىلەنگەن. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋدى ۇسىنامىز.
ەلنۇر بەيسەنباەۆ:
– جۇيەدە (بىرقاتار ورگان قاتارىندا – رەد.) مينيسترلىكتىڭ ءوزى دە بار ەمەس پە؟
ءمۇسىلىم حاسەنوۆ:
– ءيا, مۇندا پرەزيدەنت, ۇكىمەت, جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيا, ۇكىمەت جانىنداعى تەحنولوگيالىق ساياسات جونىندەگى كەڭەس, اپەللياتسيالىق كوميسسيا, ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەر, ۋاكىلەتتى, سالالىق ۋاكىلەتتى جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بار, بىراق اكادەميا جوق. بۇل جەردە قاتەلىك كەتىپ قالعان شىعار, ءبىز وسىنى تۇزەتۋدى ۇسىنامىز.
ەلنۇر بەيسەنباەۆ:
– بىلمەيمىن, بۇل تۇستا سىزگە قارسى ءۋاج ايتار ەدىم. مەنىڭشە, اكادەميانى مەملەكەتتىك ورگانعا ارالاستىرۋدىڭ قاجەتى جوق. مۇندا ۋاكىلەتتەر مەن مۇمكىندىكتەردى ناقتى, انىق ءبولۋ كەرەك. ەگەر جاۋاپكەرشىلىكتى تىم كوپ الا بەرسەڭىزدەر, ەرتەڭ وزدەرىڭىزگە قيىن ءتيۋى مۇمكىن. عالىمداردى قورعاۋ مىندەتىن دە اكادەمياعا بەرۋدى قالايسىزدار, وندا مينيسترلىك نەگە وتىر؟ ۇكىمەتتىڭ قۇرامىنا كىرەتىن مەملەكەتتىك ۇيىم ەل كولەمىندە جوعارى قۇزىرەتكە يە. ءدال وسى مەكەمە سالاداعى ماماندارىن, عالىمداردى قورعاۋى كەرەك. اكادەميكتەردى سايلاۋ تالاپتارىن, قاعيدالارىن ازىرلەپ, بەكىتۋدى اكادەميانىڭ وزىنە بەرۋ دەگەنمەن كەلىسەمىن. اكادەميكتى اكادەميكتەر سايلاۋعا ءتيىس, وعان وزدەرى جاۋاپ بەرەدى. بىراق كەز كەلگەن بيۋروكراتيالىق شارۋالارعا عىلىمي ورگاننىڭ ارالاسۋىن ءجون سانامايمىن. بۇل كەرىسىنشە تىعىرىققا تىرەيدى. ارينە, جەكە پىكىرىم, قاتەلەسۋىم دە مۇمكىن.
ءمۇسىلىم حاسەنوۆ:
– ءيا, تالقىلاۋ قاجەت. دەسەك تە ءبىزدىڭ ۇستانىم – ءبارىبىر دە اكادەميانىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋىنا جاعداي جاساۋ. زاڭعا ەنگىزۋدى قاجەت ەتەتىن تاعى ءبىر ۇسىنىسىمىز – اكادەميكتەردىڭ عىلىمي باعدارلامالارىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ. سودان سوڭ زاڭدا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جانىنان جۇمىس ىستەيتىن ارنايى لاۋازىمدى تۇلعا – عالىمدار مەن عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل (عىلىمي ومبۋدسمەن) بولۋى كەرەك. قازاقستاندا ومبۋدسمەن ينستيتۋتى وڭ ناتيجەلەر كورسەتتى, بۇل – بالالار ومبۋدسمەنى, الەۋمەتتىك ومبۋدسمەن, بيزنەسومبۋدسمەن, ينۆەستيتسيالىق ومبۋدسمەن, ساقتاندىرۋ ومبۋدسمەنى جانە باسقالار. وسى قاتاردى عىلىمي ومبۋدسمەنمەن تولىقتىرۋ عالىمدار مەن عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ جاعدايىن جاقسارتادى, مەملەكەتتىڭ وسى كاسىپ وكىلدەرىنە دەگەن قامقورلىعىن كورسەتەدى. تاعى ءبىر ماڭىزدى ۇسىنىسىمىز – عالىم ماماندىعىنا دەگەن وڭ كوزقاراس قالىپتاستىرۋدى كۇشەيتۋ. «حالىقتىڭ سۇيىكتىسى» ۇلتتىق سىيلىعىندا 13 جىل بويى عالىم نەمەسە عىلىمي قىزمەتكەر اتالىمى بولماعان. جاقىندا عانا قوسىلدى. مەملەكەتتىڭ عىلىمعا دەگەن قولداۋىن سەزىپ, كورىپ كەلەمىز, دەسەك تە, مەنىڭشە, عالىمدار قوعامدا ءالى دە لايىق باعاسىن الماي وتىر. مۇنداي ماسەلە دە زاڭ جۇزىندە وڭ شەشىمىن تابا الادى. دەپۋتاتتاردان وسى جانە جوعارىدا اتالعان ۇسىنىستاردى قولدانىستاعى زاڭعا ەنگىزۋدە قولداۋ كورسەتىپ, بەلسەندى بولۋدى سۇرايمىز.
دارحان احمەد-زاكي:
– «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ ازىرلەنگەن كەزدە اكادەميانى جوعارى عىلىمي ورگان رەتىندە ەنگىزۋگە قاتىستى «نەگە بۇل جوعارى ورگان بولۋعا ءتيىس؟ ورگاننىڭ مارتەبەسى قايسى؟» دەگەن سۇراقتار قويىلدى. قامقورشىلىق كەڭەستىڭ, زاڭدا جازىلعان ىسكە اسىرۋ مەحانيزمى شامامەن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, نازارباەۆ قورىنىڭ قاعيدالارىنا بالاما سياقتى. ءبىز مينيسترلىك تاراپىنان تولىقتىرۋدىڭ, تۇزەتۋدىڭ قاجەت ەكەنىن, وسىلايشا, ءوزىن-ءوزى باسقارۋ مۇمكىندىگى بار قامقورشىلىق كەڭەس دەڭگەيىندە ءبىراز قۇزىرەت بەرۋ كەرەگىن ءتۇسىنىپ وتىرمىز. وسىعان قاتىستى ۇسىنىستى ورىندى دەپ باعالايمىن.
ماقسات جاباعين, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى جانىنداعى جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى:
– ءبىز اتالعان زاڭ جوباسىن ءبىر جىل بويى تالقىلادىق. ءيا, البەتتە پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن عالىمدارعا جاسالىپ جاتقان مەملەكەتتىڭ قولداۋلارىن گرانتتار, سىيلىقتار, ستيپەنديالار, الەۋمەتتىك كومەكتەر ارقىلى كورىپ وتىرمىز. دەسەك تە «جاس عالىم» ۇعىمى ءاردايىم قالىس قالىپ قويا بەرەدى. بۇل بولاشاقتا ءتۇرلى الەۋمەتتىك ماسەلەنى شەشۋدە قيىندىق تۋدىرادى. سول سەبەپتى اتالعان ۇعىمدى زاڭعا, زاڭنامالىق اكتىلەرگە, بۇيرىقتارعا ەنگىزۋدى قاجەت ەتەدى. ال اكادەميانىڭ مارتەبەسى تۋرالى ماسەلەگە كەلسەك, مۇنى ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا دا ايتتىم, راس, دەربەستىككە جەتىپ قالدىق. دەگەنمەن اكادەميانىڭ قارجىلىق قۇقىعىن زاڭنان وقىساڭىز, ءىس جۇزىندە مينيسترلىككە بايلانىپ قالعانىن ۇعاسىز. مەنىڭشە, اكادەميا پرەزيدەنتكە تىكەلەي باعىناتىن جوعارى ۇيىم بولعاندىقتان, مينيسترلىكپەن تارازىنىڭ تەڭ تۇسىندا تۇرىپ, ارەكەت ەتە الاتىنداي جاعداي جاسالۋى قاجەت. مۇندايدا پىكىرتالاستار مەن قايشىلىقتار تۋىپ, تىعىرىققا تىرەلەمىز دەپ ويلامايمىن, كەرىسىنشە اكادەميا دەربەس ۇيىم رەتىندە عالىمداردىڭ قۇقىن قورعاي الاتىن قۇزىرەتكە يە بولسا, مينيسترلىككە باعىنىشتى ينستيتۋتتار مەن جوعارى وقۋ ورىندارى ىشكى قارسىلىقتارىن, كەلىسپەۋشىلىكتەرىن ءبىز ارقىلى جەتكىزىپ, ماسەلەسىن شەشە الادى.
ەلامان ايبولدينوۆ, عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ مۇشەسى:
– 2010 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا توقتاعان كەزدە ءبىرىنشى جىلدان باستاپ 150 دوكتورانت قابىلداناتىن. قازىر جىل سايىن 2 مىڭنان اسا دوكتورانت دايارلانىپ جاتىر. پرەزيدەنت دوكتورانتۋرادا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ سانىن 5 مىڭعا دەيىن ۇلعايتۋدى تاپسىرىپ وتىر. قازىر ءبىلىم الىپ جۇرگەن دوكتورانتتارعا قاراساڭىز, ءبىر جاعىنان وقىپ, ەكىنشى جاعىنان جۇمىس ىستەيدى. ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى پرورەكتور قىزمەتى, اكىمشىلىك جۇمىستار, ۇكىمەت, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار سەكىلدى ۇيىمداردا, ايتەۋىر عىلىمعا قاتىسى جوق باعىتتا ەڭبەك ەتەدى. مۇندايدا قايدان عىلىمي جوبا پايدا بولادى, قايدان ساپا قالىپتاسادى؟ وسى ماسەلەنى زاڭ جۇزىندە رەتتەۋدى ۇسىنامىن. سەبەبى بىزگە ناقتى عىلىممەن اينالىساتىن ماماندار كەرەك.
ءاسيا ەرمۇحامبەتوۆا, ۇلتتىق كەڭەستىڭ جانە اكادەميا جانىنداعى جاس عالىمدار كەڭەسى تورالقاسىنىڭ مۇشەسى, «Young researchers alliance» ءتورايىمى:
– گرانتتىق قارجىلاندىرۋدىڭ قانشاما جىل بويى شەشىلمەي كەلە جاتقان شارۋالارى دەندەگەن دەرتكە اينالدى. قاڭتاردىڭ باسىندا عانا وسى جىلعا جاس عالىمدارعا ارنالعان گرانتقا قۇجات تاپسىرىپ بولدىم. ءوتىنىم ءالى فورمالدى تەكسەرىستە. ارينە, ءبىز قۇجاتتا گرانتتىق جوبانىڭ قاڭتاردا باستالعانىن كورسەتەمىز, بىراق ساراپتاما وتكىزىلمەدى, وسىنشاما جۇمىس جۇرگىزىلىپ بىتكەنشە جاز بولادى. ءسويتىپ, بيىل دا ەڭ از دەگەندە گرانت قارجىسىن ماۋسىمدا الۋىمىز بەك مۇمكىن. ءبىزدىڭ اليانسقا مۇشە زەرتتەۋشىلەردىڭ تاجىريبەسىنەن بىلەمىن, كەيبىر ۋنيۆەرسيتەتتەردە بىلتىر قازان, ءتىپتى قاراشا ايىندا العاندار بولعان. سوندا بۇل جوبا بىزدە ۇشجىلدىق ەمەس, ەكىجىلدىق قانا بولادى. ويتكەنى گرانتقا جوبانى وتكىزەمىن, تەكسەرتەمىن, بارىنەن ءوتىپ, قارجى الامىن دەگەنشە وسى بولادى. وتكەن جىلى جالپى كونكۋرستا گرانت جەڭىپ العان جوبا جەتەكشىسى, ياعني عالىم ۇشجىلدىق گرانت اياسىندا دوكتورانت دايارلاۋعا مىندەتتى بولاتىنى حابارلاندى. PhD دايارلاۋعا كەمى ۇشجىلدىق وقۋ كەرەك. ال گرانت پەن دوكتورانتتىڭ وقۋ مەرزىمى ءبىر-بىرىمەن سايكەسپەيدى. تۇپتەپ كەلگەندە, 3 جىلعا بەرىلەتىن ءبىر گرانتتىڭ اياسىندا دوكتورانتتى دايارلاۋ مۇمكىن ەمەس. «عىلىم تۋرالى» زاڭنىڭ رەداكتسياسىنا عىلىمي جوبالاردىڭ ۋاقىتىن 5 جىلعا سوزۋ تۋرالى وزگەرىس ەنگىزىلگەن. مۇنداي ۇسىنىستى, قاتەلەسپەسەم, 2020 جىلى پرەزيدەنت تە ايتقان. بىراق ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەمەيدى. مۇنىڭ سەبەبىن مينيسترلىك قانشا مارتە ءتۇسىندىردى, الايدا قايتكەندە دە ماسەلەنىڭ نۇكتەسىن قويۋ كەرەك قوي. عالىم ءوزىنىڭ جۇمىسىنا, قوسىمشا جەڭىپ العان گرانتتىق جوباسىنا, جىلدار جۇمسالاتىن عىلىمي ماقالانى جازۋ, شىعارۋعا جاۋاپ بەرۋمەن قاتار, ەندى دوكتورانتتىڭ ديسسەرتاتسياسىن جازباق پا؟ ءبىز وسىعان اكەلىپ وتىرمىز, ويتكەنى دوكتورانت ەرتەڭ قورعاماي قالسا, تاعى سول گرانت العان عالىم كىنالى. ءدال وسى ءتيىمسىز جۇيە دوكتورانتتاردىڭ عىلىمي جەتەكشىسىنە قالاعانىن جاساتىپ, ويىنداعى جالاقىسىن قويعىزۋىنا جەتكىزۋى مۇمكىن. سەبەبى دوكتورانت بولماسا, گرانت بولمايتىنىن بىلەدى. وسى تۇيتكىلدى زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ ارقىلى تۇبەگەيلى شەشۋ كەرەك. تىم بولماسا جوبانىڭ ۋاقىتىن سوزۋ قاجەت.
دارحان احمەد-زاكي:
– بۇعان بىردەن تۇسىنىكتەمە بەرە كەتەيىنشى. بيۋدجەتتىك كودەكستى قاراستىرعاندا عىلىمي جوبالارعا 5 جىلدىق مەرزىم ەنگىزۋدى ۇسىنعانبىز. مۇندا ەكى ماڭىزدى ماسەلە بار. بىرىنشىدەن, وكىنىشكە قاراي, بىزدە قازىر بۇرىنعىداي ۇزاقجىلدىق جوسپارلاۋ جوق. بۇل – ءۇش جىلدان اسا ۋاقىت الاتىن جوبانى جاي عانا قابىلدامايدى دەگەن ءسوز. ەگەر ءبىز وزىمىزگە ءۇش جىلدان اسا جوبانى ىسكە اسىرۋ مىندەتىن الساق, قارجى مينيسترلىگىنە قاراستى قازىناشىلىق كوميتەتىنە كەلىسىمشارتتى كورسەتۋىمىز كەرەك. قارجى مينيسترلىگى نە دەيدى؟ «بۇل بيۋدجەت كودەكسىنە ساي كەلمەيدى» دەيدى. ەكىنشىدەن, ءار وڭىرگە بارعان سايىن بىزگە دە دوكتورانت دايارلاۋ تۋرالى سۇراق قويادى. سىزدەرگە گرانتتىق جوباعا مىندەتتى تۇردە ءبىرىنشى كۋرستىڭ دوكتورانتىن الۋدى جازباعان عوي, 2-3 كۋرستىڭ ستۋدەنتىن قوسۋعا دا بولادى. ال دوكتورانت پەن عىلىمي جەتەكشى اراسىندا تۋىنداۋى مۇمكىن جايتتى قاراستىرۋعا كەلەدى.
ايسۇلۋ مولدابەكوۆا, ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى:
– ەلنۇر مىرزا جوعارىدا پاتەنتتەۋ تۋرالى ماسەلەنى ورىندى كوتەردى. وسىعان قوسا كەتكىم كەلەدى. ءيا, ونەرتابىستاردى پاتەنتتەۋ كەرەك, الايدا ينتەللەكتۋالدى قۇقىق تۋرالى زاڭعا قارايتىن بولساق, پاتەنتتەۋگە كەمىندە 5-6 جىل كەتەدى. ءبىزدىڭ جوبالار ءۇش جىلدى عانا قامتيدى. قوعامدىق, گۋمانيتارلىق, الەۋمەتتىك سالالارداعى عىلىمدارعا كەلەتىن بولساق, مۇندا پاتەنتتەۋ ءتىپتى قيىن. ويتكەنى اتالعان سالالارداعى عىلىمي زەرتتەۋلەر ناتيجەسى پاتەنتتەۋگە كوبىنە كەلمەيدى, قورىتىندىسى نەگىزىندە ادەتتە مەملەكەتتىك ساياساتقا ۇسىنىس دايىندايدى. ال وسى الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, يدەولوگيالىق, تاعى باسقا دا باعىتتا عىلىمي نەگىزدەلگەن وتە كوپ ۇسىنىس سول جوبا دەڭگەيىندە قالادى. مۇمكىن اكىمشىلىكتەرمەن, مينيسترلىكتەردىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, قوعامدىق بلوكتاعى جوبالارمەن اينالىساتىن عالىمدارمەن بىرلەسكەن ورتالىق پا, ادىستەمەلىك ءبىر تەتىك كەرەك. قانشاما عىلىمي زەردەلەنگەن جوبانىڭ ناتيجەسىندەگى ۇسىنىستار بيلىكتىڭ شەشىم شىعارۋ ىسىنە ەنگىزىلمەي جاتادى. سودان كەيىن تاعى ءبىر ماسەلە مىنادا, ءبىزدىڭ اكىمشىلىك ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن (ۇەۇ) تىعىز جۇمىس ىستەيدى. سونداي ۇيىمداردىڭ مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن جاسالعان زەرتتەۋلەرىن قاراساڭىز, جىل سايىن قايتالاناتىن ساۋالناما ادىستەرى مەن تەحنيكالىق تاپسىرمالار. ءدال سول ۇەۇ تاقىرىپتارىن ءبىزدىڭ عىلىمي ينستيتۋتتار دا زەرتتەيدى. ينستيتۋتتار مەن ۇەۇ-عا بولىنەتىن قارجى كولەمىن قاراساڭىز, جەر مەن كوكتەي. ينستيتۋتتار ءىرى ىرگەلى زەرتتەۋ جۇرگىزەدى, بىراق جۇمىسى جىلى جابىلىپ قالادى. ۇەۇ 2-3 ايلىق جوبا جاساپ جىلدىق بيۋدجەتىن جاۋىپ جاتادى. مەن ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە قارسى ەمەسپىن, بىراق ورتاق تاقىرىپ بولعاندا نەگە بىرلەسىپ زەرتتەمەسكە؟ ءبىز ۇەۇ-عا شىعا الامىز, ونداعىلار «مىنە, بىزدە مىناداي ۇلكەن لوت بار. سونىڭ ىشىندە 5 ملن تەڭگەگە زەرتتەۋ جاساۋدى ۇسىنامىز», دەيدى. بۇل دەگەن ابسۋرد قوي. 5 ملن تەڭگەگە ۇلكەن جوبا جاسالمايدى, مۇنىڭ ارتىندا نەگىزگى بيۋدجەت 70-80 ملن تەڭگەگە دەيىن بارۋى مۇمكىن. قولدانىسقا ەنگىزىلگەن زاڭنىڭ اتاۋى «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى». بىراق ىشىندە الەۋمەتتىك سالاداعى عىلىمي ناتيجەلەردى پايدالانۋ جونىندە تەتىك جوق. زاڭعا وزگەرىس رەتىندە ەنگىزۋگە بولاتىن كەلەسى ۇسىنىسىم گرانتقا قاتىستى بولىپ تۇر. ءبىز گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا نەبىر مىقتى جوبالاردى ۇسىنامىز, بۇعان ەلدەگى, شەتەلدەگى ساراپشىلاردان وتە جاقسى بالل الامىز. اقىر اياعىنا كەلگەندە ساپاسىنا ەمەس, بيۋدجەت كولەمىنە قاراي گرانت تىزىمىنە ەنگىزبەي تاستايدى. ءسويتىپ, ۇزدىك جوبالار اۋادا قالىپ قويادى. بيۋدجەتتىڭ تاپشىلىعىنان عانا وتپەي قالعان جوبالاردى كەلەر جىلى قايتادان ۇسىنا المايمىز, پلاگيات دەپ سانايدى. جوبانى ازىرلەۋگە قانشاما ۋاقىت, كۇش جۇمسايمىز, مۇلدەم ىسكە اسىرىلماعان جۇمىستى پلاگيات دەيدى. «مىنا جوبالار بيۋدجەت بولعان سوڭ ءوتتى, مىنا جوبالار بارلىق كەزەڭنەن ءساتتى وتكەنىمەن قارجىنىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى وتپەدى, مۇنى كەلەر جىلى قايتا ۇسىنۋعا بولادى», دەپ جىكتەۋدىڭ جۇيەسىن جاساۋعا بولادى عوي. عالىمدار ءۇشىن بۇل دا وزەكتى ماسەلە, زاڭ جۇزىندە شەشىمى تابىلسا, قۇبا-قۇپ.
