قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ اۋماعىندا كونە تاريحتىڭ كومبەسى سەكىلدى قورىمداردىڭ قۇپياسى ءالى تولىق اشىلعان جوق. ارحەولوگتەردى قۇپياسى ءالى تولىق اشىلماعان ەسكى قورىمداردان سارمات ءداۋىرىنىڭ سارقىتىنداي ساقتالعان التىن بۇيىمدار, قولا مەن تەمىردەن جاسالعان قارۋلاردىڭ تاريحى قىزىقتىرىپ وتىر.
وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ جانىنان سان عاسىر بۇرىنعى زاماننان قالعان قورىمداردى زەرتتەيتىن ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا قۇرىلعان ەدى. اتالعان ەكسپەديتسيانىڭ جەتەكشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مارات قاسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2005 جىلى قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ اۋماعىنان قاراباۋ-2 قورعانى انىقتالىپتى. بۇل قورعانعا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزۋگە مۋزەيدىڭ 5 قىزمەتكەرى مەن 20 جۇمىسشى قاتىستى. كونە قابىردەن تابىلعان ادام سۇيەكتەرىنە زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە استانا مەن الماتى قالاسىنان انتروپولوگتەر شاقىرىلعان ەكەن.
«بۇل قورعان كەزىندە قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ ورتالىعى بولعان قاراباۋ اۋىلىنان سولتۇستىككە قاراي 10 شاقىرىمدا ورنالاسقان. كونە قورعاننىڭ ديامەترى – 70, بيىكتىگى – 3 مەتر. كەيىنگى ەكى جىلدا اتالعان قورعانعا ارحەولوگيالىق قازبا جۇرگىزىلىپ, 9 قابىر زەرتتەلدى. ونىڭ ىشىندە 7 قابىردىڭ تونالماعانى انىقتالدى. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى V عاسىرعا جاتاتىن قابىرلەردەن ءتۇرلى اشەكەي بۇيىم مەن زاتتار, قارۋ-جاراقتار, كەراميكا مەن سۇيەكتەن جاسالعان ىدىستار تابىلدى. كەيبىر قابىردە مايىتتەردى توپتاپ جەرلەگەنىنە كوز جەتكىزدىك. دەمەك بۇل قاراباۋ-2 قورعانىن اتىراۋ ءوڭىرىنىڭ عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ ەرتە كوشپەلىلەر داۋىرىندەگى سارمات كوسەمدەرى جەرلەنگەن بىرەگەي ەسكەرتكىش رەتىندە تانۋعا جول اشادى», دەيدى م.قاسەنوۆ.
عالىمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قورعاننان تابىلعان التىن اشەكەيلەر, سول كەزدەگى تۇرمىسقا, باسقا ماقساتقا قولدانعان بۇيىمدار مەن قارۋ-جاراقتارعا زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپتى. سوعان سايكەس قابىرلەردى پاتشالىق وبالار دەۋگە بولادى.
«ەلىمىزدىڭ ارحەولوگياسىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار بۇل ءوڭىردى سارمات يمپەرياسىنىڭ شەتى دەگەن توقتام جاساعان ەدى. ال ءبىز جۇرگىزگەن قازبا جۇمىس ناتيجەسىندە كاسپي ويپاتىن, جايىق پەن جەم وزەندەرىنىڭ ماڭىن كەزىندە ۇلكەن يمپەريانىڭ ورنى بولعان دەۋگە نەگىز بار. قاراباۋ قورعانىنان تابىلعان جادىگەردىڭ سانى 1 مىڭعا جۋىقتايدى. ونىڭ ىشىندە 100-گە جۋىق التىن اشەكەي مەن زەرگەرلىك بۇيىم بار. مۇنداي بۇيىمداردىڭ دەنى اڭ ءستيلى نۇسقاسىندا جاسالعان. سول داۋىردە بۇل ءوڭىردى مەكەندەگەن بارىس, قابان, جولبارىس سەكىلدى جىرتقىشتار مەن كيىكتىڭ بەينەسىن تابىلعان زاتتاردان بايقاۋعا بولادى. قورعاندى زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ اياسىندا بۇرىن كەزدەسپەگەن اعاشتان جاسالعان قوس توستاعانعا كەزىكتىك. بۇل بۇيىمدار جاقسى كۇيدە ساقتالىپتى. قازىر جادىگەردىڭ بارىنە رەستاۆراتسيا جاسالىپ جاتىر», دەيدى ارحەولوگ.
تاريحي جادىگەرلەر جيناقتالعان مۋزەيدىڭ ارحەولوگيا-عىلىمي زەرتتەۋ قامتاماسىز ەتۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى عالامات بازارباەۆتىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, قىزىلقوعا اۋدانىندا قورعانعا ارحەولوگيالىق قازبا جۇرگىزىلگەن. بۇل – قاراقۇدىق-1, قاراقۇدىق-2 قورعانى. ۇشەۋى دە قاراباۋ اۋىلىنىڭ سولتۇستىك-باتىس بولىگىندە 9,7 شاقىرىم قاشىقتا جاتىر. قورعانداردىڭ ارقايسىسىندا 10–15 قابىر بار.
اتالعان ەكى قورعاننىڭ كولەمى بىردەي ەمەس. ءبىرىنىڭ ديامەترى – 38, بيىكتىگى – 1,8 مەتر. ال ەكىنشىسىنىڭ ديامەترى – 37, بيىكتىگى – 1,4 مەتر.
«سارماتتار تاڭىرلىك ءدىني كوزقاراسىنا سايكەس قولدانعان بۇيىمدارىمەن, زاتتارى مەن قارۋ-جاراقتارىمەن بىرگە جەرلەنگەن. قوس قورعاندى زەرتتەۋ كەزىندە قاسقىر مەن اقبوكەننىڭ بەينەسى بار كۇمىس پيكتوگرامما, زەرگەرلىك, تۇرمىستىق بۇيىمدار, تەمىر مەن قولادان جاسالعان اكيناك, قىلىش, جەبە ۇشتارى, نايزا بولىگى سەكىلدى قارۋ-جاراقتار تابىلدى. بۇل ارحەولوگيالىق ولجالار اتىراۋ ءوڭىرىن ەرتە كەزەڭدە مەكەندەگەن سارمات تايپالارى وركەنيەتىنىڭ وركەندەگەنىن, اسىرەسە كوشپەلىلەر قولونەرىنىڭ, اسكەري داعدىسى مەن ءدىني راسىمدەرى جوعارى دەڭگەيدە دامىعانىن كورسەتەدى», دەيدى ع.بازارباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قاراباۋ-2 قورعانىنان التىن تۇتقاسى بار ەكى سىناما تاس تابىلىپتى. بۇل – ەلىمىزدە بۇرىن كەزدەسپەگەن توسىن بۇيىم.
«بۇرىن سارماتتار التىننىڭ ساپاسىن وسىنداي تاس ارقىلى انىقتاپ وتىرعان. قازىر مۇنداي تاستى التىن ساتىپ الۋمەن اينالىساتىندار پايدالانادى. جەرلەۋ ورىندارىنان ادامنىڭ كيىمىنە تاعىلعان التىن جاپسىرمالار تابىلدى. سونداي جاپسىرمانىڭ سالماعى 2 گرامنان باستالادى. جادىگەرلەردىڭ اراسىنداعى ەڭ اۋىرى – التىن بىلەزىك. ەكى جاعىندا تاۋ بارىسى بەينەلەنگەن بىلەزىكتىڭ سالماعى شامامەن 370 گرامدى قۇرايدى», دەيدى ع.بازارباەۆ.
اتىراۋ وبلىسى
